بهداشت پستان در دوران شیردهی و روش صحیح گرفتن آروغ نوزاد
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ (۱۷ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مطلب
رعایت بهداشت پستان در دوران شیردهی به پیشگیری از خشکی، تحریک و آسیب نوک پستان کمک میکند. شستن معمول پستان با آب کافی است و استفاده از صابون و شویندههای قوی روی نوک پستان توصیه نمیشود. همچنین بسیاری از داروها در دوران شیردهی قابل استفادهاند، اما انتخاب دارو باید با توجه به شرایط مادر و شیرخوار انجام شود.
از طرف دیگر، بعضی از نوزادان هنگام شیر خوردن مقداری هوا میبلعند و ممکن است به آروغ گرفتن نیاز داشته باشند. مادر میتواند با چند وضعیت ساده و حمایت مناسب از سر و گردن نوزاد، به خروج هوا کمک کند. البته آروغ گرفتن برای همه نوزادان ضروری نیست و اگر نوزاد راحت است، نیازی به اصرار برای آروغ زدن وجود ندارد.
بهداشت پستان در دوران شیردهی
مراقبت صحیح از پستانها در دوران شیردهی اهمیت زیادی دارد. رعایت چند نکته ساده میتواند از تحریک پوست، خشکی و ترک نوک پستان جلوگیری کند.
۱. شستوشوی صحیح پستانها
برای رعایت بهداشت پستان، شستوشوی معمول هنگام حمام با آب کافی است. نیازی نیست مادر پیش از هر وعده شیردهی پستانها را بشوید یا از مواد شوینده استفاده کند.
صابون، شامپو و شویندههای معطر ممکن است چربی طبیعی پوست را از بین ببرند و باعث خشکی و تحریک نوک پستان شوند. بهتر است از استفاده مستقیم این مواد روی نوک و هاله پستان خودداری شود.
۲. خشک کردن نوک پستان پس از شیردهی
پس از پایان شیردهی، بهتر است مادر اجازه دهد نوک پستان برای مدتی در معرض هوا خشک شود. در صورت تمایل میتوان چند قطره شیر مادر را با دست تمیز روی نوک پستان قرار داد و اجازه داد خشک شود؛ بااینحال، این کار برای همه مادران ضروری نیست و در صورت وجود زخم یا درد مداوم، جایگزین بررسی علت مشکل و درمان مناسب نمیشود.
اگر از پدهای مخصوص شیردهی استفاده میکنید، آنها را مرتب تعویض کنید تا رطوبت برای مدت طولانی روی پوست باقی نماند.
۳. انتخاب سینهبند مناسب
بهتر است مادر از سینهبندهای نخی، راحت و با اندازه مناسب استفاده کند. سینهبند نباید به پستانها فشار وارد کند یا باعث محدود شدن جریان خون و تحریک پوست شود.
سینهبندهای بسیار تنگ و لباسهایی که به نوک پستان فشار میآورند، ممکن است ناراحتی مادر را افزایش دهند.
۴. توجه به درد، ترک و تغییرات نوک پستان
احساس حساسیت خفیف در روزهای ابتدایی شیردهی ممکن است رخ دهد؛ اما درد شدید، مداوم یا ترک و خونریزی نوک پستان طبیعی محسوب نمیشود.
یکی از علتهای شایع درد و آسیب نوک پستان، قرارگیری نامناسب دهان نوزاد روی پستان و گرفتن ناقص آن است. در چنین شرایطی بهتر است نحوه قرارگیری نوزاد و گرفتن پستان توسط پزشک یا مشاور شیردهی بررسی شود.
در صورت مشاهده لکههای سفید در دهان نوزاد، بهویژه اگر بهراحتی پاک نمیشوند یا همراه با درد و سوزش نوک پستان مادر هستند، باید احتمال برفک دهان و عفونت قارچی بررسی شود. البته سفید شدن نوک پستان مادر پس از شیردهی همیشه به معنای عفونت قارچی نیست و گاهی ممکن است به علت فشار یا فشرده شدن نوک پستان هنگام مکیدن باشد.
در صورت بروز علائم زیر بهتر است مادر برای ارزیابی مراجعه کند:
-
ترک یا خونریزی نوک پستان
-
درد و سوزش مداوم هنگام شیردهی
-
لکههای سفید غیرعادی در دهان شیرخوار
-
قرمزی، تورم یا درد قابلتوجه پستان
-
تب یا احساس ناخوشی همراه با درد و قرمزی پستان
۵. آیا اندازه پستان بر میزان تولید شیر تأثیر دارد؟
بزرگی یا کوچکی ظاهری پستانها بهتنهایی نشاندهنده میزان تولید شیر نیست. مقدار شیر تولیدشده بیشتر به عملکرد بافت غدهای پستان، تحریک منظم پستان و تخلیه مؤثر شیر بستگی دارد.
بنابراین مادرانی که پستانهای کوچکتری دارند نیز میتوانند شیر کافی برای نوزاد خود تولید کنند. مهمتر از اندازه پستان، نحوه شیر خوردن نوزاد، انتقال مؤثر شیر و روند وزنگیری اوست.
مصرف دارو در دوران شیردهی
بعضی از داروها وارد شیر مادر میشوند؛ اما این موضوع به معنای ممنوع بودن مصرف همه داروها در دوران شیردهی نیست. بسیاری از داروهای رایج با شیردهی سازگارند و در صورت نیاز میتوان آنها را با نظر پزشک مصرف کرد.
پیش از مصرف هر داروی جدید، بهتر است مادر پزشک را از شیرده بودن خود مطلع کند. هنگام انتخاب دارو باید مواردی مانند نوع دارو، مقدار مصرف، مدت درمان، سن شیرخوار و وضعیت سلامت او در نظر گرفته شود.
آیا داروهای گیاهی و سنتی در دوران شیردهی بیخطر هستند؟
خیر. طبیعی یا گیاهی بودن یک فرآورده به معنای بیخطر بودن آن نیست. بعضی از گیاهان دارویی و مکملها ممکن است وارد شیر مادر شوند یا بر تولید شیر و سلامت نوزاد تأثیر بگذارند. از طرف دیگر، درباره ایمنی بسیاری از این فرآوردهها اطلاعات علمی کافی وجود ندارد.
بنابراین مادر باید پیش از مصرف داروهای گیاهی، دمنوشهای دارویی، مکملها و فرآوردههای سنتی نیز با پزشک یا داروساز مشورت کند.
نکته مهم: مادر نباید بهصورت خودسرانه داروی تجویزشده را قطع کند یا برای مصرف آن شیردهی را متوقف سازد. در بیشتر موارد میتوان داروی مناسب و سازگار با شیردهی را انتخاب کرد.
چرا باید بعد از شیر خوردن نوزاد آروغ او را بگیریم؟
بعضی از شیرخواران هنگام مکیدن پستان یا شیشه، مقداری هوا میبلعند. این هوا ممکن است در معده جمع شود و در برخی نوزادان احساس ناراحتی، نفخ یا بیقراری ایجاد کند.
بلع هوا هنگام تغذیه با شیشه ممکن است بیشتر باشد؛ بهخصوص اگر جریان شیر سریع باشد یا نوزاد هنگام خوردن شیر بیقرار شود. بااینحال، بعضی از نوزادانی که از شیر مادر تغذیه میکنند نیز هوا میبلعند.
آروغ گرفتن به خروج هوای بلعیدهشده کمک میکند، اما همه نوزادان به آن نیاز ندارند. اگر شیرخوار پس از تغذیه آرام است، لازم نیست مادر حتماً منتظر آروغ زدن او بماند.
بهترین زمان برای گرفتن آروغ نوزاد چه موقع است؟
زمان مشخص و یکسانی برای آروغ گرفتن همه نوزادان وجود ندارد. بعضی از شیرخواران در میانه شیردهی به استراحت کوتاهی نیاز دارند و بعضی دیگر پس از پایان وعده شیر راحتتر آروغ میزنند.
اگر نوزاد هنگام شیر خوردن بیقرار میشود، مکیدن را متوقف میکند یا بدن خود را جمع میکند، مادر میتواند برای مدتی کوتاه تغذیه را متوقف کند و به او کمک کند آروغ بزند.
در نوزادانی که از هر دو پستان شیر میخورند، مادر میتواند هنگام جابهجایی از پستان اول به پستان دوم نیز فرصت کوتاهی برای آروغ گرفتن در نظر بگیرد.
نحوه صحیح گرفتن آروغ نوزاد
برای آروغ گرفتن، مهمترین نکته حفظ وضعیت مناسب بدن و حمایت از سر و گردن شیرخوار است. مادر میتواند یکی از روشهای زیر را امتحان کند.
روش اول: قرار دادن نوزاد روی شانه
۱. نوزاد را بهصورت عمودی روی سینه و شانه خود قرار دهید.
۲. با یک دست سر و گردن او را بهخوبی حمایت کنید.
۳. دقت کنید شکم و پشت نوزاد در وضعیت راحت و نسبتاً صاف قرار داشته باشد.
۴. با دست دیگر بهآرامی پشت او را ماساژ دهید یا ضربههای ملایم بزنید.
این وضعیت برای بسیاری از نوزادان مناسب است. بهتر است پارچهای روی شانه خود قرار دهید تا در صورت برگشت مقدار کمی شیر، لباس شما خیس نشود.
روش دوم: نشاندن نوزاد روی پا
۱. نوزاد را روی پای خود بنشانید و بدن او را کمی به سمت جلو متمایل کنید.
۲. با یک دست، قفسه سینه و چانه او را حمایت کنید.
۳. مراقب باشید هیچ فشاری به گلو و جلوی گردن نوزاد وارد نشود.
۴. با دست دیگر بهآرامی پشت او را ماساژ دهید یا ضربههای ملایم بزنید.
در این وضعیت باید سر و گردن نوزاد کاملاً حمایت شوند و او بدون فشار یا خم شدن بیش از حد در حالت نشسته قرار بگیرد.
روش سوم: قرار دادن نوزاد روی پا
۱. نوزاد را بهصورت دمر روی پاهای خود قرار دهید.
۲. سر و گردن او را با دست حمایت کنید و مطمئن شوید صورتش آزاد است و راه تنفس او مسدود نمیشود.
۳. با دست دیگر بهآرامی پشت نوزاد را ماساژ دهید یا ضربه بزنید.
در این حالت نیز باید مراقب باشید فشاری به شکم یا قفسه سینه شیرخوار وارد نشود.
برای آروغ گرفتن نوزاد چقدر زمان لازم است؟
معمولاً چند دقیقه تلاش ملایم برای آروغ گرفتن کافی است. لازم نیست مادر حتماً ۱۰ تا ۱۵ دقیقه این کار را ادامه دهد.
اگر نوزاد پس از چند دقیقه آروغ نزد اما آرام و راحت بود، میتوان تلاش را متوقف کرد. بعضی از شیرخواران بهندرت آروغ میزنند یا اصلاً نیازی به آروغ گرفتن ندارند.
گاهی نوزاد هنگام آروغ زدن مقدار کمی شیر برمیگرداند. این اتفاق در شیرخواران شایع است و اگر کودک حال عمومی خوبی دارد و وزنگیری مناسبی دارد، معمولاً نگرانکننده نیست.
اگر نوزاد آروغ نزد یا هنگام شیر خوردن خوابش برد چه کنیم؟
اگر نوزاد آروغ نزد و نشانهای از ناراحتی نداشت، نیازی به ادامه تلاش نیست. اگر هنگام شیردهی خوابش برد، مادر میتواند او را برای خواب در وضعیت ایمن قرار دهد.
وضعیت صحیح خواب نوزاد:
-
نوزاد را همیشه به پشت بخوابانید.
-
از تشک صاف، سفت و بدون شیب استفاده کنید.
-
سر نوزاد را به یک سمت نچرخانید و او را به پهلو یا روی شکم نخوابانید.
-
برای جلوگیری از برگشت شیر، سر تخت یا تشک را بالا نبرید.
-
بالش، پتوهای حجیم و وسایل نرم را از محل خواب نوزاد دور نگه دارید.
برخلاف تصور رایج، خواباندن نوزاد به پشت خطر خفگی ناشی از برگشت شیر را افزایش نمیدهد. حتی شیرخوارانی که رفلاکس دارند نیز باید برای خواب به پشت و روی سطح صاف قرار بگیرند.
چه زمانی برگشت شیر نوزاد نیاز به بررسی دارد؟
مقدار کمی برگشت شیر پس از تغذیه در بسیاری از شیرخواران طبیعی است. بااینحال، اگر استفراغ نوزاد مکرر، شدید یا همراه با علائم غیرعادی باشد، باید بررسی شود.
در صورت مشاهده موارد زیر با پزشک مشورت کنید:
-
استفراغ جهنده یا مکرر
-
استفراغ سبزرنگ یا خونی
-
وجود خون در مدفوع
-
بیحالی یا ضعف در شیر خوردن
-
کاهش وزن یا وزنگیری نامناسب
-
نشانههای کمآبی مانند کاهش ادرار
-
گریه شدید و مداوم یا تورم شکم
پرسشهای متداول
آیا لازم است بعد از هر وعده شیردهی آروغ نوزاد را بگیریم؟
خیر. برخی نوزادان هنگام تغذیه هوای کمی میبلعند و نیازی به آروغ گرفتن ندارند. اگر شیرخوار آرام است و نشانهای از ناراحتی ندارد، لازم نیست او را برای آروغ زدن مجبور کنید.
اگر نوزاد هنگام آروغ زدن شیر بالا بیاورد، طبیعی است؟
برگشت مقدار کمی شیر هنگام آروغ زدن در بسیاری از نوزادان طبیعی است. اما استفراغ جهنده، سبزرنگ یا خونی و برگشت شیر همراه با بیحالی یا اختلال وزنگیری نیازمند بررسی پزشکی است.
آیا خواباندن نوزاد به پهلو بعد از شیر خوردن از خفگی جلوگیری میکند؟
خیر. توصیه ایمن این است که نوزاد برای تمام خوابها به پشت و روی سطح صاف و بدون شیب قرار بگیرد. خواباندن به پهلو یا بالا بردن سر تخت برای پیشگیری از خفگی توصیه نمیشود.
آیا مادر میتواند هنگام شیردهی دارو مصرف کند؟
بله، بسیاری از داروها در دوران شیردهی قابل استفاده هستند. بااینحال، ایمنی هر دارو باید جداگانه بررسی شود و مادر پیش از مصرف داروهای نسخهای، بدون نسخه یا گیاهی باید با پزشک یا داروساز مشورت کند.
جمعبندی
رعایت بهداشت پستان در دوران شیردهی به مراقبت از پوست و پیشگیری از خشکی و آسیب نوک پستان کمک میکند. شستوشوی معمول با آب، خشک شدن نوک پستان در هوای آزاد و استفاده از سینهبند راحت از نکات ساده و مؤثر مراقبتی هستند.
گرفتن آروغ نیز میتواند در بعضی نوزادان به کاهش ناراحتی ناشی از بلع هوا کمک کند؛ اما برای همه شیرخواران ضروری نیست. مادر باید هنگام آروغ گرفتن از سر و گردن نوزاد حمایت کند و پس از پایان تغذیه، او را برای خواب به پشت و روی سطح صاف و ایمن قرار دهد.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و معاینه و تشخیص پزشک نیست.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ (۱۷ نوامبر ۲۰۲۶)