رشد شیرخواران و کودکان؛ وزن، قد و دور سر طبیعی
تاریخ انتشار این مطلب : 1399/05/12 ساعت 00:00:00

رشد شیرخواران و کودکان؛ وزن، قد و دور سر طبیعی

خلاصه مطلب
رشد شیرخواران چگونه ارزیابی می‌شود؟ با شاخص‌های وزن، قد و دور سر، نمودار رشد، میزان طبیعی وزن‌گیری و علائم هشداردهنده اختلال رشد آشنا شوید.

رشد شیرخواران و کودکان؛ مراحل طبیعی رشد، اندازه‌گیری و علائم اختلال رشد

 

بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۲۳ آبان ۱۴۰۵ (۱۴ نوامبر ۲۰۲۶)

 

خلاصه مطلب

رشد مناسب شیرخواران و کودکان یکی از شاخص‌های مهم سلامت جسمی و وضعیت تغذیه‌ای آن‌هاست. برای ارزیابی رشد، سه شاخص اصلی شامل وزن، طول یا قد و دور سر اندازه‌گیری می‌شوند و نتایج آن‌ها در نمودارهای رشد متناسب با سن و جنس کودک ثبت می‌شود.

یک نوبت اندازه‌گیری برای ارزیابی روند رشد کافی نیست؛ بلکه باید اندازه‌گیری‌ها در فواصل مناسب تکرار شوند تا مشخص شود کودک متناسب با الگوی رشد خود پیشرفت می‌کند یا خیر.

کاهش وزن، توقف افزایش وزن، کند شدن رشد طولی یا تغییر غیرمعمول در روند افزایش دور سر می‌تواند نشانه‌ای از مشکلات تغذیه‌ای یا برخی بیماری‌ها باشد و نیازمند بررسی پزشکی است.

رشد شیرخواران چیست و چرا اهمیت دارد؟

رشد شیرخواران و کودکان به مجموعه تغییرات جسمی گفته می‌شود که از زمان تولد تا پایان دوره کودکی اتفاق می‌افتد. این تغییرات شامل افزایش وزن، افزایش طول یا قد، رشد دور سر و تکامل اندام‌های بدن است.

رشد مناسب معمولاً نشان می‌دهد که کودک مواد غذایی و انرژی موردنیاز خود را دریافت می‌کند و بدن او فرصت کافی برای رشد و تکامل دارد.

در مقابل، اختلال در روند رشد ممکن است با مشکلات مختلفی ارتباط داشته باشد؛ از جمله:

  • دریافت ناکافی شیر یا مواد غذایی

  • مشکلات تغذیه و بلع

  • اختلال در جذب مواد مغذی

  • عفونت‌های مکرر یا بیماری‌های مزمن

  • برخی اختلالات گوارشی

  • بیماری‌های هورمونی یا متابولیک

  • نارس بودن هنگام تولد یا وزن کم هنگام تولد

البته کوچک‌تر بودن کودک نسبت به میانگین هم‌سن‌وسالانش همیشه به معنای اختلال رشد نیست. بعضی کودکان به‌طور طبیعی جثه کوچک‌تری دارند و ممکن است در محدوده طبیعی منحنی رشد خود باقی بمانند.

آنچه اهمیت دارد، بررسی روند رشد کودک در طول زمان و مقایسه آن با الگوی مورد انتظار است.

شاخص‌های اصلی اندازه‌گیری رشد کودک

برای ارزیابی رشد شیرخواران و کودکان، سه شاخص اصلی بررسی می‌شوند:

۱. وزن کودک

وزن یکی از شاخص‌های مهم برای بررسی وضعیت تغذیه و رشد کودک است. تغییرات وزن معمولاً در مقایسه با برخی شاخص‌های دیگر، سریع‌تر تحت تأثیر بیماری یا دریافت ناکافی مواد غذایی قرار می‌گیرد.

به همین دلیل، اندازه‌گیری منظم وزن می‌تواند به شناسایی زودهنگام مشکلات تغذیه‌ای کمک کند.

بااین‌حال، وزن به‌تنهایی برای ارزیابی رشد کافی نیست و باید در کنار طول یا قد و دور سر بررسی شود.

برای آشنایی بیشتر با عوامل مؤثر بر وزن‌گیری کودکان می‌توانید مقاله دلایل عدم افزایش وزن کودکان را مطالعه کنید.

۲. طول یا قد کودک

طول بدن در کودکان زیر دو سال معمولاً در حالت خوابیده اندازه‌گیری می‌شود. پس از دو سالگی، اندازه‌گیری قد در حالت ایستاده انجام می‌شود.

افزایش طول یا قد نشان‌دهنده رشد اسکلتی کودک است و در مقایسه با وزن، معمولاً تغییرات آهسته‌تری دارد.

اگر سرعت رشد طولی کودک کاهش پیدا کند، ممکن است لازم باشد وضعیت تغذیه، سلامت عمومی، سابقه خانوادگی و احتمال برخی اختلالات هورمونی بررسی شود.

۳. دور سر کودک

اندازه‌گیری دور سر به‌ویژه در دو سال نخست زندگی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا رشد سر در این دوره با رشد مغز و جمجمه ارتباط دارد.

دور سر با استفاده از متر انعطاف‌پذیر و از پهن‌ترین قسمت سر اندازه‌گیری می‌شود؛ یعنی از روی برجسته‌ترین قسمت پیشانی و برجسته‌ترین قسمت پشت سر.

دور سر بسیار کوچک یا بزرگ، یا تغییر غیرمعمول در سرعت افزایش آن، ممکن است نیازمند بررسی بیشتر باشد. البته یک عدد به‌تنهایی برای تشخیص اختلال کافی نیست و باید با توجه به سن، جنس، سابقه تولد و اندازه‌گیری‌های قبلی تفسیر شود.

برای آشنایی با اندازه‌گیری‌های اولیه نوزاد، مقاله اولین اندازه‌گیری‌های نوزاد را بخوانید.

نمودار رشد کودک چیست و چگونه تفسیر می‌شود؟

نمودار رشد ابزاری برای بررسی وضعیت جسمی کودک در مقایسه با استانداردهای رشد کودکان هم‌سن و هم‌جنس است.

در این نمودارها، اندازه‌گیری‌هایی مانند وزن، طول یا قد و دور سر ثبت می‌شوند تا روند رشد کودک در طول زمان مشخص شود.

نمودار رشد به پزشک کمک می‌کند تا تشخیص دهد:

  • آیا وزن کودک متناسب با سن او افزایش پیدا می‌کند؟

  • آیا رشد طولی او با روند قبلی هماهنگ است؟

  • آیا دور سر کودک با الگوی طبیعی رشد مطابقت دارد؟

  • آیا سرعت رشد کودک نسبت به اندازه‌گیری‌های قبلی تغییر کرده است؟

صدک رشد به چه معناست؟

در نمودارهای رشد از شاخصی به نام صدک استفاده می‌شود. صدک نشان می‌دهد اندازه‌گیری کودک در مقایسه با گروهی از کودکان هم‌سن و هم‌جنس در چه موقعیتی قرار دارد.

برای مثال، اگر وزن کودک در صدک ۲۵ باشد، یعنی وزن او از وزن حدود ۲۵ درصد کودکان هم‌سن و هم‌جنس کمتر و از وزن حدود ۷۵ درصد آن‌ها بیشتر است.

قرار گرفتن در صدک پایین به‌تنهایی به معنای بیماری یا سوءتغذیه نیست. به همین ترتیب، صدک بالا نیز همیشه نشانه رشد بهتر نیست.

مهم‌ترین موضوع، ادامه رشد در یک مسیر نسبتاً پایدار و متناسب با ویژگی‌های کودک است. تغییر قابل‌توجه مسیر رشد یا عبور از چند خط صدکی می‌تواند نیازمند بررسی باشد.

کدام نمودار رشد برای کودک استفاده می‌شود؟

برای ارزیابی رشد باید از نمودارهای معتبر متناسب با سن و جنس کودک استفاده شود.

استانداردهای رشد سازمان جهانی بهداشت (WHO) برای ارزیابی رشد کودکان از تولد تا دو سالگی کاربرد دارند. در سنین بالاتر نیز باید از نمودارهای مرجع متناسب با سن و دستورالعمل‌های مراقبت سلامت استفاده شود.

برای نوزادان نارس، تفسیر رشد باید با در نظر گرفتن سن بارداری هنگام تولد و در بسیاری از موارد با استفاده از سن اصلاح‌شده انجام شود.

هر چند وقت یک‌بار باید وزن و رشد کودک اندازه‌گیری شود؟

اندازه‌گیری منظم رشد به شناسایی زودهنگام مشکلات کمک می‌کند. بااین‌حال، فاصله زمانی اندازه‌گیری‌ها برای همه کودکان یکسان نیست و به سن، وضعیت سلامت، وزن هنگام تولد و روند رشد قبلی بستگی دارد.

در مراقبت‌های معمول، رشد کودک در ویزیت‌های دوره‌ای سلامت بررسی می‌شود. در صورت وجود نگرانی درباره وزن‌گیری یا رشد، پزشک ممکن است اندازه‌گیری‌ها را در فاصله‌های کوتاه‌تری تکرار کند.

برای مثال:

  • در روزهای نخست پس از تولد، وزن نوزاد و وضعیت تغذیه او اهمیت ویژه‌ای دارد.

  • در ماه‌های نخست زندگی، رشد کودک معمولاً در ویزیت‌های دوره‌ای با فاصله‌های نسبتاً کوتاه بررسی می‌شود.

  • پس از یک‌سالگی، فاصله اندازه‌گیری‌ها ممکن است بیشتر شود.

  • در کودکان دارای بیماری زمینه‌ای یا اختلال رشد، برنامه پایش باید اختصاصی باشد.

نکته مهم: وزن‌کردن روزانه یا هفتگی همه کودکان سالم ضروری نیست و ممکن است باعث نگرانی بی‌مورد والدین شود. دفعات مناسب اندازه‌گیری را پزشک یا مراقب سلامت بر اساس شرایط کودک تعیین می‌کند.

چه کودکانی به پایش دقیق‌تر رشد نیاز دارند؟

برخی کودکان به دلیل شرایط تولد یا وضعیت سلامت، ممکن است به اندازه‌گیری‌های مکررتر نیاز داشته باشند، از جمله:

  • نوزادان نارس

  • نوزادان با وزن کم هنگام تولد

  • دوقلوها و چندقلوها، به‌ویژه اگر نارس یا کم‌وزن متولد شده باشند

  • کودکانی که در ماه‌های نخست زندگی وزن‌گیری مناسبی ندارند

  • شیرخوارانی که در مکیدن، بلع یا تغذیه مشکل دارند

  • کودکانی که بیماری‌های مزمن یا ناهنجاری‌های مادرزادی دارند

  • کودکانی که سابقه اختلال رشد یا سوءتغذیه دارند

  • کودکانی که کاهش وزن یا افت محسوس در منحنی رشد آن‌ها مشاهده شده است

در این شرایط، پزشک ممکن است علاوه بر اندازه‌گیری وزن، وضعیت تغذیه، رشد طولی، دور سر و علائم بیماری را نیز بررسی کند.

وزن طبیعی نوزاد هنگام تولد چقدر است؟

وزن نوزاد هنگام تولد به عوامل مختلفی مانند سن بارداری، جنس، وضعیت سلامت مادر و شرایط رشد داخل رحم بستگی دارد.

بسیاری از نوزادان رسیده با وزن حدود ۲۵۰۰ تا ۴۰۰۰ گرم متولد می‌شوند؛ اما قرار گرفتن وزن خارج از این محدوده به‌تنهایی برای تشخیص مشکل کافی نیست و باید شرایط نوزاد بررسی شود.

کاهش وزن نوزاد در روزهای اول طبیعی است؟

بله. بسیاری از نوزادان در روزهای نخست پس از تولد مقداری از وزن خود را از دست می‌دهند. این کاهش وزن معمولاً به دلیل دفع مایعات اضافی بدن و سازگاری با شرایط خارج از رحم اتفاق می‌افتد.

بیشتر نوزادان طی حدود ۷ تا ۱۴ روز پس از تولد، وزن هنگام تولد خود را دوباره به دست می‌آورند. نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند ممکن است برای رسیدن به وزن تولد به زمان بیشتری نیاز داشته باشند.

اگر کاهش وزن بیش از حد انتظار باشد، نوزاد تا حدود دو هفته به وزن تولد بازنگردد یا علائمی مانند کم‌آبی، زردی یا ضعف در تغذیه داشته باشد، باید توسط پزشک بررسی شود.

به‌طور ویژه، کاهش بیش از ۱۰ درصد وزن تولد نیازمند ارزیابی پزشکی است.

افزایش وزن نوزاد در ماه‌های نخست چگونه است؟

سرعت افزایش وزن در همه نوزادان یکسان نیست و با افزایش سن تغییر می‌کند.

به‌طور کلی، نوزادان سالم و رسیده در سه ماه نخست زندگی معمولاً سریع‌تر از ماه‌های بعد وزن می‌گیرند. پس از آن، سرعت افزایش وزن به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.

در بسیاری از نوزادان:

  • وزن تولد در حدود چهار تا شش ماهگی دو برابر می‌شود.

  • وزن تولد در حدود یک‌سالگی به نزدیک سه برابر می‌رسد.

این اعداد فقط الگوهای تقریبی هستند و نباید به‌عنوان معیار قطعی سلامت یا بیماری استفاده شوند. روند رشد کودک در نمودار و شرایط فردی او اهمیت بیشتری دارد.

 

افزایش وزن نوزاد

 

چه زمانی افزایش وزن کودک نگران‌کننده است؟

در صورت مشاهده تغییرات غیرمعمول در روند وزن‌گیری، لازم است وضعیت کودک بررسی شود.

موارد زیر می‌توانند نشانه هشدار باشند:

  • نوزاد در روزهای نخست وزن زیادی از دست بدهد.

  • نوزاد تا حدود دو هفته پس از تولد وزن هنگام تولد را بازیابی نکند.

  • وزن کودک در اندازه‌گیری‌های متوالی ثابت بماند یا کاهش پیدا کند.

  • مسیر وزن کودک در نمودار رشد به‌طور قابل‌توجهی افت کند.

  • کودک با وجود دریافت شیر یا غذا، وزن‌گیری مناسبی نداشته باشد.

  • وزن کودک همراه با علائمی مانند بی‌حالی، استفراغ مکرر یا اسهال طولانی کاهش پیدا کند.

توقف وزن‌گیری در یک نوبت اندازه‌گیری لزوماً به معنای اختلال رشد نیست؛ گاهی خطای اندازه‌گیری یا تفاوت شرایط توزین باعث تغییر عدد می‌شود. به همین دلیل، اندازه‌گیری دقیق و بررسی روند در چند نوبت اهمیت دارد.

رشد دور سر و قد نوزاد چگونه ارزیابی می‌شود؟

رشد دور سر و طول بدن در کنار وزن، تصویر کامل‌تری از وضعیت رشد کودک ارائه می‌کنند.

دور سر نوزاد هنگام تولد به‌طور متوسط حدود ۳۵ سانتی‌متر است، اما این مقدار با توجه به جنس، سن بارداری و ویژگی‌های فردی متفاوت خواهد بود.

همچنین طول بدن بسیاری از نوزادان رسیده هنگام تولد حدود ۵۰ سانتی‌متر است. این عدد نیز یک میانگین تقریبی است و برای همه نوزادان یکسان نیست.

چه زمانی اندازه دور سر نیازمند بررسی است؟

در شرایط زیر بهتر است دور سر کودک توسط پزشک ارزیابی شود:

  • اندازه دور سر هنگام تولد به‌طور قابل‌توجهی کمتر یا بیشتر از محدوده مورد انتظار باشد.

  • افزایش دور سر نسبت به اندازه‌گیری‌های قبلی بسیار سریع یا بسیار کند باشد.

  • دور سر کودک از مسیر قبلی نمودار رشد فاصله قابل‌توجهی پیدا کند.

  • افزایش دور سر با علائمی مانند برجستگی ملاج، استفراغ مکرر، بی‌حالی یا تغییرات عصبی همراه باشد.

چه زمانی رشد قد کودک نیازمند بررسی است؟

اگر سرعت افزایش طول یا قد کودک کمتر از حد انتظار باشد یا مسیر رشد طولی او در نمودار افت کند، لازم است عوامل مؤثر بررسی شوند.

این عوامل می‌توانند شامل تغذیه نامناسب، بیماری‌های مزمن، اختلالات جذب مواد غذایی یا مشکلات هورمونی باشند.

پزشک با بررسی روند رشد، سابقه خانوادگی و شرایط سلامت کودک مشخص می‌کند که آیا بررسی‌های تکمیلی لازم است یا خیر.

چگونه می‌توان به رشد سالم کودک کمک کرد؟

تغذیه مناسب، مراقبت‌های بهداشتی، پیگیری رشد و تشخیص به‌موقع بیماری‌ها از عوامل مهم در رشد سالم کودکان هستند.

۱. تغذیه با شیر مادر

سازمان جهانی بهداشت و یونیسف توصیه می‌کنند تغذیه با شیر مادر در ساعت نخست پس از تولد آغاز شود و در شش ماه اول زندگی، شیر مادر به‌صورت انحصاری به کودک داده شود.

تغذیه انحصاری با شیر مادر یعنی کودک در این دوره به‌جز شیر مادر، به آب یا غذای دیگری نیاز ندارد؛ مگر در مواردی که مصرف دارو، مکمل یا محلول خوراکی جبران آب و املاح طبق توصیه پزشکی ضروری باشد.

پس از شش‌ماهگی، غذای کمکی مناسب به برنامه غذایی کودک اضافه می‌شود و شیردهی نیز می‌تواند تا دو سالگی یا بیشتر ادامه پیدا کند.

۲. شروع به‌موقع غذای کمکی

از حدود شش‌ماهگی، نیازهای تغذیه‌ای کودک افزایش پیدا می‌کند و شیر مادر به‌تنهایی برای تأمین همه نیازهای او کافی نیست.

در این زمان باید غذای کمکی متناسب با سن و توانایی کودک آغاز شود.

غذای کمکی باید:

  • از نظر بهداشتی سالم و ایمن باشد.

  • انرژی و مواد مغذی کافی داشته باشد.

  • به‌تدریج از نظر غلظت و تنوع افزایش پیدا کند.

  • با توانایی جویدن و بلع کودک متناسب باشد.

  • شامل گروه‌های غذایی متنوع و منابع مناسب آهن و پروتئین باشد.

قطع زودهنگام شیر مادر یا تأخیر غیرضروری در شروع غذای کمکی می‌تواند دریافت مواد مغذی موردنیاز کودک را تحت تأثیر قرار دهد.

۳. توجه به کیفیت و تنوع غذای کودک

پس از شروع غذای کمکی، بهتر است به‌جای تمرکز صرف بر حجم غذا، به ارزش غذایی آن توجه شود.

غذاهای متنوع و مغذی مانند غلات، حبوبات، سبزیجات، میوه‌ها، تخم‌مرغ، گوشت و سایر منابع پروتئینی متناسب با سن کودک می‌توانند در برنامه غذایی او قرار بگیرند.

همچنین بهتر است غذا خوردن کودک با توجه به علائم گرسنگی و سیری او انجام شود و از اجبار به خوردن غذا پرهیز شود.

۴. توجه به مشکلات تغذیه‌ای

اگر کودک در مکیدن، بلع، خوردن غذا یا تحمل برخی مواد غذایی مشکل دارد، لازم است علت آن بررسی شود.

کاهش اشتها، استفراغ مکرر، اسهال طولانی، یبوست شدید یا علائم احتمالی حساسیت غذایی می‌توانند دریافت مواد مغذی را مختل کنند.

در این شرایط، مشورت با پزشک یا متخصص تغذیه کودکان اهمیت دارد.

۵. انجام مراقبت‌های دوره‌ای سلامت

اندازه‌گیری منظم وزن، طول یا قد و دور سر و ثبت آن‌ها در نمودار رشد، به شناسایی زودهنگام مشکلات کمک می‌کند.

همچنین انجام واکسیناسیون طبق برنامه، رعایت بهداشت و مراجعه به پزشک هنگام بروز علائم بیماری، در حفظ سلامت و رشد مناسب کودک مؤثر است.

پرسش‌های متداول درباره رشد شیرخواران و کودکان

وزن طبیعی نوزاد هنگام تولد چقدر است؟

بسیاری از نوزادان رسیده با وزن حدود ۲۵۰۰ تا ۴۰۰۰ گرم متولد می‌شوند. البته وزن طبیعی به سن بارداری، جنس و شرایط رشد داخل رحم بستگی دارد و باید همراه با سایر شاخص‌های سلامت بررسی شود.

آیا کاهش وزن نوزاد پس از تولد طبیعی است؟

بله. کاهش مقداری از وزن در روزهای نخست زندگی معمول است. بیشتر نوزادان طی ۷ تا ۱۴ روز وزن هنگام تولد خود را بازیابی می‌کنند. کاهش وزن بیش از ۱۰ درصد وزن تولد یا بازیابی نشدن وزن تا حدود دو هفته نیازمند ارزیابی پزشکی است.

هر چند وقت یک‌بار باید نوزاد را وزن کرد؟

فاصله مناسب توزین به سن، وضعیت تغذیه و شرایط سلامت نوزاد بستگی دارد. در نوزادان سالم، اندازه‌گیری‌ها در ویزیت‌های دوره‌ای انجام می‌شوند؛ اما نوزادان نارس، کم‌وزن یا دارای مشکلات تغذیه‌ای ممکن است به توزین مکررتر نیاز داشته باشند.

آیا پایین بودن صدک وزن به معنای سوءتغذیه است؟

خیر. پایین بودن صدک وزن به‌تنهایی تشخیص سوءتغذیه نیست. بعضی کودکان به‌طور طبیعی جثه کوچک‌تری دارند. پزشک با بررسی روند رشد، وزن نسبت به طول بدن، قد، دور سر و وضعیت تغذیه مشخص می‌کند که آیا اختلالی وجود دارد یا خیر.

چرا اندازه‌گیری دور سر نوزاد اهمیت دارد؟

دور سر یکی از شاخص‌های مهم رشد در دو سال نخست زندگی است و اطلاعاتی درباره رشد جمجمه و مغز فراهم می‌کند. تغییر غیرطبیعی در روند افزایش دور سر ممکن است نیازمند بررسی بیشتر باشد.

آیا نوزاد نارس باید با نمودار رشد متفاوتی بررسی شود؟

بله. ارزیابی رشد نوزادان نارس باید با توجه به سن بارداری هنگام تولد و در بسیاری از موارد با استفاده از سن اصلاح‌شده انجام شود. همچنین ممکن است در ماه‌های نخست به پایش دقیق‌تری نیاز داشته باشند.

آیا شروع غذای کمکی زودتر از شش ماه باعث رشد بهتر کودک می‌شود؟

خیر. شروع زودهنگام غذای کمکی برای همه کودکان توصیه نمی‌شود. بر اساس توصیه سازمان جهانی بهداشت، غذای کمکی معمولاً از حدود شش‌ماهگی آغاز می‌شود و باید در کنار ادامه شیردهی باشد.

جمع‌بندی

رشد مناسب یکی از شاخص‌های مهم سلامت شیرخواران و کودکان است. برای ارزیابی دقیق رشد، اندازه‌گیری وزن، طول یا قد و دور سر باید به‌صورت منظم انجام شود و نتایج در نمودارهای رشد متناسب با سن و جنس کودک ثبت شوند.

کاهش وزن، توقف وزن‌گیری، افت مسیر رشد یا تغییر غیرمعمول در دور سر و قد می‌تواند نشانه‌ای از مشکلات تغذیه‌ای یا بیماری‌های زمینه‌ای باشد. بااین‌حال، هیچ عددی به‌تنهایی برای تشخیص اختلال رشد کافی نیست و روند تغییرات در طول زمان اهمیت بیشتری دارد.

تغذیه مناسب، حمایت از شیردهی، شروع غذای کمکی در زمان مناسب و انجام مراقبت‌های دوره‌ای به حفظ رشد سالم کودک کمک می‌کنند. در صورت مشاهده تغییرات غیرطبیعی در روند رشد، بهتر است ارزیابی پزشکی به تعویق نیفتد.

این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.

 

بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۲۳ آبان ۱۴۰۵ (۱۴ نوامبر ۲۰۲۶)

 

منابع علمی

 
لینک کوتاه مطلب : https://gahvarak.com/link/blog/324
این مطلب را به اشتراک بگذارید :
نظرات کاربران

نظری برای این مقاله ثبت نشده است ! نظر خود را ثبت کنید