سرماخوردگی در نوزادان؛ علائم، درمان خانگی و زمان مراجعه به پزشک

سرماخوردگی در نوزادان معمولاً به‌دلیل عفونت ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی ایجاد می‌شود و می‌تواند با آبریزش بینی، عطسه، گرفتگی بینی، سرفه، کاهش اشتها و گاهی تب همراه باشد. بیشتر نوزادان مبتلا به سرماخوردگی ساده طی حدود ۷ تا ۱۴ روز بهبود پیدا می‌کنند، هرچند سرفه ممکن است بیشتر ادامه داشته باشد.

برای کمک به بهبود نوزاد می‌توان از قطره سالین استریل مناسب سن، مکش ملایم ترشحات بینی در صورت نیاز، ادامه شیر مادر یا شیرخشک و رعایت بهداشت استفاده کرد. داروهای سرماخوردگی بدون نسخه، داروهای ضدسرفه و ضداحتقان و آنتی‌بیوتیک‌ها نباید خودسرانه به نوزاد داده شوند.

نکته بسیار مهم: اگر نوزاد کمتر از سه ماه سن دارد و دمای بدنش به ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر رسیده است، باید فوراً ارزیابی پزشکی شود؛ حتی اگر علائم دیگری نداشته باشد.

سرماخوردگی در نوزادان چیست؟

سرماخوردگی یک عفونت ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی است که بیشتر بینی و گلو را درگیر می‌کند. ویروس‌های متعددی می‌توانند باعث آن شوند و راینوویروس‌ها از عوامل شایع این بیماری هستند.

نوزادان در ماه‌های نخست زندگی هنوز با بسیاری از ویروس‌های محیطی مواجه نشده‌اند و ممکن است به عفونت‌های تنفسی مبتلا شوند. تماس نزدیک با افراد بیمار، حضور در محیط‌های شلوغ و انتقال ویروس از طریق دست‌ها و سطوح آلوده می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد.

سرماخوردگی در نوزادان همیشه بیماری خطرناکی نیست، اما به‌دلیل کوچک بودن مجاری تنفسی و حساسیت بیشتر نوزادان کم‌سن، لازم است علائم با دقت بیشتری بررسی شوند. بعضی بیماری‌ها، مانند برونشیولیت یا آنفلوآنزا، ممکن است در ابتدا شبیه سرماخوردگی به نظر برسند.

علت سرماخوردگی و سرفه در نوزادان چیست؟

بیش از ۲۰۰ نوع ویروس می‌توانند علائم سرماخوردگی ایجاد کنند. این ویروس‌ها معمولاً از راه تماس با ترشحات تنفسی یا دست‌ها و سطوح آلوده منتقل می‌شوند.

۱. انتقال از طریق هوا و قطرات تنفسی

هنگامی که فرد مبتلا سرفه، عطسه یا صحبت می‌کند، ذرات تنفسی می‌توانند در محیط پخش شوند و احتمال انتقال ویروس را افزایش دهند.

۲. تماس مستقیم با فرد بیمار

بوسیدن صورت یا دست نوزاد، بغل کردن او با دست‌های آلوده یا تماس نزدیک با فرد مبتلا ممکن است باعث انتقال ویروس شود.

۳. تماس با سطوح آلوده

برخی ویروس‌های تنفسی می‌توانند برای مدتی روی سطوح باقی بمانند. لمس اسباب‌بازی‌ها یا وسایل آلوده و سپس تماس دست با چشم، بینی یا دهان می‌تواند در انتقال عفونت نقش داشته باشد.

۴. تماس با خواهر، برادر یا کودکان دیگر

اگر کودک دیگری در خانه به مدرسه یا مهدکودک می‌رود، ممکن است ویروس را به خانه منتقل کند؛ حتی اگر علائم او خفیف باشد.

سرماخوردگی به این معنی نیست که نوزاد در معرض هوای سرد قرار گرفته است. علت اصلی بیماری، عفونت ویروسی است؛ بنابراین گرم نگه داشتن بیش‌ازحد نوزاد جایگزین پیشگیری از انتقال ویروس نمی‌شود.

برای مطالعه بیشتر درباره شیردهی و ابتلا به سرماخوردگی و آنفلوآنزا می‌توانید مقاله مرتبط گهوارک را بخوانید.

علائم سرماخوردگی در نوزادان

علائم ممکن است با توجه به سن نوزاد و نوع ویروس متفاوت باشند. نشانه‌های رایج عبارت‌اند از:

آبریزش یا گرفتگی بینی
عطسه
ترشحات بینی که ممکن است ابتدا شفاف باشند و سپس سفید، زرد یا سبز شوند
سرفه
کاهش اشتها یا دشواری در شیر خوردن به‌دلیل گرفتگی بینی
بی‌قراری و گریه بیشتر از معمول
اختلال در خواب
گاهی تب

تغییر رنگ ترشحات بینی به زرد یا سبز به‌تنهایی نشانه عفونت باکتریایی یا نیاز به آنتی‌بیوتیک نیست.

پیشگیری از سرماخوردگی در نوزادان

آیا سرفه نوزاد همیشه نشانه سرماخوردگی است؟

خیر. سرفه می‌تواند به‌دلیل عفونت‌های ویروسی مختلف، برونشیولیت، سیاه‌سرفه یا عوامل دیگری ایجاد شود. اگر سرفه با تنفس سریع، فرورفتن پوست بین دنده‌ها، وقفه تنفسی، کبودی لب‌ها یا کاهش شیر خوردن همراه است، نباید آن را صرفاً سرماخوردگی در نظر گرفت.

سرماخوردگی نوزاد چند روز طول می‌کشد؟

در بسیاری از موارد، علائم سرماخوردگی طی ۷ تا ۱۴ روز به‌تدریج کاهش پیدا می‌کنند. گرفتگی بینی و آبریزش ممکن است چند روز ادامه داشته باشد و سرفه نیز گاهی بیشتر از سایر علائم طول بکشد.

بااین‌حال، مدت بیماری در همه نوزادان یکسان نیست. اگر علائم به‌جای بهتر شدن شدیدتر شوند، نوزاد پس از بهبود اولیه دوباره بدحال شود یا تغذیه و تنفس او تغییر کند، لازم است پزشک وضعیتش را بررسی کند.

درمان سرماخوردگی در نوزادان در خانه

درمان سرماخوردگی معمولاً بر تسکین علائم و جلوگیری از کم‌آبی متمرکز است. برای نوزادان، استفاده از روش‌های ساده و متناسب با سن اهمیت زیادی دارد.

۱. ادامه تغذیه با شیر مادر یا شیرخشک

اگر نوزاد با شیر مادر تغذیه می‌شود، شیردهی را ادامه دهید و در صورت نیاز دفعات شیر دادن را بیشتر کنید. اگر از شیرخشک استفاده می‌کند، طبق روال مناسب سن و نیاز نوزاد به او شیر بدهید.

گرفتگی بینی ممکن است مکیدن را دشوار کند. پاک کردن ملایم ترشحات بینی پیش از شیر خوردن می‌تواند به نوزاد کمک کند راحت‌تر تغذیه شود.

اگر نوزاد به‌دلیل تنگی نفس نمی‌تواند شیر بخورد، مرتب شیر خوردن را متوقف می‌کند یا مقدار شیر دریافتی او به‌طور محسوسی کاهش یافته است، با پزشک تماس بگیرید.

به نوزاد زیر شش ماه بدون توصیه پزشک آب اضافی، آبمیوه یا دمنوش ندهید. شیر مادر یا شیرخشک منبع اصلی مایعات و تغذیه اوست.

برای آشنایی با فواید تغذیه با شیر مادر برای نوزاد مقاله مرتبط را مطالعه کنید.

۲. استفاده از قطره سالین استریل برای بینی

قطره سالین استریل مناسب نوزاد می‌تواند به نرم شدن ترشحات و کاهش گرفتگی بینی کمک کند.

روش استفاده:

از فرآورده استریل و مناسب سن نوزاد استفاده کنید.
مطابق دستور محصول یا توصیه پزشک، مقدار مناسب را در بینی بریزید.
در صورت نیاز، ترشحات نرم‌شده را با پوآر یا وسیله مکش مخصوص نوزاد به‌آرامی خارج کنید.
از مکش شدید یا مکرر خودداری کنید؛ این کار ممکن است باعث تحریک یا خونریزی مخاط بینی شود.

سالین با قطره‌های دارویی ضداحتقان متفاوت است. برای نوزاد از قطره‌های دارویی بازکننده بینی یا محلول‌های خانگی بدون توصیه پزشک استفاده نکنید.

۳. تنظیم مناسب هوای اتاق

دمای اتاق باید برای نوزاد راحت باشد و از گرم کردن بیش‌ازحد محیط یا پوشاندن لباس‌های متعدد خودداری کنید.

در هوای خشک، دستگاه بخور سرد با رعایت اصول بهداشتی ممکن است به کاهش خشکی محیط کمک کند. مخزن دستگاه باید مرتب تمیز شود و آب آن طبق دستور سازنده تعویض شود.

از بخور داغ، ظرف آب جوش یا قرار دادن نوزاد در معرض بخار مستقیم استفاده نکنید؛ این روش‌ها خطر سوختگی دارند.

۴. تمیز نگه داشتن محیط

سطوحی را که مرتب لمس می‌شوند تمیز کنید و اسباب‌بازی‌ها و وسایلی را که نوزاد در دهان می‌گذارد به‌طور مناسب بشویید. لازم نیست محیط را با مواد ضدعفونی‌کننده قوی یا عطرهای محرک پر کنید؛ این مواد ممکن است مجاری تنفسی نوزاد را تحریک کنند.

۵. استراحت و خواب ایمن

به نوزاد فرصت استراحت بدهید و هنگام بیداری و خواب وضعیت تنفس او را زیر نظر داشته باشید.

حتی اگر بینی نوزاد گرفته است، برای خواب او را به پشت روی سطح صاف، سفت و مخصوص خواب نوزاد قرار دهید. بالش، حوله لوله‌شده یا تشک شیب‌دار زیر سر او نگذارید و تشک را برای باز شدن بینی بالا نیاورید.

۶. داروهای سرماخوردگی و سرفه را خودسرانه مصرف نکنید

داروهای ترکیبی سرماخوردگی، ضداحتقان‌ها و داروهای ضدسرفه بدون نسخه برای نوزادان مناسب نیستند و ممکن است عوارض جدی ایجاد کنند.

همچنین:

برای نوزاد عسل ندهید؛ عسل برای کودکان زیر یک سال خطر بوتولیسم دارد.
از آنتی‌بیوتیک بدون تشخیص و تجویز پزشک استفاده نکنید.
داروهای گیاهی، دمنوش‌ها و روغن‌های اسانسی را بدون راهنمایی پزشک به نوزاد ندهید.
برای کاهش تب نوزاد کم‌سن، ابتدا با پزشک مشورت کنید؛ به‌خصوص اگر نوزاد زیر سه ماه است.

چگونه از سرماخوردگی نوزاد پیشگیری کنیم؟

واکسن اختصاصی برای پیشگیری از تمام ویروس‌های سرماخوردگی وجود ندارد؛ اما رعایت چند نکته می‌تواند احتمال انتقال عفونت را کاهش دهد.

۱. شستن مرتب دست‌ها

پیش از لمس نوزاد، شیر دادن، آماده کردن شیشه شیر یا تمیز کردن بینی او دست‌ها را با آب و صابون بشویید. این کار برای همه اعضای خانواده اهمیت دارد.

۲. دور نگه داشتن افراد بیمار از نوزاد

از افراد دارای تب، سرفه، آبریزش بینی یا علائم عفونت تنفسی بخواهید تا زمان بهبود با نوزاد تماس نزدیک نداشته باشند. از بوسیدن صورت و دست‌های نوزاد، به‌ویژه در هفته‌های نخست زندگی، خودداری شود.

۳. رعایت بهداشت هنگام سرفه و عطسه

هنگام سرفه یا عطسه از دستمال استفاده کنید و آن را پس از مصرف دور بیندازید. اگر دستمال در دسترس نیست، داخل آرنج عطسه یا سرفه کنید و سپس دست‌ها را بشویید.

۴. تمیز کردن وسایل پرکاربرد

اسباب‌بازی‌ها، پستانک و سطوحی را که زیاد لمس می‌شوند به‌طور منظم و متناسب با نوع وسیله تمیز کنید.

۵. تهویه مناسب محیط

در صورت امکان، هوای محیط را به‌طور مناسب تهویه کنید و از قرار دادن نوزاد در معرض دود سیگار، ویپ، عطرهای قوی و سایر محرک‌های تنفسی خودداری کنید.

۶. توجه به واکسیناسیون

واکسن آنفلوآنزا از سرماخوردگی معمولی پیشگیری نمی‌کند، اما می‌تواند در پیشگیری از آنفلوآنزا مؤثر باشد. زمان شروع واکسیناسیون و شرایط دریافت آن به سن نوزاد و دستورالعمل کشور محل زندگی بستگی دارد. واکسیناسیون افراد واجد شرایط خانواده نیز می‌تواند به محافظت از نوزاد کمک کند.

برای اطلاعات بیشتر درباره واکسن آنفلوآنزای کودکان مقاله مرتبط را بخوانید.

چه زمانی برای سرماخوردگی نوزاد باید به پزشک مراجعه کرد؟

در نوزادان، بعضی علائم حتی در صورت خفیف بودن آبریزش بینی یا سرفه اهمیت زیادی دارند.

تب در نوزاد زیر سه ماه

اگر نوزاد کمتر از سه ماه سن دارد و دمای بدن او ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر است، باید فوراً ارزیابی پزشکی شود. برای پایین آوردن تب با دارو منتظر نمانید و مراجعه را به تأخیر نیندازید.

علائم هشداردهنده تنفسی

در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، فوراً کمک پزشکی دریافت کنید:

تنفس دشوار یا بسیار سریع
فرورفتن پوست بین دنده‌ها یا زیر قفسه سینه هنگام نفس کشیدن
وقفه‌های تنفسی یا ناله هنگام بازدم
کبودی لب‌ها یا زبان
ناتوانی در شیر خوردن به‌دلیل مشکل تنفسی

نشانه‌های کم‌آبی یا بدحالی

در شرایط زیر نیز ارزیابی فوری یا سریع پزشکی لازم است:

کاهش واضح تعداد پوشک‌های خیس یا ادرار نکردن برای مدت طولانی
امتناع از شیر خوردن یا کاهش شدید مقدار شیر
خواب‌آلودگی غیرعادی یا دشواری در بیدار کردن نوزاد
گریه ضعیف، غیرمعمول یا تسکین‌ناپذیر
بدتر شدن علائم یا نگرانی جدی والدین درباره وضعیت نوزاد

اگر نوزاد سه ماهه یا بزرگ‌تر است، اما تب، سرفه یا گرفتگی بینی دارد و وضعیت عمومی او رو به بدتر شدن است، با پزشک تماس بگیرید. در صورت دشواری تنفس یا کاهش هوشیاری، منتظر نوبت معمول پزشک نمانید.

پرسش‌های متداول درباره سرماخوردگی در نوزادان

آیا سرماخوردگی در نوزادان خطرناک است؟

بسیاری از موارد سرماخوردگی خفیف هستند؛ اما در نوزادان کم‌سن باید احتمال بیماری‌های جدی‌تر را در نظر گرفت. تب ۳۸ درجه یا بالاتر در نوزاد زیر سه ماه و هرگونه مشکل تنفسی نیازمند ارزیابی فوری است.

برای آبریزش بینی نوزاد چه کار کنیم؟

قطره سالین استریل مناسب نوزاد و مکش ملایم ترشحات در صورت نیاز می‌توانند به باز شدن بینی کمک کنند. از داروهای ضداحتقان و محلول‌های خانگی بدون توصیه پزشک استفاده نکنید.

آیا شیر مادر به بهبود سرماخوردگی نوزاد کمک می‌کند؟

شیر مادر مواد مغذی و عوامل ایمنی را فراهم می‌کند و ادامه شیردهی در دوران بیماری توصیه می‌شود. بااین‌حال، شیر مادر تضمین نمی‌کند که نوزاد هرگز به سرماخوردگی مبتلا نشود.

آیا می‌توان برای درمان سرفه نوزاد به او عسل داد؟

خیر. به کودکان زیر یک سال نباید عسل داد، زیرا خطر بوتولیسم نوزادی وجود دارد. برای سرفه نوزاد نیز از شربت‌های ضدسرفه بدون تجویز مناسب استفاده نکنید.

آیا ترشحات سبز بینی نوزاد به معنی عفونت باکتریایی است؟

خیر. ترشحات بینی ممکن است در روند عفونت ویروسی از شفاف به سفید، زرد یا سبز تغییر رنگ دهند. رنگ ترشحات به‌تنهایی دلیل تجویز آنتی‌بیوتیک نیست.

آیا می‌توان سر نوزاد را هنگام خواب بالاتر قرار داد تا راحت‌تر نفس بکشد؟

خیر. نوزاد باید برای خواب به پشت و روی سطح صاف و سفت قرار گیرد. استفاده از بالش یا تشک شیب‌دار برای باز کردن بینی ایمن نیست.

جمع‌بندی

سرماخوردگی در نوزادان معمولاً با آبریزش بینی، عطسه، گرفتگی بینی و سرفه همراه است و در بسیاری از موارد طی یک تا دو هفته بهبود پیدا می‌کند. ادامه تغذیه با شیر مادر یا شیرخشک، استفاده درست از سالین استریل، مکش ملایم ترشحات در صورت نیاز و رعایت بهداشت می‌توانند به مراقبت از نوزاد کمک کنند.

از مصرف خودسرانه شربت سرماخوردگی، داروهای ضدسرفه، آنتی‌بیوتیک، عسل و درمان‌های گیاهی برای نوزاد خودداری کنید. مهم‌تر از همه، تب ۳۸ درجه یا بالاتر در نوزاد زیر سه ماه، دشواری تنفس، کاهش قابل‌توجه شیر خوردن یا خواب‌آلودگی غیرعادی را جدی بگیرید و در صورت بروز این علائم کمک پزشکی دریافت کنید.