راه رفتن کودک؛ چگونه به اولین قدم‌های کودک کمک کنیم؟
راه رفتن یکی از مهم‌ترین مراحل رشد حرکتی کودک است؛ مرحله‌ای که معمولاً با هیجان و نگرانی والدین همراه می‌شود. بسیاری از والدین می‌پرسند کودک از چه سنی راه می‌افتد، چگونه می‌توان عضلات پاهای او را تقویت کرد و اگر کودک دیرتر از همسالان خود راه رفت چه باید کرد.
بیشتر کودکان پیش از راه رفتن مستقل، مهارت‌هایی مانند نشستن، خزیدن یا حرکت کردن روی زمین، کشیدن خود به حالت ایستاده و قدم برداشتن در کنار مبل را یاد می‌گیرند. ترتیب و زمان این مهارت‌ها در کودکان یکسان نیست. بنابراین، به‌جای تلاش برای راه انداختن کودک در سن مشخص، بهتر است فرصت کافی برای حرکت، بازی و تمرین ایمن در اختیار او قرار دهید.
در این مقاله، روش‌های کمک به راه رفتن کودک، بازی‌های تقویت تعادل، نکات انتخاب کفش، باورهای نادرست درباره واکر و نشانه‌هایی را بررسی می‌کنیم که نیازمند ارزیابی پزشک هستند.
کودک از چه سنی شروع به راه رفتن می‌کند؟
بسیاری از کودکان بین ۱۰ تا ۱۸ماهگی نخستین قدم‌های مستقل خود را برمی‌دارند؛ بااین‌حال، سرعت رشد حرکتی از کودکی به کودک دیگر متفاوت است. برخی کودکان ابتدا در کنار مبل حرکت می‌کنند و بعد قدم‌های مستقل برمی‌دارند؛ بعضی دیگر مدت بیشتری را صرف خزیدن یا حرکت کردن در حالت نشسته می‌کنند.
طبق معیارهای رشد مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC)، راه رفتن بدون گرفتن دست دیگران یا وسایل، یکی از نقاط عطف رشدی در ۱۸ماهگی است. اگر کودک تا این سن مستقل راه نمی‌رود، بهتر است برای بررسی رشد حرکتی با پزشک مشورت کنید. این موضوع به‌تنهایی به معنی وجود بیماری نیست؛ اما نباید ارزیابی آن را به تعویق انداخت.
اگر کودک نارس به دنیا آمده است، پزشک ممکن است در ارزیابی رشد، سن اصلاح‌شده را نیز در نظر بگیرد.
مراحل یادگیری راه رفتن کودک
راه رفتن معمولاً نتیجه پیشرفت تدریجی مهارت‌های حرکتی و تعادل است. این مراحل ممکن است هم‌پوشانی داشته باشند و همه کودکان دقیقاً به یک ترتیب پیش نروند.
۱. تقویت عضلات و حرکت روی زمین
در ماه‌های نخست زندگی، کودک به‌تدریج کنترل سر و تنه خود را به دست می‌آورد، غلت می‌زند، می‌نشیند و برای رسیدن به اسباب‌بازی‌ها تلاش می‌کند. این فعالیت‌ها به رشد مهارت‌های حرکتی کمک می‌کنند.
زمان بازی روی شکم، فقط هنگامی که کودک بیدار است و بزرگسال بر او نظارت مستقیم دارد، می‌تواند به تقویت عضلات گردن، شانه و تنه کمک کند. برای خواب، کودک باید به پشت و روی سطح خواب ایمن قرار داده شود.
۲. کشیدن بدن به حالت ایستاده
بسیاری از کودکان با گرفتن لبه مبل یا یک وسیله ثابت، خود را به حالت ایستاده می‌کشند. در این مرحله، وسایل اطراف کودک باید محکم و پایدار باشند تا با تکیه دادن او واژگون نشوند.
به کودک اجازه دهید با تلاش خودش به حالت ایستاده برسد. اگر برای این کار به کمک نیاز دارد، می‌توانید دسترسی او به سطحی امن را آسان‌تر کنید؛ اما پاهایش را به زور در حالت ایستاده نگه ندارید.
۳. قدم برداشتن در کنار وسایل
در این مرحله، کودک با گرفتن لبه مبل یا میز محکم، به طرفین حرکت می‌کند. این حرکت به او کمک می‌کند انتقال وزن از یک پا به پای دیگر را تمرین کند.
فضای اطراف را خلوت کنید و وسایل خطرناک، لبه‌های تیز و اشیای ناپایدار را از دسترس او دور نگه دارید.
۴. ایستادن و راه رفتن مستقل
کودک ممکن است ابتدا برای چند لحظه بدون تکیه‌گاه بایستد و سپس یک یا چند قدم بردارد. قدم‌های اول معمولاً کوتاه و نامتعادل هستند و دست‌های کودک ممکن است برای حفظ تعادل بالا باشند.
افتادن‌های خفیف در این مرحله رایج است؛ بااین‌حال، باید محیط را ایمن کنید و از برخورد کودک با لبه‌های تیز، پله‌ها و سطوح لغزنده پیشگیری کنید.
چگونه به راه رفتن کودک کمک کنیم؟
بهترین راه حمایت از راه رفتن، فراهم کردن فرصت حرکت و بازی آزاد در محیطی ایمن است. هیچ تمرین خاصی تضمین نمی‌کند که کودک زودتر راه بیفتد و نباید برای رسیدن به یک سن مشخص به او فشار وارد کرد.
۱. کودک را به بازی روی زمین تشویق کنید
زمانی را برای بازی روی زمین در نظر بگیرید تا کودک بتواند غلت بزند، بخزد، بنشیند، خود را بالا بکشد و محیط اطرافش را کشف کند. این فعالیت‌ها به رشد قدرت، هماهنگی و کنترل بدن کمک می‌کنند.
از محدود کردن طولانی‌مدت کودک در صندلی، کریر یا وسایل نگهدارنده غیرضروری پرهیز کنید؛ البته استفاده از این وسایل در موقعیت‌های مناسب و طبق دستورالعمل ایمنی آن‌ها اشکالی ندارد.
۲. اسباب‌بازی را کمی دورتر قرار دهید
اسباب‌بازی موردعلاقه کودک را در فاصله‌ای قرار دهید که برای رسیدن به آن تلاش کند. اگر کودک هنوز چهار دست‌وپا حرکت می‌کند، اجازه دهید با همان روش به اسباب‌بازی برسد. وقتی آماده ایستادن است، می‌توانید اسباب‌بازی را روی سطحی ثابت و در ارتفاع مناسب قرار دهید تا برای رسیدن به آن تلاش کند.
اسباب‌بازی نباید آن‌قدر دور باشد که کودک مجبور شود بدون آمادگی تعادل خود را به خطر بیندازد.
۳. کودک را به ایستادن کنار مبل محکم تشویق کنید
وقتی کودک خودش برای ایستادن تلاش می‌کند، می‌توانید با حضور نزدیک و فراهم کردن تکیه‌گاهی پایدار از او حمایت کنید. میزهای سبک، صندلی‌های چرخ‌دار و وسایلی که احتمال واژگونی دارند، انتخاب مناسبی نیستند.
وسایل سنگین باید به دیوار محکم شوند تا کودک نتواند هنگام تکیه دادن آن‌ها را روی خود بیندازد.
۴. روبه‌روی کودک بنشینید
وقتی کودک توانایی ایستادن و قدم برداشتن را پیدا کرده است، روبه‌روی او بنشینید و با اسباب‌بازی یا صدای آرام تشویقش کنید به سمت شما بیاید. فاصله را کوتاه نگه دارید و اگر هنوز آماده نیست، بازی را به حالت نشسته یا چهار دست‌وپا ادامه دهید.
۵. به کودک فرصت بدهید خودش بنشیند
بعضی کودکان می‌توانند خود را بالا بکشند و بایستند، اما برای پایین آمدن و نشستن هنوز به تمرین نیاز دارند. می‌توانید با نشان دادن خم کردن زانوها و فراهم کردن تکیه‌گاه ثابت به او کمک کنید حرکت را یاد بگیرد.
اگر کودک ترسیده یا گریه می‌کند، او را به آرامی حمایت کنید. لازم نیست او را در حالت ایستاده نگه دارید یا مجبور کنید تمرین را ادامه دهد.
۶. از اسباب‌بازی هل‌دادنی مناسب استفاده کنید
اسباب‌بازی‌های هل‌دادنیِ محکم و پایدار ممکن است برای کودکی که از قبل توانایی ایستادن و حرکت با حمایت را دارد، سرگرم‌کننده باشند. بااین‌حال، این وسایل برای همه کودکان ضروری نیستند و نباید جایگزین بازی آزاد و نظارت بزرگسال شوند.
وسیله‌ای انتخاب کنید که به‌راحتی واژگون یا با سرعت زیاد حرکت نکند. هنگام استفاده از آن، کودک باید در محیطی هموار و دور از پله‌ها، لبه‌ها و سطوح لغزنده باشد.
توجه: اسباب‌بازی هل‌دادنی با واکر چرخ‌داری که کودک داخل آن می‌نشیند متفاوت است. واکرهای چرخ‌دار توصیه نمی‌شوند.
۷. کودک را با تشویق آرام حمایت کنید
برای تلاش‌های کودک لبخند بزنید، دست بزنید یا او را با کلمات محبت‌آمیز تشویق کنید. تشویق باید متناسب با علاقه کودک باشد و به شکل فشار یا اجبار درنیاید.
اگر کودک علاقه‌ای به راه رفتن در آن لحظه ندارد، می‌توانید بازی دیگری انجام دهید و بعداً دوباره فرصت حرکت را فراهم کنید.
آیا می‌توان با تمرین، پای کودک را برای راه رفتن تقویت کرد؟
برای بیشتر کودکان سالم، فعالیت‌های متناسب با سن و بازی آزاد راه‌های مناسبی برای رشد مهارت‌های حرکتی هستند. نیازی نیست تمرین‌های سخت یا برنامه ورزشی ویژه‌ای برای تقویت پاها انجام دهید.
فعالیت‌های مفید شامل موارد زیر است:
-
بازی روی زمین و رسیدن به اسباب‌بازی‌ها
-
خزیدن و حرکت در فضای امن
-
تلاش برای ایستادن با تکیه بر سطح ثابت
-
حرکت در کنار مبل محکم، در صورت آمادگی کودک
-
بازی با توپ نرم در زمانی که کودک توانایی ایستادن یا راه رفتن پیدا کرده است
از کشیدن دست‌های کودک برای بلند کردن او، مجبور کردنش به ایستادن طولانی‌مدت یا حرکت دادن اجباری پاها خودداری کنید. اگر کودک ضعف عضلانی، سفتی غیرمعمول یا تأخیر در چند مهارت حرکتی دارد، به‌جای انجام تمرین‌های خودسرانه از پزشک یا فیزیوتراپیست کودکان راهنمایی بگیرید.
آیا استفاده از واکر به راه رفتن کودک کمک می‌کند؟
خیر. واکرهای چرخ‌داری که کودک داخل آن‌ها می‌نشیند، یادگیری راه رفتن را تسریع نمی‌کنند و ممکن است شروع راه رفتن مستقل را به تأخیر بیندازند. این وسایل خطر سقوط از پله، برخورد با اشیای خطرناک، سوختگی و آسیب‌های دیگر را نیز افزایش می‌دهند.
حتی حضور بزرگسال در کنار کودک، واکر چرخ‌دار را ایمن نمی‌کند؛ زیرا کودک می‌تواند در مدت کوتاهی به محل خطرناک برسد.
برای سرگرمی کودک می‌توان از جایگزین‌های مناسب، مانند فضای بازی ایمن روی زمین، اسباب‌بازی‌های ثابت و فعالیت‌های متناسب با مرحله رشد استفاده کرد. اگر قصد خرید وسیله هل‌دادنی دارید، مطمئن شوید که برای سن و توانایی کودک مناسب است و به‌راحتی واژگون نمی‌شود.
آیا باید کودک را از زیر بغل بگیریم تا راه رفتن را یاد بگیرد؟
لازم نیست کودک را به‌طور مداوم از زیر بغل بگیرید و قدم‌هایش را هدایت کنید. بهتر است فرصت داشته باشد با تکیه بر سطوح ثابت، ایستادن و انتقال وزن را خودش تمرین کند.
اگر کودک خودش دست شما را می‌گیرد و می‌خواهد حرکت کند، می‌توانید در کنار او باشید و از افتادنش جلوگیری کنید؛ اما دست‌های او را بالا نکشید و برای راه رفتن به جلو هل ندهید. اگر هنگام گرفتن دست بزرگسال بدن کودک بیش از حد به جلو یا عقب متمایل می‌شود، فعالیت را متوقف کنید و اجازه دهید در وضعیتی راحت استراحت کند.
آیا کودک باید در خانه کفش بپوشد؟
در محیط خانه، اگر سطح زمین تمیز، ایمن و بدون اشیای تیز باشد، راه رفتن با پای برهنه می‌تواند به کودک کمک کند سطح زیر پا را بهتر احساس کند و حرکات پا را آزادانه تمرین کند.
کفش برای محافظت از پا در محیط بیرون اهمیت دارد. هنگام انتخاب کفش نخست کودک، به این نکات توجه کنید:
-
اندازه کفش مناسب باشد و انگشتان پا فضای کافی داشته باشند.
-
کفش سبک و راحت باشد.
-
کف کفش انعطاف‌پذیری مناسبی داشته باشد.
-
پاشنه و رویه کفش پا را بدون فشار اضافی نگه دارند.
-
کفش باعث لیز خوردن، تاول یا قرمزی پوست نشود.
کفش‌های سنگین، بسیار سفت یا ساق‌بلند برای آموزش راه رفتن لازم نیستند. همچنین نیازی نیست چندین جفت کفش مخصوص راه رفتن بخرید؛ راحتی، اندازه مناسب و ایمنی مهم‌تر از ظاهر کفش است.
آیا افتادن کودک هنگام یادگیری راه رفتن طبیعی است؟
افتادن‌های خفیف هنگام یادگیری راه رفتن رایج است، زیرا کودک هنوز در حال یادگیری تعادل و کنترل حرکات بدن است. بااین‌حال، نباید او را عمداً در موقعیت‌های خطرناک قرار دهید یا تصور کنید افتادن باعث یادگیری سریع‌تر می‌شود.
برای ایمن کردن محیط:
-
از محافظ مناسب برای پله‌ها استفاده کنید.
-
وسایل سنگین و تلویزیون را محکم کنید.
-
اشیای کوچک، داروها و مواد شوینده را از دسترس کودک دور نگه دارید.
-
سیم‌ها و رومیزی‌هایی را که کودک می‌تواند بکشد، ایمن کنید.
-
سطوح خیس و لغزنده را خشک نگه دارید.
-
در نزدیکی پنجره، بالکن، اجاق و منابع گرما مراقبت بیشتری داشته باشید.
اگر کودک پس از افتادن به‌شدت آسیب دیده است، نمی‌تواند روی پا بایستد، درد شدید دارد یا از اندام خود استفاده نمی‌کند، باید ارزیابی پزشکی شود. پس از ضربه به سر نیز در صورت بیهوشی، استفراغ مکرر، تشنج، خواب‌آلودگی غیرمعمول یا تغییر رفتار، فوراً کمک پزشکی دریافت کنید.
اگر کودک دیر راه می‌رود چه کنیم؟
دیرتر راه رفتن همیشه به معنی وجود مشکل نیست؛ اما زمان‌بندی رشد حرکتی باید در کنار سایر مهارت‌های کودک ارزیابی شود. اگر کودک تا ۱۸ماهگی مستقل راه نمی‌رود، برای بررسی رشد به پزشک مراجعه کنید و منتظر نمانید که حتماً خودش راه بیفتد.
پزشک ممکن است توانایی نشستن، ایستادن، حرکت کردن، قدرت عضلات، تعادل و سایر جنبه‌های رشد را بررسی کند و در صورت نیاز، ارزیابی تخصصی یا فیزیوتراپی پیشنهاد دهد.
در شرایط زیر بهتر است زودتر از موعد برای ارزیابی اقدام کنید:
-
کودک در ایستادن یا حرکت کردن مشکل واضحی دارد.
-
بدن او به‌طور غیرمعمول سفت یا شل به نظر می‌رسد.
-
یک سمت بدن را به‌طور محسوسی کمتر از سمت دیگر به کار می‌برد.
-
یک پا را می‌کشد یا هنگام حرکت تفاوت آشکاری بین دو سمت دیده می‌شود.
-
مهارتی را که قبلاً به دست آورده بود از دست می‌دهد.
-
راه رفتن ناگهان تغییر می‌کند یا کودک درد دارد.
از دست دادن مهارت‌های قبلی، ضعف جدید یا تغییر ناگهانی در راه رفتن نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.
صافی کف پا، پای پرانتزی و چرخش پاها در کودکان
در سال‌های نخست زندگی، شکل پاها و نحوه راه رفتن کودک ممکن است با بزرگسالان متفاوت باشد. بعضی از این تفاوت‌ها بخشی از رشد طبیعی هستند؛ بااین‌حال، نباید همه تغییرات را بدون ارزیابی طبیعی فرض کرد.
آیا صافی کف پای کودک طبیعی است؟
در بسیاری از کودکان خردسال، قوس کف پا هنوز به‌وضوح دیده نمی‌شود. این حالت اغلب طبیعی است و قوس پا ممکن است با رشد کودک شکل مشخص‌تری پیدا کند.
اگر کودک درد ندارد، فعالیت‌هایش محدود نشده و پا انعطاف‌پذیر است، معمولاً به کفش طبی یا درمان خاصی نیاز نیست. اما اگر پا سفت یا دردناک است، کودک می‌لنگد یا یک پا با دیگری تفاوت قابل‌توجهی دارد، با پزشک مشورت کنید.
آیا پای پرانتزی یا زانوی ضربدری کودک نگران‌کننده است؟
پای پرانتزی خفیف در سال‌های نخست زندگی شایع است و ممکن است با رشد کمتر شود. زانوی ضربدری نیز در برخی مراحل رشد دیده می‌شود. بااین‌حال، شدت زیاد، نامتقارن بودن، درد، بدتر شدن تدریجی یا باقی ماندن تغییر شکل به‌صورت غیرمعمول نیازمند ارزیابی است.
برای اصلاح شکل پاها، بدون بررسی پزشک از کفش طبی، بریس یا تمرین‌های اصلاحی استفاده نکنید.
اگر کودک پنجه‌پنجه راه می‌رود چه باید کرد؟
بعضی کودکان در آغاز یادگیری راه رفتن گاهی روی پنجه قدم برمی‌دارند. اگر این حالت مداوم است، فقط در یک سمت دیده می‌شود، کودک نمی‌تواند پاشنه‌هایش را روی زمین بگذارد یا با سفتی پاها، درد یا اختلال تعادل همراه است، باید بررسی شود.
اگر راه رفتن روی پنجه پس از دو سالگی ادامه دارد یا والدین درباره آن نگران هستند، بهتر است با پزشک مشورت کنند. تشخیص علت و نیاز به درمان به معاینه و وضعیت کودک بستگی دارد.
چگونه اعتمادبه‌نفس کودک را هنگام راه رفتن افزایش دهیم؟
کودک زمانی بهتر یاد می‌گیرد که فرصت تجربه کردن داشته باشد و در صورت اشتباه یا افتادن، احساس امنیت کند. برای حمایت از اعتمادبه‌نفس او:
-
پیشرفت کودک را با کودکان دیگر مقایسه نکنید.
-
او را مجبور به ایستادن یا راه رفتن نکنید.
-
برای تلاش‌های کوچک نیز تشویقش کنید.
-
بازی را کوتاه، شاد و متناسب با انرژی کودک نگه دارید.
-
به او فرصت دهید روش‌های مختلف حرکت را امتحان کند.
-
در محیطی امن و با نظارت مستقیم، آزادی حرکت کافی در اختیارش بگذارید.
ممکن است کودک در یک دوره بیشتر به خزیدن علاقه داشته باشد یا پس از بیماری و خستگی موقتاً کمتر حرکت کند. اگر مهارت‌های قبلی را از دست داده یا تغییر حرکتی او قابل‌توجه و ماندگار است، با پزشک مشورت کنید.
پرسش‌های متداول درباره راه رفتن کودک
کودک معمولاً از چند ماهگی راه می‌افتد؟
بسیاری از کودکان بین ۱۰ تا ۱۸ماهگی شروع به راه رفتن مستقل می‌کنند. اگر کودک تا ۱۸ماهگی مستقل راه نمی‌رود، برای ارزیابی رشد حرکتی به پزشک مراجعه کنید.
چگونه پاهای کودک را برای راه رفتن تقویت کنیم؟
بازی روی زمین، خزیدن، رسیدن به اسباب‌بازی و تلاش برای ایستادن با تکیه‌گاه ثابت، فعالیت‌های مناسبی هستند. تمرین اجباری یا برنامه تقویتی خاص بدون توصیه متخصص ضروری نیست.
آیا واکر باعث می‌شود کودک زودتر راه برود؟
خیر. واکرهای چرخ‌دار نه‌تنها راه رفتن مستقل را تسریع نمی‌کنند، بلکه خطر آسیب دارند و ممکن است یادگیری راه رفتن را به تأخیر بیندازند.
آیا راه رفتن روی پنجه در کودک طبیعی است؟
گاهی در کودکان نوپا دیده می‌شود؛ اما اگر مداوم باشد، پس از دو سالگی ادامه یابد، فقط در یک سمت دیده شود یا با سفتی، درد و اختلال تعادل همراه باشد، نیاز به ارزیابی دارد.
آیا برای راه رفتن کودک باید کفش مخصوص بخریم؟
خیر. کفش مخصوصی برای زود راه افتادن کودک لازم نیست. در خانه، پای برهنه روی سطح ایمن مناسب است و برای بیرون باید کفشی راحت، سبک، اندازه و دارای کف مناسب انتخاب شود.
اگر کودک بعد از ۱۸ماهگی هنوز راه نمی‌رود چه کنیم؟
برای بررسی رشد حرکتی با پزشک مشورت کنید. ممکن است کودک به ارزیابی بیشتر یا حمایت تخصصی نیاز داشته باشد. بهتر است به‌جای انتظار طولانی یا انجام تمرین‌های خودسرانه، علت احتمالی بررسی شود.
جمع‌بندی
راه رفتن کودک مرحله‌ای تدریجی است و زمان شروع آن در کودکان مختلف تفاوت دارد. بازی آزاد روی زمین، فرصت حرکت در محیط امن، تکیه‌گاه‌های ثابت و تشویق بدون اجبار می‌توانند به رشد مهارت‌های حرکتی کودک کمک کنند.
برای راه انداختن کودک از واکر چرخ‌دار استفاده نکنید و او را مجبور به ایستادن یا قدم برداشتن نکنید. اگر کودک تا ۱۸ماهگی مستقل راه نمی‌رود، مهارت‌های قبلی را از دست داده یا در حرکت، قدرت عضلات و تعادل او تفاوت غیرمعمولی مشاهده می‌کنید، برای ارزیابی با پزشک مشورت کنید.
منابع علمی
https://www.cdc.gov/act-early/milestones/18-months.html
https://www.cdc.gov/act-early/milestones/index.html
https://www.nhs.uk/baby/health/leg-and-foot-problems-in-children/
تاریخ آخرین به‌روزرسانی علمی: ۴ مهر ۱۴۰۵ (۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶)
