پوست نوزاد و مراقبت از آن؛ مشکلات شایع پوستی و روش درمان

پوست نوزادان در ماه‌های نخست زندگی حساس است و ممکن است به دلایل مختلفی مانند سازگاری با محیط خارج از رحم، رطوبت، گرما، اصطکاک، خشکی پوست یا برخی بیماری‌های پوستی دچار تغییر شود. بسیاری از این تغییرات بی‌خطرند و بدون درمان خاص بهبود می‌یابند؛ اما بعضی علائم نیاز به بررسی پزشک دارند.

برای مراقبت صحیح از پوست نوزاد، لازم نیست از تعداد زیادی کرم، پودر یا شوینده استفاده کنید. تمیز نگه داشتن ملایم پوست، پرهیز از محصولات معطر، حفظ رطوبت مناسب و شناخت علائم هشدار از مهم‌ترین اصول مراقبت هستند.

۱. التهاب پوست در ناحیه پوشک

التهاب پوشک یکی از مشکلات رایج پوستی در نوزادان است. تماس طولانی پوست با ادرار و مدفوع، رطوبت، اصطکاک پوشک و گاهی حساسیت به مواد موجود در دستمال مرطوب یا شوینده‌ها می‌توانند باعث قرمزی و تحریک پوست شوند.

علائم التهاب پوشک چیست؟

این مشکل ممکن است به شکل قرمزی، خشکی، لکه‌های ملتهب یا حساسیت در باسن و اطراف ناحیه تناسلی ظاهر شود. در موارد شدیدتر، پوست ممکن است زخم یا دچار پوسته‌ریزی شود.

اگر التهاب بیشتر روی قسمت‌های برجسته پوست باشد و چین‌های پوستی کمتر درگیر شوند، احتمال تحریک ناشی از پوشک مطرح است. در مقابل، قرمزی شدید در چین‌ها همراه با لکه‌ها یا برجستگی‌های کوچک اطراف ضایعه می‌تواند نشانه عفونت قارچی باشد؛ البته تشخیص قطعی به معاینه نیاز دارد.

چگونه از التهاب پوشک پیشگیری کنیم؟

پوشک خیس یا کثیف را در اسرع وقت عوض کنید.
پوست را با آب ولرم و دستمال یا پارچه نرم تمیز کنید و بدون مالش شدید خشک کنید.
هنگام تعویض پوشک، برای مدت کوتاهی اجازه دهید پوست در معرض هوا قرار بگیرد.
از پوشک مناسب و نه بیش از حد تنگ استفاده کنید.
در صورت نیاز، لایه نازکی از کرم محافظ حاوی اکسید روی یا پترولاتوم روی پوست بمالید.
از دستمال مرطوب معطر، محصولات الکلی و شوینده‌های تحریک‌کننده دوری کنید.

در صورت بدتر شدن التهاب، گسترش آن، ایجاد تاول یا چرک، همراهی با تب یا بهتر نشدن طی دو تا سه روز مراقبت خانگی، کودک باید بررسی شود. اگر علت التهاب قارچی باشد، ممکن است پزشک داروی ضدقارچ تجویز کند؛ استفاده خودسرانه از کرم‌های ترکیبی توصیه نمی‌شود.

۲. جوش‌های نوزادی

جوش نوزادی یا آکنه نوزادی معمولاً در هفته‌های نخست زندگی ظاهر می‌شود و بیشتر روی گونه‌ها، پیشانی، بینی و گاهی پوست سر دیده می‌شود. این جوش‌ها ممکن است به شکل برجستگی‌های قرمز یا دانه‌های کوچک ظاهر شوند.

تغییرات هورمونی پیش از تولد ممکن است در بروز بعضی از این جوش‌ها نقش داشته باشند. بسیاری از موارد به‌تدریج طی چند هفته تا چند ماه برطرف می‌شوند و به درمان خاصی نیاز ندارند.

برای درمان جوش نوزادی چه باید کرد؟

صورت نوزاد را با آب ولرم و به‌آرامی تمیز کنید.
جوش‌ها را فشار ندهید و نخراشید.
از صابون‌های قوی، کرم‌های ضدجوش بزرگسالان و محصولات چرب یا معطر استفاده نکنید.
بدون تجویز پزشک از داروهای موضعی استفاده نکنید.

اگر ضایعات به‌سرعت گسترش پیدا کردند، تاول یا چرک ایجاد شد یا نوزاد حال عمومی مناسبی نداشت، بررسی پزشکی ضروری است. همچنین هر ضایعه‌ای که شبیه جوش به نظر می‌رسد الزاماً آکنه نوزادی نیست.

۳. ماه‌گرفتگی و لکه‌های مادرزادی پوست

اصطلاح «ماه‌گرفتگی» در گفت‌وگوی روزمره برای انواع مختلف لکه‌های پوستی نوزاد به کار می‌رود، اما همه این لکه‌ها یکسان نیستند. بعضی لکه‌ها مادرزادی‌اند و برخی در هفته‌ها یا ماه‌های بعد از تولد ظاهر می‌شوند.

لکه‌های قهوه‌ای روشن

لکه‌های صاف قهوه‌ای روشن که گاهی به آنها لکه‌های «قهوه با شیر» گفته می‌شود، ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشند یا در اوایل زندگی ظاهر شوند. یک یا چند لکه کوچک معمولاً نگران‌کننده نیستند؛ با این حال، وجود بیش از پنج لکه از این نوع، لکه بزرگ با حاشیه نامنظم یا لکه‌های همراه با تغییرات غیرمعمول پوستی باید با پزشک مطرح شود، زیرا در برخی کودکان می‌تواند نشانه یک وضعیت ژنتیکی باشد.

لکه‌های آبی یا خاکستری

برخی نوزادان، به‌ویژه در ناحیه پایین کمر و باسن، لکه‌های آبی متمایل به خاکستری دارند که به آنها ملانوسیتوز پوستی گفته می‌شود. این لکه‌ها معمولاً بی‌خطرند و ممکن است با رشد کودک کمرنگ شوند.

خال‌ها و لکه‌های عروقی

برخی ضایعات مادرزادی به دلیل تجمع سلول‌های رنگدانه‌ای یا عروق خونی ایجاد می‌شوند. بیشتر آنها نیاز به درمان فوری ندارند، اما اندازه، محل و روند تغییرشان اهمیت دارد.

بهتر است لکه‌های مادرزادی در معاینه‌های معمول نوزاد بررسی شوند. اگر لکه به‌سرعت بزرگ می‌شود، برجسته یا زخمی شده، خونریزی دارد یا ظاهر آن تغییر می‌کند، مراجعه به پزشک ضروری است.

۴. اگزمای پوستی نوزاد

اگزما یا درماتیت آتوپیک یک بیماری التهابی پوست است که معمولاً با خشکی، قرمزی، خارش و تحریک پوستی همراه می‌شود. سابقه خانوادگی اگزما، آسم یا آلرژی می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد، اما همه کودکان مبتلا سابقه خانوادگی ندارند.

در نوزادان، اگزما اغلب روی گونه‌ها، پوست سر و بخش‌هایی از دست‌وپا دیده می‌شود. با افزایش سن، ممکن است چین‌های آرنج و پشت زانو نیز درگیر شوند.

مراقبت از پوست نوزاد مبتلا به اگزما

از حمام کوتاه با آب ولرم استفاده کنید.
شوینده ملایم و بدون عطر انتخاب کنید.
بلافاصله پس از حمام، روی پوست کمی مرطوب، مرطوب‌کننده غلیظ و بدون عطر بمالید.
در صورت نیاز، مرطوب‌کننده را روزانه یک یا چند بار طبق وضعیت پوست استفاده کنید.
لباس نرم و مناسب انتخاب کنید و از گرمای بیش از حد و محصولات تحریک‌کننده دوری کنید.

اگزما همیشه ناشی از تماس با یک ماده خاص نیست؛ بنابراین حذف گسترده مواد غذایی از رژیم مادر شیرده یا رژیم کودک بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود. اگر خارش شدید، اختلال خواب، ترشح، دلمه یا گسترش ضایعات وجود دارد، پزشک ممکن است درمان دارویی مناسب تجویز کند.

۵. عرق‌سوز شدن نوزاد

عرق‌سوز شدن یا جوش گرمایی زمانی ایجاد می‌شود که مجاری عرق مسدود شوند. این وضعیت بیشتر در هوای گرم یا زمانی رخ می‌دهد که نوزاد بیش از حد لباس پوشیده باشد.

برجستگی‌های کوچک قرمز یا هم‌رنگ پوست ممکن است روی گردن، سینه، پشت، زیر بغل و چین‌های پوستی ظاهر شوند.

چگونه عرق‌سوز شدن را کاهش دهیم؟

محیط را خنک و دارای تهویه مناسب نگه دارید.
لباس سبک، نرم و قابل تنفس به نوزاد بپوشانید.
از پوشاندن چندین لایه لباس غیرضروری خودداری کنید.
پوست را خنک نگه دارید و پس از عرق کردن، آن را به‌آرامی تمیز و خشک کنید.
از پودر بچه و کرم‌های بسیار چرب برای خشک کردن عرق‌سوز استفاده نکنید؛ این محصولات ممکن است تحریک یا انسداد مجاری پوست را بیشتر کنند.

عرق‌سوز خفیف معمولاً با خنک کردن پوست بهبود می‌یابد. اگر بثورات گسترده شدند، تاول یا ترشح داشتند یا نوزاد تب کرد و بی‌حال شد، باید پزشک او را معاینه کند.

مراقبت از پوست نوزاد

۶. درماتیت سبوره یا پوسته سر نوزاد

درماتیت سبوره نوزادی که به آن «کلاه گهواره» نیز گفته می‌شود، معمولاً به شکل پوسته‌های سفید یا زرد، چرب و چسبنده روی پوست سر ظاهر می‌شود. گاهی ابروها، پشت گوش‌ها و چین‌های پوستی نیز درگیر می‌شوند.

این وضعیت اغلب باعث درد یا خارش قابل توجه نمی‌شود و در بسیاری از نوزادان طی چند ماه بهبود پیدا می‌کند.

چگونه از پوسته سر نوزاد مراقبت کنیم؟

پوست سر را با شامپوی ملایم مخصوص نوزاد بشویید.
برای شل شدن پوسته‌ها، در صورت نیاز از نرم‌کننده مناسب پوست نوزاد استفاده کنید.
پوسته‌ها را با برس بسیار نرم و به‌آرامی شل کنید.
پوسته‌ها را با ناخن جدا نکنید، زیرا ممکن است پوست آسیب ببیند و عفونت ایجاد شود.
از محصولات معطر، شامپوهای بزرگسالان و روغن‌های نامناسب برای پوست نوزاد استفاده نکنید.

اگر پوسته‌ها بهبود پیدا نکردند، در بخش‌های گسترده‌ای از بدن ظاهر شدند یا همراه با تورم، خونریزی و ترشح بودند، بهتر است با پزشک مشورت کنید. برای موارد مقاوم ممکن است درمان دارویی لازم باشد.

۷. آیا استفاده از پودر بچه برای نوزاد بی‌خطر است؟

پودر بچه برای خشک نگه داشتن پوست نوزاد ضروری نیست. مهم‌ترین نگرانی درباره پودرهای آزاد، امکان استنشاق ذرات آنها هنگام استفاده است؛ این موضوع به‌ویژه در نوزادان اهمیت دارد، زیرا ورود پودر به مجاری تنفسی می‌تواند خطرناک باشد.

بهتر است برای مراقبت از پوست نوزاد از پودرهای تالک و پودرهای نشاسته‌ای آزاد استفاده نکنید. درباره نشاسته نیز نباید بدون شواهد کافی ادعا کرد که حتماً موجب عفونت قارچی می‌شود؛ دلیل مهم پرهیز از پودرهای آزاد، خطر استنشاق و نبود نیاز معمول به آنهاست.

برای محافظت از پوست ناحیه پوشک، کرم‌های محافظ مناسب مانند محصولات حاوی اکسید روی یا پترولاتوم انتخاب بهتری هستند. اگر با وجود استفاده از محصولی خاص قرمزی یا تحریک پوستی ایجاد شد، مصرف آن را متوقف کنید و در صورت تداوم علائم با پزشک مشورت کنید.

۸. عفونت‌های قارچی پوست و برفک دهان

قارچ‌هایی مانند کاندیدا ممکن است در شرایط خاص باعث عفونت پوست یا دهان نوزاد شوند. رطوبت مداوم، برخی داروها مانند آنتی‌بیوتیک‌ها و شرایط زمینه‌ای می‌توانند در بروز بعضی از این عفونت‌ها نقش داشته باشند؛ با این حال، هر بثورات پوستی بعد از مصرف آنتی‌بیوتیک الزاماً قارچی نیست.

عفونت قارچی ناحیه پوشک

این عفونت ممکن است با قرمزی واضح در چین‌های پوستی و برجستگی‌های کوچک اطراف ناحیه ملتهب همراه باشد. در چنین شرایطی ممکن است استفاده از داروی ضدقارچ با تجویز پزشک لازم شود.

برفک دهان

برفک دهان معمولاً به شکل لکه‌های سفید روی سطح داخلی گونه‌ها، لب‌ها، لثه‌ها یا سقف دهان دیده می‌شود. این لکه‌ها معمولاً به‌سادگی مانند باقی‌مانده شیر پاک نمی‌شوند. سفیدی زبان به‌تنهایی، بدون لکه در سایر بخش‌های دهان، لزوماً نشانه برفک نیست.

در صورت مشاهده لکه‌های سفید پایدار داخل دهان، درد هنگام تغذیه یا کاهش شیر خوردن، کودک باید بررسی شود. درمان ضدقارچ در صورت تأیید تشخیص ممکن است لازم باشد.

۹. زردی نوزاد

زردی نوزاد به علت افزایش بیلی‌روبین در خون ایجاد می‌شود و با زرد شدن پوست یا سفیدی چشم‌ها مشخص می‌شود. این وضعیت در بسیاری از نوزادان دیده می‌شود، اما شدت آن و علت ایجادش اهمیت دارد.

زردی فیزیولوژیک اغلب از روز دوم یا سوم زندگی ظاهر می‌شود؛ با این حال، نمی‌توان صرفاً با مشاهده رنگ پوست تشخیص داد که زردی بی‌خطر است. میزان بیلی‌روبین باید بر اساس سن نوزاد و سایر عوامل خطر ارزیابی شود.

در صورت مشاهده زردی چه باید کرد؟

با پزشک یا مرکز مراقبت نوزاد برای ارزیابی زردی تماس بگیرید.
تغذیه منظم را ادامه دهید و درباره کافی بودن دریافت شیر راهنمایی بگیرید.
در صورت نیاز، درمان با نور مخصوص یا فتوتراپی را طبق توصیه پزشک انجام دهید.
از نور مستقیم خورشید به‌عنوان روش درمان زردی استفاده نکنید؛ این کار روش ایمن و قابل‌اعتمادی برای درمان نیست.

اگر زردی در ۲۴ ساعت نخست تولد ظاهر شود، به‌سرعت شدیدتر شود، به شکم و پاها گسترش یابد یا نوزاد به‌خوبی شیر نخورد و به‌سختی بیدار شود، ارزیابی فوری پزشکی لازم است. مدفوع بسیار روشن یا سفید و ادرار تیره نیز از علائمی هستند که باید سریعاً با پزشک مطرح شوند.

۱۰. آفتاب‌سوختگی و محافظت از پوست نوزاد در برابر آفتاب

پوست نوزادان حساس است و باید در برابر تابش مستقیم خورشید محافظت شود. توصیه می‌شود نوزادان کمتر از شش ماه تا حد امکان در معرض نور مستقیم آفتاب قرار نگیرند.

برای محافظت از پوست نوزاد:

هنگام بیرون رفتن، از سایه مناسب مانند سایه‌بان کالسکه استفاده کنید.
لباس سبک و پوشاننده و کلاه لبه‌دار مناسب به نوزاد بپوشانید.
از قرار دادن طولانی‌مدت نوزاد در محیط گرم و بسته خودداری کنید.
اگر سایه و پوشش مناسب در دسترس نیست، درباره استفاده محدود از ضدآفتاب روی قسمت‌های کوچک پوست با پزشک کودک مشورت کنید.

اگر پوست نوزاد دچار قرمزی شدید، تاول یا درد قابل توجه شد، یا کودک تب و بی‌حالی پیدا کرد، باید توسط پزشک بررسی شود.

چه زمانی مشکلات پوستی نوزاد نیاز به مراجعه فوری دارند؟

بسیاری از بثورات خفیف را می‌توان با مراقبت مناسب در خانه کنترل کرد، اما بعضی نشانه‌ها نیاز به بررسی سریع دارند:

تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در نوزاد زیر سه ماه
تاول‌های خوشه‌ای یا زخم‌های غیرمعمول، به‌ویژه در نوزاد زیر یک ماه
لکه‌های قرمز یا بنفش که با فشار محو نمی‌شوند
قرمزی منتشر، تورم، چرک یا علائم عفونت
زردی شدید یا رو به افزایش
بی‌حالی، سخت بیدار شدن، شیر نخوردن یا ظاهر بیمار کودک
تورم لب‌ها یا صورت یا مشکل تنفسی

در صورت مشکل تنفسی، کاهش هوشیاری یا بدحال بودن شدید نوزاد، فوراً از خدمات اورژانسی کمک بگیرید. در نوزادان کم‌سن بهتر است در صورت شک درباره یک بثورات غیرمعمول، ارزیابی پزشکی را به تأخیر نیندازید.

پرسش‌های متداول

آیا جوش‌های صورت نوزاد نیاز به درمان دارند؟

بسیاری از جوش‌های معمول نوزادی خودبه‌خود بهبود می‌یابند و به درمان خاصی نیاز ندارند. از فشار دادن جوش‌ها و استفاده از کرم‌های ضدجوش بزرگسالان خودداری کنید.

برای التهاب پوشک چه کرمی مناسب است؟

کرم محافظ حاوی اکسید روی یا پترولاتوم می‌تواند از پوست در برابر رطوبت محافظت کند. اگر التهاب شدید، گسترده یا مقاوم باشد، ممکن است علت دیگری مانند عفونت قارچی وجود داشته باشد و معاینه لازم شود.

آیا ماه‌گرفتگی نوزاد خطرناک است؟

بسیاری از لکه‌های مادرزادی بی‌خطرند، اما «ماه‌گرفتگی» به انواع مختلف لکه گفته می‌شود. اندازه، تعداد، محل و تغییرات لکه اهمیت دارند؛ بنابراین لکه‌های غیرمعمول یا متعدد را با پزشک مطرح کنید.

آیا زردی نوزاد با قرار گرفتن زیر نور خورشید درمان می‌شود؟

خیر. نور مستقیم خورشید جایگزین فتوتراپی پزشکی نیست و ممکن است باعث آفتاب‌سوختگی یا گرم شدن بیش از حد نوزاد شود. زردی باید به‌طور مناسب ارزیابی و در صورت لزوم درمان شود.

آیا استفاده از پودر بچه برای جلوگیری از التهاب پوشک لازم است؟

خیر. پودر بچه ضروری نیست و ذرات آن ممکن است استنشاق شوند. تعویض به‌موقع پوشک، تمیز و خشک نگه داشتن پوست و استفاده از کرم محافظ مناسب روش‌های ایمن‌تری هستند.

جمع‌بندی

بسیاری از مشکلات پوستی نوزادان مانند جوش نوزادی، عرق‌سوز شدن خفیف و پوسته سر، با مراقبت ساده بهبود می‌یابند. استفاده از شوینده ملایم، مرطوب‌کننده بدون عطر، کرم محافظ پوشک و پرهیز از پودرهای آزاد می‌تواند به حفظ سلامت پوست کمک کند.

با این حال، همه لکه‌ها و بثورات پوستی بی‌خطر نیستند. زردی نوزاد، تاول‌ها، نشانه‌های عفونت، تب در نوزاد کم‌سن و هرگونه تغییر همراه با بدحالی کودک نیازمند ارزیابی پزشکی هستند. در مراقبت از پوست نوزاد، شناخت علائم هشدار به‌اندازه انتخاب محصولات مناسب اهمیت دارد.