احتمال زردی در کدام نوزادان بیشتر است؟ عوامل خطر و علائم هشدار
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مطلب:
زردی در نوزادان شایع است، اما احتمال افزایش شدید بیلی‌روبین در همه نوزادان یکسان نیست. نوزادان نارس، نوزادانی که در ۲۴ ساعت اول تولد زرد می‌شوند، نوزادان مبتلا به ناسازگاری گروه خونی، کمبود آنزیم G6PD و نوزادانی که شیر کافی دریافت نمی‌کنند، بیشتر در معرض زردی قابل‌توجه قرار دارند. سابقه زردی شدید در خواهر یا برادر، کبودی هنگام تولد و برخی بیماری‌های زمینه‌ای نیز می‌توانند احتمال زردی را افزایش دهند. شناخت این عوامل به والدین کمک می‌کند علائم را زودتر تشخیص دهند و پیگیری پزشکی را به‌موقع انجام دهند.
احتمال زردی در کدام نوزادان بیشتر است؟
زردی نوزاد به دلیل افزایش بیلی‌روبین در خون ایجاد می‌شود. بیلی‌روبین ماده‌ای زردرنگ است که هنگام تجزیه گلبول‌های قرمز تولید می‌شود. کبد نوزاد باید این ماده را پردازش کند تا از طریق مدفوع و ادرار از بدن دفع شود.
در روزهای ابتدایی تولد، کبد هنوز به بلوغ کامل نرسیده است و ممکن است نتواند بیلی‌روبین را به‌اندازه کافی سریع دفع کند. به همین دلیل، بسیاری از نوزادان درجاتی از زردی را تجربه می‌کنند.
بااین‌حال، احتمال بالا رفتن بیلی‌روبین تا سطحی که به درمان نیاز داشته باشد در بعضی نوزادان بیشتر است.
مهم‌ترین گروه‌های در معرض خطر عبارت‌اند از:
-
نوزادانی که زودتر از موعد متولد می‌شوند.
-
نوزادانی که در ۲۴ ساعت اول پس از تولد زرد می‌شوند.
-
نوزادان دارای ناسازگاری گروه خونی با مادر.
-
نوزادان مبتلا به کمبود آنزیم G6PD.
-
نوزادانی که به‌اندازه کافی شیر دریافت نمی‌کنند.
-
نوزادانی که هنگام تولد دچار کبودی یا تجمع خون زیر پوست سر شده‌اند.
-
نوزادانی که خواهر یا برادرشان به دلیل زردی به فتوتراپی یا تعویض خون نیاز داشته است.
-
نوزادان مبتلا به عفونت یا برخی بیماری‌های زمینه‌ای.
۱. نوزادان نارس
نوزادانی که پیش از هفته ۳۷ بارداری متولد می‌شوند، بیشتر از نوزادان رسیده در معرض زردی قرار دارند.
علت اصلی این مسئله، تکامل نیافتن کبد و توانایی کمتر بدن برای پردازش بیلی‌روبین است. همچنین نوزادان نارس ممکن است مکیدن ضعیف‌تری داشته باشند و نتوانند شیر کافی دریافت کنند.
هرچه سن بارداری هنگام تولد کمتر باشد، احتمال بروز زردی قابل‌توجه و نیاز به مراقبت بیشتر افزایش پیدا می‌کند.
به همین دلیل، نوزادان نارس به پایش دقیق‌تر بیلی‌روبین نیاز دارند و ممکن است آستانه شروع درمان در آن‌ها با نوزادان رسیده متفاوت باشد.
۲. نوزادانی که در ۲۴ ساعت اول زرد می‌شوند
زرد شدن پوست یا سفیدی چشم در نخستین ۲۴ ساعت پس از تولد، یک علامت هشدار مهم است.
زردی فیزیولوژیک معمولاً در ۲۴ ساعت اول ظاهر نمی‌شود. اگر نوزاد در این زمان زرد شود، پزشک باید احتمال علت‌های غیرطبیعی مانند تخریب سریع گلبول‌های قرمز، ناسازگاری گروه خونی یا عفونت را بررسی کند.
در چنین شرایطی اندازه‌گیری بیلی‌روبین خون و ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.
۳. نوزادان دارای ناسازگاری گروه خونی
یکی از دلایل افزایش سریع بیلی‌روبین، ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد است.
این مشکل بیشتر در دو حالت دیده می‌شود:
ناسازگاری Rh: اگر مادر Rh منفی و نوزاد Rh مثبت باشد، در شرایطی که بدن مادر علیه گلبول‌های قرمز نوزاد آنتی‌بادی تولید کند، احتمال تخریب گلبول‌های قرمز و افزایش بیلی‌روبین وجود دارد.
ناسازگاری ABO: این حالت معمولاً زمانی اتفاق می‌افتد که گروه خونی مادر O و گروه خونی نوزاد A یا B باشد. در برخی موارد، آنتی‌بادی‌های مادر باعث تخریب گلبول‌های قرمز نوزاد می‌شوند.
همه موارد ناسازگاری خونی به زردی شدید منجر نمی‌شوند، اما در صورت وجود شواهد تخریب گلبول‌های قرمز، نوزاد به بررسی و پایش دقیق نیاز دارد.
۴. نوزادان مبتلا به کمبود آنزیم G6PD
کمبود آنزیم G6PD یک اختلال ارثی است که باعث می‌شود گلبول‌های قرمز در برابر بعضی عوامل آسیب‌زا حساس‌تر شوند.
در این نوزادان، گلبول‌های قرمز ممکن است سریع‌تر تخریب شوند و در نتیجه مقدار بیشتری بیلی‌روبین تولید شود.
کمبود G6PD می‌تواند باعث افزایش شدید و گاهی سریع بیلی‌روبین شود؛ حتی ممکن است زردی در ابتدا چندان واضح نباشد.
در صورت وجود سابقه خانوادگی یا افزایش غیرمنتظره بیلی‌روبین، پزشک ممکن است آزمایش G6PD را درخواست کند.
۵. نوزادانی که شیر کافی دریافت نمی‌کنند
تغذیه ناکافی یکی از عوامل مهم افزایش احتمال زردی در روزهای ابتدایی تولد است.
وقتی نوزاد شیر کافی دریافت نمی‌کند، ممکن است دچار کاهش وزن بیش از حد، کم‌آبی و کاهش دفعات دفع مدفوع شود. در نتیجه، بیلی‌روبین بیشتری از روده دوباره جذب بدن می‌شود.
این وضعیت را زردی ناشی از دریافت ناکافی شیر (Suboptimal Intake Hyperbilirubinemia) می‌نامند.
نشانه‌هایی که می‌توانند از دریافت ناکافی شیر خبر بدهند عبارت‌اند از:
-
مکیدن ضعیف یا کوتاه بودن دفعات مؤثر شیر خوردن
-
خواب‌آلودگی و بیدار نشدن برای تغذیه
-
کاهش وزن بیش از حد انتظار
-
کم شدن تعداد پوشک‌های خیس
-
کاهش دفعات دفع مدفوع
در بیشتر موارد، شیردهی باید ادامه پیدا کند و مادر برای اصلاح وضعیت گرفتن سینه، افزایش انتقال شیر و بررسی کفایت تغذیه از مشاور شیردهی یا پزشک کمک بگیرد.
در صورت نیاز، پزشک ممکن است استفاده از شیر دوشیده‌شده مادر، شیر اهدایی یا شیر خشک را به‌صورت موقت و متناسب با شرایط نوزاد توصیه کند.
۶. نوزادانی که هنگام تولد کبود شده‌اند
گاهی در جریان زایمان، نوزاد دچار کبودی یا تجمع خون زیر پوست سر می‌شود. به تجمع خون زیر پوست سر، سفال‌هماتوم (Cephalohematoma) گفته می‌شود.
خونی که در این نواحی جمع شده است به‌تدریج تجزیه می‌شود و می‌تواند مقدار بیلی‌روبین تولیدشده در بدن را افزایش دهد.
بنابراین نوزادانی که زایمان سخت داشته‌اند، کبودی قابل‌توجه دارند یا دچار سفال‌هماتوم شده‌اند، باید از نظر افزایش بیلی‌روبین بیشتر تحت نظر باشند.
۷. نوزادانی که سابقه خانوادگی زردی دارند
اگر خواهر یا برادر بزرگ‌تر نوزاد به دلیل زردی شدید به فتوتراپی یا تعویض خون نیاز داشته باشد، احتمال بروز زردی قابل‌توجه در نوزاد جدید بیشتر می‌شود.
این موضوع می‌تواند به دلیل عوامل ژنتیکی، اختلالات خونی ارثی یا شرایط مشترک میان مادر و نوزاد باشد.
وجود سابقه خانوادگی به این معنا نیست که نوزاد حتماً دچار زردی شدید می‌شود؛ اما پزشک باید این موضوع را در ارزیابی خطر در نظر بگیرد.
۸. نوزادان مادران مبتلا به دیابت
نوزادانی که از مادران مبتلا به دیابت متولد می‌شوند، در بعضی شرایط بیشتر در معرض زردی قرار دارند.
به‌خصوص نوزادانی که وزن تولد بالایی دارند ممکن است پس از تولد دچار افزایش تعداد گلبول‌های قرمز شوند. با تجزیه این گلبول‌ها، بیلی‌روبین بیشتری تولید می‌شود.
همچنین مشکلاتی مانند نارس بودن، افت قند خون یا دشواری تغذیه در برخی از این نوزادان می‌تواند مراقبت‌های پس از تولد را پیچیده‌تر کند.
۹. نوزادان مبتلا به عفونت یا ناپایداری بالینی
عفونت نوزادی، به‌خصوص عفونت‌های شدید، می‌تواند خطر افزایش بیلی‌روبین و آسیب‌پذیری مغز در برابر آن را بیشتر کند.
نوزادانی که در روزهای نخست تولد دچار تب یا افت دمای بدن، بی‌حالی، اختلال تنفس، تغذیه ضعیف یا علائم عفونت هستند، باید سریع ارزیابی شوند.
در این گروه، پزشک علاوه بر بررسی بیلی‌روبین، علت بیماری و وضعیت عمومی نوزاد را نیز بررسی می‌کند.
چه عواملی خطر آسیب مغزی ناشی از زردی را افزایش می‌دهند؟
باید بین عوامل افزایش احتمال زردی شدید و عوامل افزایش حساسیت مغز به بیلی‌روبین تفاوت قائل شد.
برخی شرایط ممکن است باعث شوند حتی در یک سطح مشخص از بیلی‌روبین، احتمال آسیب عصبی بیشتر باشد.
مهم‌ترین این عوامل عبارت‌اند از:
-
نارس بودن، به‌ویژه سن بارداری کمتر از ۳۸ هفته
-
بیماری همولیتیک و تخریب گلبول‌های قرمز
-
کمبود آنزیم G6PD
-
عفونت شدید یا سپسیس
-
کاهش آلبومین خون
-
ناپایداری قابل‌توجه وضعیت بالینی نوزاد
به همین دلیل، پزشک برای تعیین نیاز به درمان فقط به عدد بیلی‌روبین نگاه نمی‌کند و سن بارداری، سن نوزاد و عوامل خطر را نیز در نظر می‌گیرد.
از کجا بفهمیم نوزاد به زردی مبتلا شده است؟
مهم‌ترین علامت زردی، زرد شدن پوست و سفیدی چشم نوزاد است. این تغییر رنگ معمولاً ابتدا در صورت دیده می‌شود و در صورت افزایش بیلی‌روبین ممکن است به سینه، شکم، دست‌ها و پاها گسترش پیدا کند.
علائم دیگری که ممکن است همراه زردی دیده شوند عبارت‌اند از:
-
خواب‌آلودگی غیرمعمول
-
کاهش تمایل به شیر خوردن
-
مکیدن ضعیف
-
کاهش فعالیت نوزاد
-
کاهش دفعات ادرار یا مدفوع در اثر تغذیه ناکافی
در موارد شدید، علائمی مانند گریه با صدای زیر، شل شدن یا سفتی غیرطبیعی بدن، قوس برداشتن سر و بدن به عقب، اختلال تنفس یا تشنج ممکن است ظاهر شوند.
اگر نوزاد در ۲۴ ساعت اول زرد شد یا علائم عصبی، بی‌حالی شدید و اختلال تغذیه داشت، باید فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنید.
رنگ پوست به‌تنهایی برای تشخیص شدت زردی کافی نیست و اندازه‌گیری بیلی‌روبین ضرورت دارد.
چگونه از زردی شدید نوزاد پیشگیری کنیم؟
همه موارد زردی قابل پیشگیری نیستند؛ اما می‌توان با مراقبت مناسب احتمال افزایش شدید بیلی‌روبین و تأخیر در تشخیص را کاهش داد.
مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:
۱. شروع و حمایت از شیردهی: در صورت امکان، تغذیه با شیر مادر را در ساعات ابتدایی تولد شروع کنید و از دریافت شیر کافی اطمینان داشته باشید.
۲. بررسی وزن نوزاد: کاهش وزن بیش از حد انتظار می‌تواند نشانه دریافت ناکافی شیر باشد و باید توسط پزشک بررسی شود.
۳. بررسی سابقه خانوادگی: سابقه زردی شدید در فرزندان قبلی، بیماری‌های خونی ارثی و ناسازگاری گروه خونی را به پزشک اطلاع دهید.
۴. بررسی زردی در بیمارستان: وضعیت نوزاد باید در زمان بستری و پیش از ترخیص ارزیابی شود. در صورت نیاز، آزمایش بیلی‌روبین انجام می‌شود.
۵. پیگیری پس از ترخیص: زمان معاینه و آزمایش بعدی باید بر اساس مقدار بیلی‌روبین، سن نوزاد هنگام ترخیص و عوامل خطر تعیین شود.
۶. پرهیز از درمان‌های خانگی: قرار دادن نوزاد زیر نور مستقیم خورشید، دادن آب، آب‌قند یا داروهای گیاهی روش مطمئنی برای درمان زردی نیست.
سؤالات متداول درباره احتمال زردی نوزاد
کدام نوزادان بیشتر در معرض زردی شدید هستند؟
نوزادان نارس، نوزادان دارای ناسازگاری گروه خونی، مبتلایان به کمبود G6PD، نوزادانی که در ۲۴ ساعت اول زرد می‌شوند و نوزادانی که شیر کافی دریافت نمی‌کنند، بیشتر در معرض افزایش شدید بیلی‌روبین قرار دارند.
آیا همه نوزادان زرد می‌شوند؟
خیر. اگرچه زردی در نوزادان شایع است، همه نوزادان آن را تجربه نمی‌کنند. شدت زردی نیز از نوزادی به نوزاد دیگر متفاوت است.
آیا گروه خونی مادر و پدر در زردی نوزاد تأثیر دارد؟
بله، ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد، به‌خصوص در سیستم ABO و Rh، می‌تواند باعث تخریب گلبول‌های قرمز نوزاد و افزایش بیلی‌روبین شود. گروه خونی پدر نیز می‌تواند در تعیین احتمال گروه خونی نوزاد نقش داشته باشد.
آیا زردی نوزاد در اثر شیر مادر ایجاد می‌شود؟
شیردهی به‌خودی‌خود دلیل قطع شیر مادر نیست. دریافت ناکافی شیر می‌تواند در روزهای ابتدایی تولد باعث افزایش بیلی‌روبین شود. از طرف دیگر، نوعی زردی مرتبط با شیر مادر ممکن است در نوزاد سالم و دارای افزایش وزن مناسب، برای مدت بیشتری ادامه پیدا کند. این دو وضعیت با هم متفاوت‌اند.
آیا زردی در نوزادان دختر بیشتر است یا پسر؟
جنسیت به‌تنهایی عامل اصلی تعیین‌کننده خطر زردی نیست. عواملی مانند نارس بودن، ناسازگاری خونی، کمبود G6PD، تغذیه ناکافی و سابقه خانوادگی اهمیت بیشتری دارند.
آیا نوزاد با وزن بالا بیشتر دچار زردی می‌شود؟
وزن بالا به‌تنهایی به معنای افزایش قطعی خطر زردی نیست؛ اما نوزادان درشت‌جثه متولدشده از مادران مبتلا به دیابت ممکن است به دلیل افزایش گلبول‌های قرمز و عوامل همراه، بیشتر در معرض زردی قرار بگیرند.
آیا زردی نوزاد در روز اول تولد طبیعی است؟
خیر. زردی در ۲۴ ساعت اول پس از تولد طبیعی تلقی نمی‌شود و باید از نظر علت‌های زمینه‌ای مانند تخریب گلبول‌های قرمز و عفونت فوراً بررسی شود.
اگر فرزند اول زردی داشته باشد، فرزند دوم هم زرد می‌شود؟
احتمال زردی قابل‌توجه در فرزند بعدی ممکن است بیشتر باشد؛ به‌خصوص اگر علت زردی قبلی ناسازگاری خونی یا اختلال ژنتیکی بوده باشد. بااین‌حال، ابتلای فرزند اول به معنای ابتلای قطعی فرزند دوم نیست.
جمع‌بندی
زردی در همه نوزادان به یک اندازه خطرناک نیست. نوزادان نارس، نوزادان دارای ناسازگاری خونی، کمبود G6PD، تغذیه ناکافی یا سابقه خانوادگی زردی شدید، بیشتر به مراقبت و بررسی نیاز دارند.
مهم‌ترین نکته برای والدین این است که زردی در ۲۴ ساعت اول تولد را جدی بگیرند، تغذیه نوزاد را پیگیری کنند و آزمایش و معاینات توصیه‌شده پزشک را به تعویق نیندازند. تشخیص به‌موقع و درمان مناسب می‌تواند از عوارض جدی زردی جلوگیری کند.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)
