بیماری های قلبی کودکان؛ علائم، انواع، تشخیص و درمان

بیماری‌های قلبی در کودکان مجموعه‌ای از مشکلات مختلف هستند که ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشند یا بعداً ایجاد شوند. بعضی از این بیماری‌ها خفیف هستند و کودک فقط به پیگیری منظم نیاز دارد، در حالی که برخی دیگر می‌توانند بر جریان خون، اکسیژن‌رسانی یا عملکرد قلب تأثیر بگذارند و به درمان تخصصی نیاز داشته باشند.

بیماری‌های مادرزادی قلب از شایع‌ترین انواع مشکلات مادرزادی هستند و تقریباً در ۱ درصد تولدها در ایالات متحده دیده می‌شوند. بسیاری از این بیماری‌ها امروزه قابل درمان یا کنترل هستند و تعداد زیادی از کودکان مبتلا می‌توانند تا بزرگسالی زندگی کنند.

علت همه بیماری‌های قلبی کودکان مشخص نیست. عوامل ژنتیکی، برخی شرایط دوران بارداری، بعضی عفونت‌ها، مشکلات ساختاری قلب و اختلالات ریتم قلب می‌توانند در گروه‌های مختلفی از بیماری‌ها نقش داشته باشند.

بیماری قلبی کودکان

انواع بیماری های قلبی کودکان

بیماری‌های قلبی کودکان را می‌توان به‌طور کلی در چند گروه قرار داد.

بیماری‌های مادرزادی قلب

بیماری مادرزادی قلب به مشکلی در ساختار یا عملکرد قلب گفته می‌شود که از هنگام تولد وجود دارد. این بیماری‌ها ممکن است در دوران بارداری، بلافاصله پس از تولد، در دوران کودکی یا حتی سال‌های بعد تشخیص داده شوند.

برخی از مهم‌ترین انواع بیماری‌های مادرزادی قلب عبارت‌اند از:

نقص دیواره بین دهلیزها یا ASD
نقص دیواره بین بطن‌ها یا VSD
نقص کانال دهلیزی-بطنی
تنگی دریچه‌های قلب
تنگی آئورت یا کوآرکتاسیون آئورت
تترالوژی فالوت
جابه‌جایی عروق بزرگ
سندرم قلب چپ هیپوپلاستیک
برخی ناهنجاری‌های عروق بزرگ و دریچه‌ها

شدت این بیماری‌ها بسیار متفاوت است. بعضی نقص‌ها کوچک هستند و ممکن است بدون درمان خاصی بهبود پیدا کنند، در حالی که بیماری‌های شدید می‌توانند در روزها یا ماه‌های اول زندگی نیازمند مداخله باشند.

اختلالات ریتم قلب

آریتمی به اختلال در سرعت یا نظم ضربان قلب گفته می‌شود. ضربان قلب ممکن است بیش از حد سریع، بیش از حد آهسته یا نامنظم باشد.

برخی اختلالات ریتمی در کودکان بی‌خطر هستند و فقط به پیگیری نیاز دارند، اما بعضی دیگر می‌توانند باعث سرگیجه، ضعف، تپش قلب، درد قفسه سینه یا غش شوند.

یکی از اختلالات شناخته‌شده در کودکان تاکی‌کاردی فوق‌بطنی یا SVT است که در آن ضربان قلب به‌طور ناگهانی افزایش پیدا می‌کند. درمان بر اساس نوع آریتمی، سن کودک و شدت علائم تعیین می‌شود.

بیماری‌های عضله قلب

کاردیومیوپاتی به بیماری‌هایی گفته می‌شود که عضله قلب را درگیر می‌کنند. این مشکلات می‌توانند توانایی قلب برای پمپاژ خون را کاهش دهند یا باعث اختلالات ریتمی شوند.

کاردیومیوپاتی ممکن است با عوامل ژنتیکی، بیماری‌های متابولیک یا علل دیگر ارتباط داشته باشد. علائم در کودکان کوچک ممکن است شامل مشکلات تغذیه، تنفس، خستگی، تحریک‌پذیری، تورم یا عدم افزایش وزن مناسب باشد.

بیماری‌های قلبی اکتسابی

همه بیماری‌های قلبی کودکان مادرزادی نیستند. برخی مشکلات قلبی پس از تولد ایجاد می‌شوند. از نمونه‌های مهم می‌توان به بیماری کاوازاکی، تب روماتیسمی و التهاب عضله قلب اشاره کرد.

بیماری کاوازاکی بیشتر در کودکان زیر ۵ سال دیده می‌شود و می‌تواند به عروق کرونر و قلب آسیب بزند. تشخیص و درمان سریع آن برای کاهش خطر عوارض قلبی اهمیت دارد.

علت بیماری قلبی در کودکان چیست؟

علت بیماری قلبی بسته به نوع بیماری متفاوت است و در بسیاری از موارد نمی‌توان یک علت مشخص برای آن پیدا کرد.

عوامل ژنتیکی

برخی بیماری‌های مادرزادی قلب با تغییرات ژنتیکی یا اختلالات کروموزومی ارتباط دارند. وجود سابقه خانوادگی بیماری مادرزادی قلب نیز می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد.

با این حال، سابقه خانوادگی به معنی ابتلای قطعی کودک نیست و بسیاری از کودکان مبتلا هیچ سابقه خانوادگی مشخصی ندارند.

عوامل دوران بارداری

برخی شرایط مادر در دوران بارداری می‌توانند خطر بعضی نقص‌های مادرزادی را افزایش دهند. برای مثال، دیابت کنترل‌نشده پیش از بارداری، مصرف دخانیات و بعضی داروها با افزایش خطر برخی نقص‌های مادرزادی ارتباط دارند.

همچنین بعضی عفونت‌ها در دوران بارداری می‌توانند بر رشد جنین تأثیر بگذارند. با این حال، بسیاری از نقص‌های قلبی حتی در شرایطی ایجاد می‌شوند که عامل مشخصی برای آنها پیدا نمی‌شود.

عوامل محیطی و سبک زندگی

عواملی مانند تغذیه نامناسب، کم‌تحرکی، چاقی و قرار گرفتن در معرض دود دخانیات بیشتر با عوامل خطر قلبی در دوران کودکی و بزرگسالی ارتباط دارند و لزوماً علت مستقیم بیماری‌های مادرزادی قلب نیستند.

بنابراین باید میان «عوامل خطر بیماری قلبی در طول زندگی» و «علت ایجاد یک نقص مادرزادی قلب» تفاوت گذاشت.

علائم بیماری قلبی در کودکان چیست؟

علائم به نوع و شدت بیماری بستگی دارند و بعضی کودکان ممکن است هیچ علامتی نداشته باشند.

علائم مهم در نوزادان

در نوزادان، برخی نشانه‌های هشدار عبارت‌اند از:

کبودی یا خاکستری شدن لب‌ها، زبان یا ناخن‌ها
تنفس سریع یا دشوار
خستگی هنگام شیر خوردن
عرق کردن یا بی‌حالی هنگام تغذیه
مشکل در وزن‌گیری
خواب‌آلودگی غیرمعمول
تورم شکم یا اندام‌ها در بعضی بیماری‌ها

وجود این علائم به معنی قطعی بودن بیماری قلبی نیست، اما نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.

علائم در کودکان بزرگ‌تر

در کودکان و نوجوانان ممکن است علائمی مانند موارد زیر دیده شود:

تنگی نفس هنگام فعالیت
خستگی غیرمعمول
تپش قلب
سرگیجه
غش یا نزدیک به غش
درد قفسه سینه، به‌ویژه هنگام ورزش
کاهش تحمل فعالیت نسبت به گذشته
تورم پاها یا شکم در برخی بیماری‌ها

البته بسیاری از این علائم می‌توانند دلایل غیرقلبی نیز داشته باشند. برای مثال، بیشتر دردهای قفسه سینه در کودکان منشأ قلبی ندارند؛ بااین‌حال درد هنگام ورزش یا همراهی درد با غش باید جدی گرفته شود.

فلج یا ضعف ناگهانی اندام‌ها علامت معمول بیماری قلبی کودکان نیست و نباید به‌عنوان یکی از علائم اصلی بیماری قلبی در مقاله معرفی شود.

سوفل قلبی در کودکان چیست؟

سوفل قلبی صدایی است که پزشک هنگام گوش دادن به قلب با گوشی پزشکی می‌شنود. بسیاری از سوفل‌های قلبی در کودکان بی‌خطر یا فیزیولوژیک هستند و به معنی وجود بیماری قلبی نیستند.

با این حال، بعضی سوفل‌ها ممکن است ناشی از نقص ساختاری قلب باشند و پزشک بر اساس معاینه و سایر علائم تشخیص می‌دهد که آیا بررسی بیشتر لازم است یا خیر.

بیماری قلبی کودکان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص بیماری قلبی فقط بر اساس یک علامت انجام نمی‌شود و ممکن است به چند مرحله بررسی نیاز داشته باشد.

معاینه و بررسی سابقه پزشکی

پزشک درباره علائم کودک، سابقه خانوادگی، دوران بارداری و تولد، میزان تحمل فعالیت، تغذیه و رشد کودک سؤال می‌کند و قلب و ریه‌ها را معاینه می‌کند.

پالس اکسیمتری

در بسیاری از مراکز، نوزادان برای شناسایی بعضی بیماری‌های مادرزادی بحرانی قلب با پالس اکسیمتری غربال می‌شوند. این آزمایش مقدار اکسیژن خون را تخمین می‌زند و می‌تواند بعضی نقص‌های جدی قلبی را پیش از بروز علائم شدید شناسایی کند.

نوار قلب

ECG یا EKG فعالیت الکتریکی قلب و ریتم آن را بررسی می‌کند و در ارزیابی آریتمی‌ها و بعضی اختلالات قلبی کاربرد دارد.

اکوکاردیوگرافی

اکوکاردیوگرافی یا اکو قلب با استفاده از امواج صوتی، تصاویر متحرکی از ساختار و عملکرد قلب ایجاد می‌کند. این روش می‌تواند اندازه حفره‌های قلب، دریچه‌ها، دیواره‌های قلب و جریان خون را بررسی کند.

در صورت شک به بیماری مادرزادی قلب، اکو یکی از مهم‌ترین روش‌های تشخیصی است. اکوکاردیوگرافی جنین نیز در شرایط خاص می‌تواند بعضی نقص‌های قلبی را پیش از تولد مشخص کند.

هولتر و ثبت طولانی‌مدت ریتم قلب

در کودکانی که تپش قلب، سرگیجه یا غش دارند اما در نوار قلب معمولی اختلالی دیده نمی‌شود، ممکن است پزشک از هولتر یا ابزارهای ثبت طولانی‌مدت ضربان قلب استفاده کند.

تصویربرداری‌های تخصصی

در بعضی شرایط ممکن است MRI قلب، سی‌تی‌اسکن، کاتتریزاسیون قلب یا سایر بررسی‌های تخصصی مورد نیاز باشد. انتخاب این روش‌ها به نوع بیماری و اطلاعاتی که در بررسی‌های اولیه به دست آمده بستگی دارد.

چکاب قلب کودک

آیا تست ورزش برای همه کودکان مبتلا به بیماری قلبی لازم است؟

خیر. تست استرس یا تست ورزش یک آزمایش روتین برای همه کودکان مبتلا به بیماری قلبی نیست.

این آزمایش ممکن است در شرایط خاص برای بررسی نحوه عملکرد قلب هنگام فعالیت، بررسی برخی آریتمی‌ها یا ارزیابی تحمل ورزشی کودک درخواست شود.

بنابراین انجام تست ورزش باید بر اساس نوع بیماری، علائم و نظر متخصص قلب کودکان باشد.

درمان بیماری های قلبی کودکان چگونه است؟

درمان به نوع بیماری، شدت آن، سن کودک و تأثیر بیماری بر عملکرد قلب بستگی دارد.

پیگیری و مراقبت منظم

بعضی نقص‌های قلبی خفیف به درمان فوری نیاز ندارند و ممکن است فقط با معاینه و اکوهای دوره‌ای تحت نظر باشند.

این موضوع به‌ویژه در بعضی نقص‌های کوچک اهمیت دارد که ممکن است با رشد کودک تغییر کنند یا بهبود یابند.

درمان دارویی

داروها بر اساس مشکل ایجادشده انتخاب می‌شوند و ممکن است برای کنترل علائم نارسایی قلبی، تنظیم ریتم قلب، کنترل فشار خون یا درمان برخی بیماری‌های خاص به کار بروند.

در بعضی نوزادان نارس مبتلا به مجرای شریانی باز یا PDA نیز داروهایی مانند ایبوپروفن یا اندومتاسین ممکن است برای بستن مجرا استفاده شوند. این داروها باید فقط تحت نظر پزشک مصرف شوند.

اصطلاح «داروهای معده‌دار» که در متن قدیمی آمده بود، دسته درمانی شناخته‌شده‌ای در بیماری‌های قلبی کودکان نیست و حذف شده است.

درمان با کاتتر

برخی مشکلات قلبی را می‌توان با کاتتریزاسیون قلبی درمان کرد. در این روش، یک لوله باریک از طریق رگ وارد بدن می‌شود و تا قلب هدایت می‌گردد.

در شرایط مناسب، این روش می‌تواند برای باز کردن دریچه یا رگ تنگ‌شده، بستن بعضی نقص‌های مشخص یا انجام برخی مداخلات دیگر استفاده شود.

جراحی قلب

بعضی بیماری‌های مادرزادی قلبی یا مشکلات پیچیده ممکن است به جراحی نیاز داشته باشند. هدف جراحی می‌تواند ترمیم نقص دیواره قلب، اصلاح عروق بزرگ، ترمیم یا تعویض بعضی دریچه‌ها یا اصلاح سایر مشکلات ساختاری باشد.

امروزه بسیاری از این جراحی‌ها در مراکز تخصصی قلب کودکان انجام می‌شوند و روش درمان بر اساس نوع دقیق بیماری انتخاب می‌شود.

تغذیه کودک مبتلا به بیماری قلبی

برخی نوزادان و کودکان مبتلا به بیماری قلبی ممکن است هنگام شیر خوردن زود خسته شوند یا وزن‌گیری مناسبی نداشته باشند. در این شرایط، پزشک یا متخصص تغذیه ممکن است برای افزایش دریافت انرژی، تغییر تعداد وعده‌ها یا استفاده از تغذیه با کالری بیشتر برنامه مشخصی ارائه دهد.

با بهبود وضعیت قلبی، نیازهای تغذیه‌ای کودک نیز باید دوباره ارزیابی شود و نباید بدون نظر تیم درمان، رژیم پرکالری یا مکمل‌های تغذیه‌ای ادامه پیدا کند.

برای کودکان بزرگ‌تر، رژیم غذایی متعادل، میوه و سبزیجات، غلات کامل، منابع مناسب پروتئین و محدود کردن غذاهای بسیار شور و نوشیدنی‌های شیرین اهمیت دارد.

آیا کودک مبتلا به بیماری قلبی می‌تواند ورزش کند؟

بسیاری از کودکان مبتلا به بیماری مادرزادی قلب می‌توانند فعالیت بدنی داشته باشند و حتی از ورزش منظم سود ببرند. محدود کردن فعالیت بدنی برای همه کودکان قلبی توصیه نمی‌شود.

با این حال، نوع و شدت بیماری اهمیت دارد. بعضی کودکان که دچار اختلال ریتم قلب، کاهش عملکرد قلب، جریان خون محدودشده یا شرایط خاص درمانی هستند ممکن است به محدودیت بعضی فعالیت‌ها نیاز داشته باشند.

بنابراین میزان فعالیت باید بر اساس بیماری کودک و نظر متخصص قلب کودکان تعیین شود.

آیا بیماری قلبی کودکان قابل پیشگیری است؟

همه بیماری‌های قلبی کودکان قابل پیشگیری نیستند. بسیاری از بیماری‌های مادرزادی علت مشخصی ندارند و حتی با مراقبت مناسب دوران بارداری نیز ممکن است رخ دهند.

با این حال، اقداماتی مانند مراقبت منظم پیش از بارداری و در دوران بارداری، کنترل بیماری‌هایی مانند دیابت، پرهیز از دخانیات و مواد مضر و مصرف داروها فقط با نظر پزشک می‌تواند به کاهش برخی خطرات مرتبط با نقص‌های مادرزادی کمک کند.

در دوران کودکی نیز تغذیه متعادل، فعالیت بدنی مناسب، وزن سالم، کاهش مصرف نمک و جلوگیری از مواجهه با دود سیگار به سلامت قلب و عروق در طول زندگی کمک می‌کند.

تأثیر بیماری قلبی بر زندگی و وضعیت روانی کودک

بیماری قلبی ممکن است علاوه بر جسم کودک، بر تجربه‌های اجتماعی و خانوادگی او نیز تأثیر بگذارد. مراجعه‌های پزشکی مکرر، بستری شدن، جراحی یا محدودیت بعضی فعالیت‌ها ممکن است باعث نگرانی یا احساس متفاوت بودن در کودک شود.

والدین بهتر است درباره بیماری با زبان متناسب با سن کودک صحبت کنند و تا حد امکان او را در فعالیت‌های مناسب، مدرسه، بازی و ارتباط با دوستان مشارکت دهند.

در کودکان مبتلا به بیماری قلبی پیچیده، بعضی تفاوت‌های رشدی یا یادگیری نیز ممکن است بیشتر دیده شود و در این شرایط همکاری میان پزشک، خانواده، مدرسه و متخصصان مربوطه اهمیت پیدا می‌کند.

چه زمانی مراجعه فوری لازم است؟

برخی علائم می‌توانند نشان‌دهنده یک وضعیت جدی باشند و نیاز به ارزیابی سریع پزشکی دارند. از جمله:

کبودی واضح لب‌ها یا صورت
دشواری شدید در تنفس
غش کردن
تپش قلب بسیار سریع همراه با ضعف یا بی‌حالی
درد شدید یا مداوم قفسه سینه
درد قفسه سینه هنگام ورزش، به‌ویژه همراه با غش یا نزدیک به غش
کاهش ناگهانی توانایی فعالیت
بی‌حالی شدید یا ظاهر بسیار بیمار کودک

کودکی که دچار مشکل شدید تنفسی، غش یا کبودی واضح شده است باید فوراً ارزیابی اورژانسی دریافت کند.

سوالات متداول

شایع‌ترین بیماری قلبی در کودکان چیست؟

بیماری‌های مادرزادی قلب گروه متنوعی از مشکلات را شامل می‌شوند و نقص‌هایی مانند VSD و ASD از انواع شناخته‌شده هستند. شیوع و شدت هر نوع بیماری متفاوت است.

آیا سوفل قلبی به معنی بیماری قلبی است؟

خیر. بسیاری از سوفل‌های قلبی در کودکان بی‌خطر هستند. پزشک بر اساس معاینه و در صورت نیاز بررسی‌هایی مانند اکو مشخص می‌کند که آیا سوفل نیاز به بررسی بیشتر دارد یا خیر.

مهم‌ترین علائم بیماری قلبی در نوزاد چیست؟

کبودی لب‌ها یا پوست، تنفس سریع یا دشوار، خستگی هنگام شیر خوردن، مشکل در تغذیه و وزن‌گیری نامناسب از علائمی هستند که باید بررسی شوند.

آیا تپش قلب در کودکان خطرناک است؟

تپش قلب می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد. بعضی انواع بی‌خطر هستند، اما اگر تپش قلب همراه با سرگیجه، غش، درد قفسه سینه یا تنگی نفس باشد، باید ارزیابی پزشکی انجام شود.

آیا کودک مبتلا به بیماری قلبی می‌تواند ورزش کند؟

بسیاری از کودکان مبتلا به بیماری قلبی می‌توانند فعالیت بدنی داشته باشند؛ اما نوع و شدت ورزش باید با توجه به بیماری کودک و نظر متخصص قلب تعیین شود.

آیا بیماری مادرزادی قلب قابل درمان است؟

بسته به نوع بیماری، بعضی نقص‌ها فقط نیاز به پیگیری دارند، بعضی با دارو یا کاتتریزاسیون درمان می‌شوند و بعضی دیگر به جراحی نیاز دارند. بسیاری از کودکان مبتلا به بیماری‌های مادرزادی قلب با درمان مناسب زندگی طولانی و فعالی دارند.

آیا بیماری قلبی کودکان ارثی است؟

برخی بیماری‌های قلبی می‌توانند با عوامل ژنتیکی و سابقه خانوادگی ارتباط داشته باشند، اما بسیاری از بیماری‌های مادرزادی قلب علت مشخصی ندارند و ارثی بودن آنها قطعی نیست.

جمع‌بندی

بیماری‌های قلبی کودکان شامل مجموعه‌ای از مشکلات مادرزادی و اکتسابی و اختلالات ریتم قلب هستند. شدت این بیماری‌ها بسیار متفاوت است و بعضی کودکان هیچ علامتی ندارند، در حالی که برخی دیگر ممکن است از نوزادی دچار مشکلات تنفسی، تغذیه، کبودی یا اختلال رشد شوند.

در کودکان بزرگ‌تر، تپش قلب، سرگیجه، غش، کاهش تحمل فعالیت، تنگی نفس یا درد قفسه سینه هنگام ورزش از علائمی هستند که در شرایط مناسب باید بررسی شوند. تشخیص می‌تواند با معاینه، پالس اکسیمتری، ECG، اکوکاردیوگرافی و در صورت نیاز بررسی‌های تخصصی‌تر انجام شود.

درمان به نوع و شدت بیماری بستگی دارد و ممکن است شامل پیگیری، دارو، کاتتریزاسیون یا جراحی باشد. همچنین بیشتر کودکان مبتلا به بیماری قلبی به‌طور خودکار نیازمند محدودیت فعالیت نیستند و میزان ورزش باید با توجه به شرایط قلبی آنها تعیین شود.

همه بیماری‌های قلبی کودکان قابل پیشگیری نیستند، اما مراقبت مناسب دوران بارداری، پرهیز از دخانیات، تغذیه سالم، فعالیت بدنی متناسب با سن و پیگیری منظم پزشکی می‌توانند به سلامت قلب کودک و کاهش برخی عوامل خطر کمک کنند.