مراقبت از بند ناف نوزاد؛ روش صحیح تمیز کردن، زمان افتادن و علائم عفونت

مراقبت از بند ناف نوزاد یکی از مهم‌ترین اقدامات بهداشتی در هفته‌های اول تولد است. پس از تولد، بند ناف بریده می‌شود و بخش کوچکی از آن روی شکم نوزاد باقی می‌ماند. این قسمت به‌تدریج خشک می‌شود و خودبه‌خود می‌افتد؛ اما تا آن زمان باید بهداشت آن را رعایت کرد تا احتمال بروز عفونت کاهش یابد.

بسیاری از والدین درباره زمان افتادن بند ناف، نحوه تمیز کردن آن، طبیعی بودن ترشحات، خونریزی بعد از جدا شدن بند ناف و استفاده از الکل یا بتادین سؤال دارند. خوشبختانه مراقبت از بند ناف در بیشتر نوزادان پیچیده نیست و معمولاً با رعایت چند نکته ساده انجام می‌شود.

مهم‌ترین اصل مراقبت از بند ناف نوزاد، تمیز و خشک نگه داشتن آن، خودداری از دست‌کاری و توجه به علائم هشدار است. در بیشتر شرایط، نیازی به استفاده روتین از مواد ضدعفونی‌کننده وجود ندارد؛ البته توصیه‌های اختصاصی پزشک و شرایط بهداشتی محل تولد نوزاد نیز اهمیت دارند.

بند ناف نوزاد چیست و بعد از تولد چه اتفاقی برای آن می‌افتد؟

بند ناف در دوران بارداری ارتباط میان جنین و جفت را برقرار می‌کند. از طریق این ساختار، اکسیژن و مواد مغذی به جنین می‌رسند و مواد زائد نیز از بدن او دفع می‌شوند.

پس از تولد، نوزاد تنفس را با ریه‌های خود آغاز می‌کند و مواد غذایی را از طریق شیر مادر یا شیرخشک دریافت می‌کند. کادر درمان بند ناف را با روش بهداشتی می‌بندد و می‌برد و بخش کوچکی از آن روی شکم نوزاد باقی می‌ماند.

در روزهای بعد، بخش باقی‌مانده بند ناف به‌تدریج خشک می‌شود. ممکن است رنگ آن از زرد یا سبز مایل به زرد به قهوه‌ای تیره یا سیاه تغییر کند. این تغییر رنگ معمولاً بخشی از روند طبیعی خشک شدن بند ناف است و به‌تنهایی نشانه عفونت نیست.

بند ناف نوزاد چه زمانی می‌افتد؟

بند ناف نوزاد معمولاً طی یک تا سه هفته پس از تولد، یعنی حدود ۷ تا ۲۱ روز، خشک می‌شود و می‌افتد. زمان دقیق جدا شدن آن در نوزادان متفاوت است و ممکن است در برخی نوزادان کمی طولانی‌تر شود. بنابراین، افتادن بند ناف در روزهای اول تولد ضروری نیست.

در طول این مدت، بخش باقی‌مانده بند ناف به‌تدریج کوچک‌تر و خشک‌تر می‌شود و سرانجام بدون نیاز به کشیدن یا بریدن از پوست جدا خواهد شد.

اگر بند ناف تا سه هفته پس از تولد نیفتاد، بهتر است نوزاد توسط پزشک بررسی شود. تأخیر در افتادن بند ناف همیشه به معنای وجود بیماری نیست، اما در صورت طولانی شدن این روند، بررسی علت اهمیت دارد.

روش صحیح مراقبت از بند ناف نوزاد

۱. دست‌ها را قبل و بعد از تماس با بند ناف بشویید

پیش از تمیز کردن بند ناف یا تماس با پوست اطراف آن، دست‌های خود را با آب و صابون بشویید. این کار احتمال انتقال آلودگی از دست‌ها به ناحیه ناف را کاهش می‌دهد.

از آنجا که نوزاد در هفته‌های اول زندگی آسیب‌پذیرتر است، رعایت بهداشت دست‌ها هنگام تعویض پوشک، حمام کردن و مراقبت از بند ناف اهمیت ویژه‌ای دارد.

۲. بند ناف را تمیز و خشک نگه دارید

اگر بند ناف تمیز و خشک است، معمولاً لازم نیست آن را مرتب تمیز کنید یا ماده‌ای روی آن بمالید. اجازه دهید در شرایط طبیعی خشک شود.

اگر بند ناف با ادرار، مدفوع یا آلودگی دیگری تماس پیدا کرد، آن را با آب تمیز به‌آرامی پاک کنید و سپس با یک پارچه یا گاز تمیز، بدون مالش شدید، خشک کنید.

برای پاک کردن آلودگی، از کشیدن بند ناف یا دست‌کاری عمیق محل اتصال آن به پوست خودداری کنید. هدف، تمیز کردن ملایم ناحیه و جلوگیری از باقی ماندن رطوبت است.

۳. پوشک را زیر بند ناف ببندید

لبه بالایی پوشک باید پایین‌تر از بند ناف قرار بگیرد تا ادرار و رطوبت با آن تماس پیدا نکند. اگر پوشک بلند است، قسمت جلویی آن را به سمت پایین تا کنید.

پوشک نباید روی بند ناف فشار وارد کند یا باعث ساییده شدن مداوم آن شود. همچنین، نیازی نیست برای خشک شدن بند ناف از قنداق کردن به‌طور کامل صرف‌نظر کنید؛ کافی است لباس و قنداق تمیز، راحت و غیرچسبان باشند و بند ناف را نپوشانند یا مرطوب نکنند.

۴. از الکل، بتادین و مواد سنتی استفاده نکنید

برای مراقبت معمول از بند ناف نوزاد، استفاده خودسرانه از الکل، بتادین، پودر، کرم، روغن، کره، زردچوبه، خمیر یا سایر مواد خانگی توصیه نمی‌شود. این مواد ممکن است پوست حساس نوزاد را تحریک کنند یا باعث آلودگی ناحیه شوند.

الکل نیز برای بیشتر نوزادان به‌صورت روتین ضروری نیست و ممکن است جدا شدن بند ناف را به تأخیر بیندازد. سازمان جهانی بهداشت مراقبت تمیز و خشک را برای نوزادانی که در مراکز درمانی متولد می‌شوند و نوزادان ساکن مناطق با مرگ‌ومیر پایین نوزادی توصیه می‌کند.

در برخی شرایط خاص، از جمله محیط‌هایی با خطر بالاتر عفونت یا استفاده رایج از مواد سنتی زیان‌آور روی بند ناف، ممکن است کادر درمان استفاده از محلول مشخصی مانند کلرهگزیدین را توصیه کند. این توصیه برای همه نوزادان یکسان نیست؛ بنابراین، بدون تجویز پزشک از ضدعفونی‌کننده‌ها استفاده نکنید.

۵. بند ناف را نکشید و برای افتادن آن عجله نکنید

حتی اگر بند ناف خشک شده باشد یا فقط به بخش کوچکی از پوست متصل به نظر برسد، نباید آن را بکشید یا جدا کنید. جدا کردن زودهنگام بند ناف می‌تواند باعث خونریزی و آسیب به پوست شود.

اجازه دهید بند ناف خودبه‌خود بیفتد. اگر قسمتی از آن به لباس گیر کرد، با ملایمت لباس را آزاد کنید و از کشیدن بند ناف خودداری کنید.

۶. لباس راحت و تمیز به نوزاد بپوشانید

لباس‌های نرم و راحت که روی بند ناف فشار وارد نمی‌کنند، انتخاب مناسبی هستند. نیازی نیست بند ناف را کاملاً در معرض هوا قرار دهید؛ کافی است لباس تمیز باشد، ناحیه را تحت فشار قرار ندهد و مانع خشک شدن آن نشود.

از بستن محکم شکم، چسباندن سکه یا بستن وسایل دیگر روی ناف برای تغییر شکل آن خودداری کنید. این روش‌ها به خشک شدن بند ناف کمکی نمی‌کنند و ممکن است باعث تحریک پوست شوند.

آیا قبل از افتادن بند ناف می‌توان نوزاد را حمام کرد؟

تا زمانی که بند ناف جدا نشده است، بهتر است برای تمیز کردن بدن نوزاد از شست‌وشوی موضعی با پارچه نرم و تمیز استفاده کنید و از غوطه‌ور کردن او در وان خودداری کنید. این روش کمک می‌کند بند ناف کمتر خیس بماند.

اگر بند ناف به‌طور اتفاقی خیس شد، نیازی به نگرانی نیست؛ آن را به‌آرامی خشک کنید. خیس شدن اتفاقی بند ناف به‌تنهایی به معنای عفونت نیست.

پس از افتادن بند ناف نیز بهتر است ناحیه ناف را تمیز نگه دارید و اجازه دهید پوست آن ترمیم شود. تا زمانی که محل ناف کاملاً خشک نشده است، از مالش شدید یا استفاده از مواد غیرتجویزشده خودداری کنید.

هنگام افتادن بند ناف چه تغییراتی طبیعی است؟

در زمان خشک شدن و جدا شدن بند ناف، ممکن است تغییراتی مشاهده کنید که در بسیاری از موارد طبیعی هستند. با این حال، باید به شدت و تداوم علائم توجه داشته باشید.

تغییر رنگ بند ناف

تیره شدن بند ناف و تبدیل رنگ آن به قهوه‌ای یا سیاه معمولاً بخشی از روند خشک شدن است. این تغییر رنگ به‌تنهایی نشانه عفونت محسوب نمی‌شود.

چند قطره خون هنگام افتادن بند ناف

ممکن است هنگام جدا شدن بند ناف یا کمی پس از آن، چند قطره خون روی پوشک یا اطراف ناف مشاهده شود. این مقدار کم خون معمولاً به‌سرعت متوقف می‌شود.

اما خونریزی فعال، خونریزی مکرر یا خونریزی‌ای که با فشار مستقیم ملایم متوقف نمی‌شود، طبیعی نیست و باید فوراً بررسی شود.

رطوبت خفیف در محل ناف

پس از افتادن بند ناف، ممکن است مرکز ناف برای مدت کوتاهی کمی مرطوب باشد. این وضعیت باید به‌تدریج بهتر شود. اگر ترشح زیاد، چرکی، بدبو یا مداوم است، نباید آن را طبیعی فرض کرد.

باقی ماندن دلمه کوچک

گاهی پس از افتادن بند ناف، دلمه کوچکی در محل باقی می‌ماند. آن را نکنید؛ اجازه دهید به‌طور طبیعی جدا شود. دست‌کاری دلمه می‌تواند موجب خونریزی و تحریک پوست شود.

چه زمانی ترشحات ناف نوزاد نگران‌کننده هستند؟

نوع ترشح، بوی آن، مقدار و وضعیت پوست اطراف ناف به تشخیص اهمیت دارند. هر ترشحی به معنای عفونت نیست، اما برخی نشانه‌ها نیازمند معاینه پزشکی هستند.

اگر نوزاد تب دارد، بی‌حال شده، به‌خوبی شیر نمی‌خورد یا ظاهر و رفتار او غیرعادی است، منتظر نمانید تا علائم ناف بیشتر شوند. این نشانه‌ها در نوزاد تازه‌متولدشده نیازمند ارزیابی سریع هستند.

عفونت بند ناف نوزاد چیست و چه علائمی دارد؟

عفونت بند ناف که در پزشکی «اومفالیت» نامیده می‌شود، عفونتی در ناحیه بند ناف و پوست اطراف آن است. این عفونت در بسیاری از محیط‌های بهداشتی نادر است، اما در نوزادان می‌تواند جدی باشد؛ زیرا عفونت گاهی به‌سرعت گسترش پیدا می‌کند.

علائم هشدار عبارت‌اند از:

• قرمزی پوست اطراف ناف، به‌ویژه اگر از محل اتصال بند ناف به بیرون گسترش پیدا کند.

• تورم، گرمی یا حساسیت ناحیه ناف.

• ترشح چرکی یا بدبو.

• ناراحتی یا گریه غیرمعمول هنگام لمس اطراف ناف.

• تب، کاهش شیر خوردن، بی‌حالی یا بدحال به نظر رسیدن نوزاد.

در صورت مشاهده قرمزی در حال گسترش، ترشح چرکی یا تورم، نوزاد باید فوراً توسط پزشک ارزیابی شود. اگر دمای بدن نوزاد کمتر از سه ماه، ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر است، یا نوزاد بی‌حال و بدحال به نظر می‌رسد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید. برای پایین آوردن تب، مراجعه را به تأخیر نیندازید.

گرانولوم ناف چیست؟

گاهی پس از افتادن بند ناف، به‌جای خشک شدن کامل محل، توده کوچک و نرمی از بافت قرمز یا صورتی باقی می‌ماند که ممکن است کمی مایع زرد یا شفاف ترشح کند. به این وضعیت «گرانولوم ناف» گفته می‌شود.

گرانولوم ناف با عفونت یکسان نیست، اما تشخیص آن باید توسط پزشک انجام شود؛ زیرا ترشح ناشی از آن ممکن است با نشانه‌های مشکلات دیگر اشتباه گرفته شود.

اگر پس از افتادن بند ناف، بافت قرمز و مرطوبی مشاهده کردید که از بین نمی‌رود، یا ناف همچنان ترشح دارد، نوزاد را برای معاینه ببرید. پزشک در صورت نیاز درمان مناسب را انتخاب می‌کند. از استفاده خودسرانه از نمک، الکل، پودر یا مواد دیگر برای خشک کردن این بافت خودداری کنید.

مراقبت از ناف نوزاد بعد از افتادن بند ناف

افتادن بند ناف پایان مراقبت از ناحیه ناف نیست. پوست زیر آن ممکن است برای مدت کوتاهی در حال ترمیم باشد و لازم است همچنان به بهداشت آن توجه کنید.

برای مراقبت از ناف پس از افتادن بند ناف:

1. دست‌ها را پیش از تماس با ناف بشویید.

2. ناحیه را تمیز نگه دارید و اگر آلودگی وجود داشت، با آب تمیز به‌آرامی پاک کنید.

3. محل را بدون مالش شدید خشک کنید.

4. دلمه یا بافت باقی‌مانده را نکنید.

5. پوشک را طوری ببندید که روی ناف ساییده نشود.

6. از الکل، بتادین، کرم یا پودر بدون توصیه پزشک استفاده نکنید.

در صورت مشاهده ترشح چرکی، بوی بد، قرمزی در حال گسترش یا خونریزی مداوم، برای بررسی به پزشک مراجعه کنید. اگر ناف همچنان مرطوب می‌ماند یا بافت قرمز کوچکی در آن دیده می‌شود، ممکن است به معاینه و درمان نیاز داشته باشد.

خطاهای رایج والدین در مراقبت از بند ناف نوزاد

برخی باورهای قدیمی درباره ناف نوزاد ممکن است باعث آسیب به پوست یا تأخیر در تشخیص مشکلات شوند. بهتر است از این اشتباهات پرهیز کنید:

استفاده از مواد سنتی برای خشک کردن ناف

استفاده از زردچوبه، کره، روغن، خمیر یا مواد خانگی روی بند ناف توصیه نمی‌شود. این مواد جایگزین مراقبت بهداشتی نیستند و ممکن است آلودگی ایجاد کنند.

ضدعفونی کردن مکرر بند ناف

تمیز کردن مداوم با الکل یا بتادین برای همه نوزادان لازم نیست. در بیشتر موارد، مراقبت تمیز و خشک کافی است؛ مگر اینکه پزشک با توجه به شرایط نوزاد توصیه متفاوتی داشته باشد.

کندن بند ناف پیش از افتادن طبیعی

حتی اگر بند ناف خشک شده و نزدیک به جدا شدن باشد، نباید آن را کشید. این کار ممکن است باعث خونریزی شود.

بستن محکم ناف با چسب، سکه یا پارچه

این روش‌ها برای کمک به افتادن بند ناف یا شکل دادن به ناف ضروری نیستند و ممکن است پوست را تحریک کنند.

نادیده گرفتن قرمزی یا ترشح بدبو

قرمزی در حال گسترش، ترشح چرکی و بدبو یا تورم از علائم هشدار هستند. منتظر نمانید تا این علائم خودبه‌خود برطرف شوند.

مراقبت از بند ناف نوزاد نارس یا نوزاد بستری در بیمارستان

در نوزادان نارس یا نوزادانی که به دلیل مشکلات پزشکی در بیمارستان بستری هستند، ممکن است شرایط مراقبت از ناف با نوزاد سالمی که در خانه نگهداری می‌شود متفاوت باشد. برای مثال، وضعیت عمومی نوزاد، تجهیزات درمانی و روش‌های مراقبتی بیمارستان ممکن است بر دستورهای بهداشتی اثر بگذارند.

در چنین شرایطی، والدین باید دستورهای تیم نوزادان را دنبال کنند و بدون هماهنگی، ماده‌ای روی بند ناف نمالند یا روش مراقبت را تغییر ندهند. اگر نوزاد با تجهیزات پزشکی یا کاتترهای خاص مراقبت می‌شود، هرگونه دست‌کاری در محل باید طبق دستور کادر درمان باشد.

چه زمانی باید برای بند ناف نوزاد به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، با پزشک کودک تماس بگیرید یا برای ارزیابی فوری مراجعه کنید:

• قرمزی، تورم یا گرمی پوست اطراف ناف.

• ترشح چرکی یا بوی نامطبوع.

• خونریزی فعال یا خونریزی‌ای که متوقف نمی‌شود.

• تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در نوزاد زیر سه ماه.

• بی‌حالی، کاهش شیر خوردن یا تغییر غیرمعمول در رفتار نوزاد.

• ترشح مداوم آبکی یا شبیه ادرار از ناف.

• باقی ماندن بند ناف پس از سه هفته.

• توده قرمز و مرطوب یا ترشح مداوم پس از افتادن بند ناف.

اگر خونریزی فعال است، با یک گاز تمیز فشار مستقیم و پیوسته وارد کنید. اگر خونریزی متوقف نمی‌شود، فوراً به اورژانس مراجعه کنید. در صورت تب یا بدحالی نوزاد نیز ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.

پرسش‌های متداول درباره مراقبت از بند ناف نوزاد

آیا ناف نوزاد را باید هر روز تمیز کرد؟

اگر بند ناف تمیز و خشک است، معمولاً نیازی به تمیز کردن روزانه با ماده خاص وجود ندارد. اگر آلوده شد، آن را به‌آرامی با آب تمیز پاک کنید و خشک کنید.

آیا استفاده از الکل باعث افتادن سریع‌تر بند ناف می‌شود؟

استفاده روتین از الکل برای بیشتر نوزادان توصیه نمی‌شود. مراقبت خشک معمولاً کافی است و الکل ممکن است افتادن بند ناف را به تأخیر بیندازد. در شرایط خاص، فقط طبق دستور پزشک عمل کنید.

آیا چند قطره خون بعد از افتادن بند ناف طبیعی است؟

چند قطره خون که هنگام جدا شدن بند ناف دیده می‌شود و سریع متوقف می‌شود، ممکن است طبیعی باشد. خونریزی فعال یا مداوم نیازمند بررسی فوری است.

آیا می‌توان بند ناف را با گاز استریل پوشاند؟

در مراقبت معمول، پوشاندن بند ناف با گاز یا چسب لازم نیست. مهم‌تر از آن، تمیز و خشک نگه داشتن ناحیه و جلوگیری از تماس پوشک با بند ناف است. اگر پزشک به دلیل خاصی دستور پوشاندن آن را داده است، طبق همان دستور عمل کنید.

اگر ناف نوزاد بوی بد بدهد چه باید کرد؟

بوی نامطبوع، به‌ویژه اگر با ترشح چرکی، قرمزی یا تورم همراه باشد، می‌تواند نشانه عفونت باشد. در این شرایط باید فوراً با پزشک تماس بگیرید.

اگر بند ناف نوزاد بعد از سه هفته نیفتاد چه کنیم؟

اگر بند ناف تا سه هفته پس از تولد جدا نشده است، با پزشک کودک مشورت کنید. این تأخیر به‌تنهایی لزوماً به معنای بیماری نیست، اما بهتر است علت آن بررسی شود.

آیا پس از افتادن بند ناف باید ناف را ضدعفونی کرد؟

خیر؛ استفاده خودسرانه از الکل، بتادین یا سایر مواد ضدعفونی‌کننده لازم نیست. ناحیه را تمیز نگه دارید و در صورت ترشح مداوم، قرمزی یا بوی نامطبوع از پزشک راهنمایی بگیرید.

جمع‌بندی

مراقبت از بند ناف نوزاد معمولاً ساده است؛ دست‌ها را قبل و بعد از تماس بشویید، بند ناف را تمیز و خشک نگه دارید، پوشک را زیر آن ببندید و اجازه دهید خودبه‌خود جدا شود. از کشیدن بند ناف، استفاده خودسرانه از الکل و بتادین و مالیدن مواد سنتی روی آن خودداری کنید.

بند ناف بیشتر نوزادان طی یک تا سه هفته پس از تولد می‌افتد. چند قطره خون هنگام جدا شدن آن ممکن است طبیعی باشد، اما ترشح چرکی و بدبو، قرمزی در حال گسترش، تورم، خونریزی مداوم، تب یا بی‌حالی نوزاد را باید جدی گرفت. در چنین شرایطی، مراجعه سریع به پزشک اهمیت دارد.

منابع علمی

https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK190087/

https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/bathing-skin-care/Pages/Umbilical-Cord-Care.aspx

https://www.healthychildren.org/English/tips-tools/symptom-checker/Pages/symptomviewer.aspx?symptom=Umbilical+Cord+Symptoms

https://medlineplus.gov/ency/article/001926.htm

تاریخ آخرین به‌روزرسانی علمی: ۴ مهر ۱۴۰۵ (۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶)