عفونت گوش چیست؟

عفونت گوش در کودکان معمولاً به اوتیت میانی مربوط است؛ یعنی التهاب یا عفونت در فضای گوش میانی که پشت پرده گوش قرار دارد.

یکی از شایع‌ترین انواع آن اوتیت میانی حاد یا AOM است. در این حالت، علاوه بر تجمع مایع در گوش میانی، نشانه‌های التهاب و معمولاً علائمی مانند درد گوش یا تب وجود دارد.

نوع دیگری به نام اوتیت میانی همراه با تجمع مایع یا OME وجود دارد. در این حالت، مایع پشت پرده گوش باقی می‌ماند، اما الزاما عفونت فعال وجود ندارد. به همین دلیل OME با عفونت حاد گوش یکسان نیست و درمان آن نیز متفاوت است.

عفونت گوش کودکان

چرا عفونت گوش در کودکان شایع‌تر است؟

شیپور استاش مجرایی است که گوش میانی را به قسمت پشتی بینی و گلو متصل می‌کند و در تنظیم فشار و تخلیه مایع نقش دارد.

در کودکان این مجرا نسبت به بزرگسالان کوتاه‌تر، باریک‌تر و تقریباً افقی‌تر است؛ بنابراین تخلیه مایع از گوش میانی دشوارتر انجام می‌شود. عفونت‌های تنفسی مانند سرماخوردگی نیز می‌توانند باعث تورم این مسیر و تجمع بیشتر مایع شوند.

سیستم ایمنی کودک نیز در سال‌های نخست زندگی هنوز در حال تکامل است و تماس بیشتر با ویروس‌های تنفسی در مهدکودک یا محیط‌های شلوغ می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد.

علائم عفونت گوش در کودکان چیست؟

علائم به سن کودک و نوع مشکل گوش بستگی دارند. از نشانه‌های شایع می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

درد گوش یا کشیدن گوش
بی‌قراری و گریه بیشتر
اختلال خواب
تب
کاهش واکنش به صدا یا به نظر رسیدن اینکه کودک خوب نمی‌شنود
خروج مایع یا ترشح از گوش
احساس فشار یا پری گوش در کودکان بزرگ‌تر
گاهی مشکلات تعادل یا بی‌ثباتی در راه رفتن

کشیدن گوش به‌تنهایی به معنی عفونت گوش نیست. بعضی نوزادان گوش خود را برای آرام کردن خود یا از روی کنجکاوی لمس می‌کنند. برای تشخیص، معاینه پرده گوش اهمیت دارد.

عفونت گوش چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص عفونت گوش فقط بر اساس علائم امکان‌پذیر نیست. پزشک باید داخل گوش و به‌خصوص وضعیت پرده گوش را بررسی کند.

پزشک ممکن است با اتوسکوپ به دنبال شواهدی مانند برجستگی پرده گوش یا وجود مایع در گوش میانی باشد. در بعضی موارد از اتوسکوپ پنوماتیک یا تیمپانومتری نیز برای بررسی حرکت پرده گوش و وجود مایع استفاده می‌شود.

به همین دلیل، صرفاً قرمز بودن گوش یا شکایت کودک از درد، برای تشخیص قطعی عفونت گوش کافی نیست.

آیا همه عفونت‌های گوش به آنتی‌بیوتیک نیاز دارند؟

خیر. این یکی از مهم‌ترین نکات درباره عفونت گوش کودکان است.

بعضی موارد اوتیت میانی حاد، به‌خصوص موارد خفیف و بدون علائم شدید، ممکن است با مشاهده و پیگیری نزدیک بهبود پیدا کنند. در برخی کودکان، پزشک آنتی‌بیوتیک را از همان ابتدا تجویز می‌کند؛ تصمیم به سن کودک، شدت علائم، یک‌طرفه یا دوطرفه بودن عفونت و شرایط پزشکی او بستگی دارد.

برای مثال، در بعضی کودکان بالای ۲ سال که عفونت خفیف دارند، ممکن است ابتدا ۴۸ تا ۷۲ ساعت تحت نظر باشند. این روش باید با امکان پیگیری پزشکی و شروع آنتی‌بیوتیک در صورت بدتر شدن یا بهتر نشدن علائم انجام شود.

درمان عفونت گوش کودک چگونه است؟

درمان بر اساس نوع عفونت و شدت علائم انجام می‌شود.

کنترل درد و تب

کنترل درد بخش مهمی از درمان است. پزشک ممکن است بر اساس سن و وزن کودک، داروهایی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن را توصیه کند. دوز دارو باید متناسب با وزن کودک باشد.

آنتی‌بیوتیک

اگر پزشک تشخیص دهد که آنتی‌بیوتیک لازم است، انتخاب دارو بر اساس سن کودک، شدت عفونت، سابقه مصرف آنتی‌بیوتیک و حساسیت دارویی انجام می‌شود.

در مواردی که قرار است آنتی‌بیوتیک مصرف شود، آموکسی‌سیلین یکی از گزینه‌های اصلی درمان اوتیت میانی حاد است، مگر اینکه شرایطی مانند حساسیت دارویی یا برخی عوامل دیگر وجود داشته باشد.

والدین نباید آنتی‌بیوتیک را خودسرانه شروع، قطع یا برای عفونت گوش‌های بعدی از نسخه قبلی استفاده کنند.

مایع پشت پرده گوش چیست؟

بعد از برطرف شدن عفونت حاد، ممکن است مایع در گوش میانی باقی بماند. این مایع به معنی ادامه عفونت نیست.

وجود مایع بدون علائم عفونت فعال، OME نام دارد و در بسیاری از کودکان بدون درمان خاص و به‌تدریج برطرف می‌شود.

نکته مهم این است که وجود این مایع می‌تواند انتقال صدا را دشوار کند و باعث کم‌شنوایی انتقالی موقت شود.

آیا مایع گوش با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود؟

خیر. اگر کودک فقط دچار OME یا مایع گوش بدون عفونت فعال باشد، آنتی‌بیوتیک، آنتی‌هیستامین، ضداحتقان و بسیاری از داروهای مشابه، درمان معمول آن نیستند.

در بسیاری از کودکان، پزشک مایع گوش را برای مدتی تحت نظر می‌گیرد تا مشخص شود آیا خودبه‌خود برطرف می‌شود یا خیر.

عفونت گوش چه تأثیری بر شنوایی کودک دارد؟

هنگام عفونت گوش یا وجود مایع پشت پرده، صدا ممکن است به‌خوبی از گوش میانی عبور نکند. در نتیجه کودک ممکن است برای مدتی صداها را خفه‌تر یا ضعیف‌تر بشنود.

این نوع کم‌شنوایی اغلب موقتی است و با برطرف شدن عفونت یا تخلیه مایع بهبود پیدا می‌کند.

اگر والدین احساس کنند کودک صدا زدن آن‌ها را نمی‌شنود، تلویزیون را با صدای بلند می‌خواهد، مرتب می‌پرسد «چی؟» یا به صداهای آرام واکنش نشان نمی‌دهد، باید احتمال کاهش شنوایی بررسی شود.

آیا عفونت گوش باعث تأخیر گفتاری می‌شود؟

این موضوع نیاز به توضیح دقیق دارد.

عفونت گوش به‌تنهایی به این معنی نیست که کودک دچار تأخیر گفتار یا زبان خواهد شد. بسیاری از کودکان چندین بار به عفونت گوش مبتلا می‌شوند و رشد گفتار و زبان طبیعی دارند.

نگرانی بیشتر زمانی مطرح می‌شود که کودک دچار مایع ماندگار گوش میانی یا کم‌شنوایی قابل توجه و طولانی‌مدت باشد. در این شرایط، کودک ممکن است بخشی از صداهای گفتاری را واضح دریافت نکند و این مسئله می‌تواند فرایند یادگیری گفتار و زبان را دشوارتر کند.

بنابراین بهتر است به‌جای این جمله که «عفونت گوش باعث تأخیر گفتاری می‌شود»، گفته شود که کاهش شنوایی ناشی از مایع ماندگار گوش می‌تواند یکی از عوامل مؤثر بر رشد ارتباطی باشد و نیاز به ارزیابی دارد.

آیا یک مطالعه قدیمی می‌تواند ثابت کند عفونت گوش باعث مشکل گفتاری می‌شود؟

مطالعاتی وجود داشته‌اند که ارتباط بین کم‌شنوایی ناشی از اوتیت مزمن و برخی توانایی‌های زبانی را گزارش کرده‌اند. با این حال، نتایج همه پژوهش‌ها یکسان نیست و نمی‌توان بر اساس سابقه عفونت گوش، برای تک‌تک کودکان پیش‌بینی کرد که دچار مشکل گفتاری خواهند شد.

یک مرور نظام‌مند جدید نیز نشان داده است که شواهد درباره تأثیر مستقیم اوتیت میانی بر تولید گفتار هنوز قطعی و یکدست نیستند و تفاوت در روش و نتایج مطالعات باعث محدود شدن نتیجه‌گیری می‌شود.

به همین دلیل، آنچه در عمل اهمیت بیشتری دارد، بررسی شنوایی و روند رشد گفتار و زبان خود کودک است.

چکاب گوش کودک

اگر کودک عفونت گوش مکرر دارد، شنوایی او باید بررسی شود؟

در صورت وجود نگرانی درباره شنوایی، رشد گفتار یا مایع ماندگار گوش، ارزیابی شنوایی اهمیت دارد.

AAP توصیه می‌کند هر کودک در هر سنی که والدین یا پزشک درباره کاهش شنوایی مداوم یا قابل توجه او نگرانی دارند، تحت غربالگری عینی شنوایی قرار گیرد و در صورت نتیجه غیرطبیعی، برای ارزیابی دقیق‌تر به متخصص شنوایی ارجاع شود.

در کودکانی که مایع گوش میانی بیش از حدود سه ماه باقی مانده باشد یا همراه آن کاهش شنوایی، مشکل گفتار یا عوامل خطر رشدی وجود داشته باشد، بررسی دقیق‌تر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

چه زمانی ممکن است لوله تهویه گوش لازم شود؟

در بعضی کودکان که دچار عفونت‌های مکرر یا مایع ماندگار گوش هستند، متخصص گوش‌وحلق‌وبینی ممکن است لوله‌های تهویه یا Tympanostomy Tubes را پیشنهاد کند.

این تصمیم برای همه کودکان لازم نیست و به تعداد عفونت‌ها، وجود مایع پشت پرده، وضعیت شنوایی، عوامل خطر و شرایط کلی کودک بستگی دارد. راهنمای به‌روز AAO-HNS نیز بر انتخاب دقیق کودکانی که از این روش سود می‌برند تأکید دارد.

برای عفونت‌های مکرر، اصطلاح عفونت گوش عودکننده معمولاً به سه یا بیشتر عفونت در شش ماه یا چهار یا بیشتر در ۱۲ ماه گفته می‌شود که دست‌کم یکی از آن‌ها در شش ماه اخیر رخ داده باشد.

چگونه خطر عفونت گوش را کاهش دهیم؟

همه موارد عفونت گوش قابل پیشگیری نیستند، اما بعضی اقدامات می‌توانند احتمال آن را کاهش دهند:

دور نگه داشتن کودک از دود سیگار

قرار گرفتن در معرض دود دخانیات خطر عفونت گوش و برخی عفونت‌های تنفسی را افزایش می‌دهد. محیط خانه و خودرو باید عاری از دود سیگار باشد.

واکسیناسیون

واکسیناسیون روتین، از جمله واکسن‌های پنوموکوک و آنفلوانزا طبق برنامه واکسیناسیون، می‌تواند در کاهش برخی عفونت‌های مرتبط با اوتیت میانی نقش داشته باشد.

تغذیه با شیر مادر

شیردهی، به‌ویژه در ماه‌های نخست زندگی، با کاهش خطر برخی عفونت‌ها از جمله عفونت گوش ارتباط دارد.

جلوگیری از تغذیه با شیشه در حالت خوابیده

دادن شیشه در حالت درازکش یا خوابیدن با شیشه می‌تواند خطر برخی عفونت‌های گوش را افزایش دهد. بهتر است کودک هنگام تغذیه با شیشه در وضعیت مناسب قرار داشته باشد و با شیشه در دهان به خواب نرود.

هنگام عفونت گوش چگونه با کودک صحبت کنیم؟

اگر کودک به دلیل عفونت یا مایع گوش موقتاً بهتر نمی‌شنود، محیط ارتباطی را برای او آسان‌تر کنید.

هنگام صحبت کردن:

نزدیک کودک باشید.
برای برقراری ارتباط تماس چشمی ایجاد کنید.
واضح و با سرعت معمول صحبت کنید.
صدای تلویزیون، رادیو یا سایر صداهای پس‌زمینه را کاهش دهید.
قبل از صحبت کردن مطمئن شوید توجه کودک به شماست.

این اقدامات درمان عفونت گوش نیستند، اما می‌توانند در دوره‌ای که شنوایی کودک کاهش یافته است، ارتباط با او را آسان‌تر کنند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر کودک دچار گوش‌درد، تب، ترشح از گوش یا کاهش شنوایی شده است، بهتر است برای تشخیص دقیق با پزشک مشورت شود.

مراجعه سریع‌تر اهمیت دارد اگر کودک:

ظاهراً حال عمومی خوبی ندارد.
درد شدید یا رو به افزایش دارد.
تب بالا دارد.
از گوش او چرک یا ترشح خارج می‌شود.
در پشت گوش تورم یا قرمزی ایجاد شده است.
دچار سفتی گردن شده است.
در راه رفتن تعادل ندارد.
به‌طور واضح کمتر می‌شنود.
بیماری زمینه‌ای یا ضعف سیستم ایمنی دارد.

همچنین اگر مایع گوش مدت طولانی باقی مانده یا والدین درباره شنوایی، گفتار یا زبان کودک نگرانی دارند، ارزیابی شنوایی اهمیت دارد.

سوالات متداول

آیا همه عفونت‌های گوش کودکان به آنتی‌بیوتیک نیاز دارند؟

خیر. بعضی موارد خفیف اوتیت میانی حاد می‌توانند با کنترل درد و پیگیری نزدیک بهبود پیدا کنند. تصمیم درباره آنتی‌بیوتیک به سن، شدت علائم و وضعیت کودک بستگی دارد.

آیا مایع پشت پرده گوش همان عفونت گوش است؟

خیر. مایع پشت پرده گوش بدون عفونت فعال به نام OME شناخته می‌شود و با اوتیت میانی حاد تفاوت دارد.

آیا عفونت گوش باعث کم‌شنوایی کودک می‌شود؟

عفونت و به‌خصوص مایع پشت پرده گوش می‌تواند باعث کم‌شنوایی انتقالی موقت شود. این کاهش شنوایی اغلب پس از برطرف شدن مایع بهتر می‌شود.

آیا عفونت گوش باعث تأخیر گفتاری می‌شود؟

هر عفونت گوش به معنی تأخیر گفتاری نیست. نگرانی بیشتر زمانی مطرح است که مایع گوش طولانی بماند یا کودک دچار کاهش شنوایی قابل توجه شود. در این شرایط ارزیابی شنوایی و رشد گفتار اهمیت دارد.

چند بار عفونت گوش، عفونت عودکننده محسوب می‌شود؟

سه یا بیشتر عفونت جداگانه در شش ماه یا چهار یا بیشتر در ۱۲ ماه، با حداقل یک مورد در شش ماه اخیر، معمولاً عفونت گوش عودکننده محسوب می‌شود.

آیا برای مایع گوش باید آنتی‌بیوتیک داد؟

خیر. اگر فقط مایع گوش بدون عفونت فعال وجود داشته باشد، آنتی‌بیوتیک درمان معمول آن نیست و در بسیاری از موارد پزشک وضعیت کودک را پیگیری می‌کند.

چه زمانی شنوایی کودک بعد از عفونت گوش باید بررسی شود؟

اگر والدین احساس می‌کنند کودک خوب نمی‌شنود، کاهش شنوایی ادامه‌دار است، رشد گفتار یا زبان با مشکل مواجه شده یا مایع گوش مدت طولانی باقی مانده است، ارزیابی شنوایی باید انجام شود.

آیا همه کودکان مبتلا به عفونت گوش به لوله تهویه نیاز دارند؟

خیر. لوله تهویه فقط برای بعضی کودکان با عفونت‌های عودکننده، مایع ماندگار، مشکلات شنوایی یا شرایط خاص توصیه می‌شود و تصمیم درباره آن توسط متخصص گوش‌وحلق‌وبینی گرفته می‌شود.

آیا کشیدن گوش توسط نوزاد به معنی عفونت گوش است؟

خیر. نوزادان ممکن است گوش خود را از روی کنجکاوی، خستگی یا برای آرام کردن خود لمس کنند. وجود درد، تب، بی‌قراری یا سایر علائم اهمیت بیشتری دارد و تشخیص نهایی با معاینه گوش انجام می‌شود.

جمع‌بندی

عفونت گوش یکی از شایع‌ترین مشکلات دوران کودکی است و در بسیاری از موارد بدون ایجاد عارضه دائمی بهبود پیدا می‌کند. شایع‌ترین نوع آن اوتیت میانی حاد است، در حالی که تجمع مایع پشت پرده گوش بدون عفونت فعال، اوتیت میانی همراه با افیوژن یا OME نام دارد و نباید این دو وضعیت را با یکدیگر یکی دانست.

همه عفونت‌های گوش به آنتی‌بیوتیک نیاز ندارند و در برخی موارد خفیف، پزشک ممکن است ابتدا کودک را تحت نظر بگیرد و درد او را کنترل کند. در صورت تجویز آنتی‌بیوتیک نیز باید دارو دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف شود.

عفونت گوش و مایع پشت پرده می‌توانند برای مدتی باعث کاهش شنوایی شوند. این موضوع به‌ویژه در صورت طولانی شدن مایع گوش اهمیت پیدا می‌کند، زیرا کودک برای رشد گفتار و زبان به دریافت واضح صدا نیاز دارد. با این حال، سابقه عفونت‌های مکرر گوش به‌تنهایی به معنی تأخیر گفتاری نیست و نمی‌توان برای هر کودک چنین نتیجه‌ای گرفت.

اگر کودک خوب نمی‌شنود، رشد گفتار یا زبان او نگران‌کننده است، مایع گوش برای مدت طولانی باقی مانده یا عفونت‌ها به‌طور مکرر تکرار می‌شوند، ارزیابی شنوایی و در صورت نیاز بررسی توسط متخصص گوش‌وحلق‌وبینی و گفتار و زبان اهمیت دارد.