کولیک در نوزادان؛ علل، علائم، درمان و راه‌های آرام کردن نوزاد
خلاصه مطلب
کولیک در نوزادان یک وضعیت شایع است که با دوره‌های طولانی و تکرارشونده گریه، بی‌قراری و تحریک‌پذیری در نوزادی که در سایر موارد سالم است، شناخته می‌شود. کولیک معمولاً در چند هفته اول زندگی شروع می‌شود و در بسیاری از نوزادان تا حدود ۳ تا ۴ ماهگی به‌تدریج برطرف می‌شود.
علت دقیق کولیک نوزاد هنوز به‌طور کامل مشخص نیست و برخلاف تصور رایج، کولیک را نمی‌توان صرفاً به نفخ یا تجمع گاز در روده نسبت داد. عوامل مختلفی از جمله تکامل دستگاه گوارش و سیستم عصبی، نحوه تغذیه، حساسیت به برخی مواد غذایی و تحریکات محیطی ممکن است در بروز یا تشدید علائم نقش داشته باشند.
در بیشتر موارد، درمان کولیک نوزاد بر مراقبت مناسب، اصلاح شیوه تغذیه و استفاده از روش‌های آرام‌کننده متمرکز است و با افزایش سن، علائم خودبه‌خود کاهش پیدا می‌کنند.
چه زمانی گریه نوزاد نیاز به بررسی پزشکی دارد؟
هر گریه شدیدی را نباید به کولیک نوزاد نسبت داد. اگر گریه نوزاد همراه با علائم زیر باشد، لازم است توسط پزشک بررسی شود:
- تب
- استفراغ مداوم یا غیرعادی
- کاهش وزن یا وزن‌گیری نامناسب
- بی‌حالی یا خواب‌آلودگی غیرطبیعی
- مشکل در شیر خوردن
- کاهش واضح تعداد پوشک‌های خیس
- وجود خون در مدفوع
- مشکل تنفسی
- تغییر رنگ پوست یا لب‌ها
- گریه‌ای که با الگوی معمول نوزاد تفاوت دارد
در نوزادان کم‌سن، به‌خصوص نوزادان زیر ۳ ماه، وجود تب نیازمند ارزیابی پزشکی است.
کولیک نوزاد چیست؟
کولیک نوزاد به دوره‌هایی از گریه، بی‌قراری یا تحریک‌پذیری گفته می‌شود که بدون علت مشخص ایجاد می‌شوند و آرام کردن نوزاد دشوار است.
بر اساس معیارهای Rome IV، برای کولیک بالینی، نوزاد باید کمتر از ۵ ماه داشته باشد، دوره‌های تکرارشونده و طولانی گریه یا بی‌قراری داشته باشد و در عین حال نشانه‌ای از تب، بیماری یا اختلال رشد نداشته باشد.
در پژوهش‌ها گاهی از معیار «گریه حداقل ۳ ساعت در روز، در حداقل ۳ روز از هفته» استفاده می‌شود، اما این عدد به‌تنهایی برای تشخیص کولیک کافی نیست.
علت کولیک در نوزادان چیست؟
علت دقیق کولیک نوزاد هنوز مشخص نیست و احتمال دارد عوامل مختلفی در ایجاد آن نقش داشته باشند.
۱. تکامل دستگاه گوارش
دستگاه گوارش نوزاد در ماه‌های ابتدایی زندگی هنوز در حال تکامل است. تغییرات حرکات روده و حساسیت دستگاه گوارش ممکن است در برخی نوزادان با بی‌قراری همراه باشد.
با این حال، کولیک همان نفخ نیست و نمی‌توان تمام علائم کولیک را به گاز روده نسبت داد.
۲. بلعیدن هوا هنگام شیر خوردن
نوزاد ممکن است هنگام شیر خوردن، به‌خصوص هنگام استفاده از شیشه، مقداری هوا ببلعد. این موضوع می‌تواند باعث احساس ناراحتی و افزایش آروغ یا گاز شود.
قرار دادن نوزاد در وضعیت مناسب هنگام تغذیه و آروغ گرفتن بعد از شیر خوردن می‌تواند به کاهش ناراحتی کمک کند.
۳. حساسیت یا آلرژی غذایی
در برخی نوزادان، علائمی مانند گریه و بی‌قراری ممکن است با حساسیت به پروتئین شیر گاو همراه باشد.
اگر علاوه بر گریه، علائمی مانند خون در مدفوع، استفراغ، اسهال، اگزما یا اختلال در وزن‌گیری وجود داشته باشد، باید احتمال حساسیت غذایی توسط پزشک بررسی شود.
۴. تکامل سیستم عصبی
سیستم عصبی نوزاد در ماه‌های اول زندگی هنوز در حال تکامل است و ممکن است نوزاد نسبت به نور، صدا، خستگی و سایر محرک‌های محیطی حساس‌تر باشد.
کاهش محرک‌های محیطی و ایجاد یک محیط آرام ممکن است به برخی نوزادان کمک کند.
۵. عوامل محیطی و تحریک بیش از حد
نور زیاد، سر و صدای محیط، رفت‌وآمد زیاد یا خستگی ممکن است بی‌قراری نوزاد را افزایش دهد. در چنین شرایطی، کاهش نور و صدا و در آغوش گرفتن نوزاد می‌تواند آرام‌کننده باشد.
علائم کولیک در نوزادان چیست؟
علائم کولیک نوزاد می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- گریه شدید و طولانی که آرام کردن نوزاد دشوار است.
- بیشتر شدن گریه در ساعات عصر یا شب.
- گره کردن مشت‌ها هنگام گریه.
- جمع کردن زانوها به سمت شکم.
- قوس دادن کمر.
- قرمز شدن صورت هنگام گریه.
- دفع گاز یا صداهای شکمی.
- بی‌قراری و تحریک‌پذیری.
در فاصله بین دوره‌های گریه، نوزاد مبتلا به کولیک معمولاً سالم به نظر می‌رسد و تغذیه و رشد طبیعی دارد.
کولیک از چه زمانی شروع می‌شود؟
کولیک نوزاد معمولاً از چند هفتگی آغاز می‌شود. شدت علائم ممکن است در هفته‌های ابتدایی بیشتر شود و سپس به‌تدریج کاهش پیدا کند.
در بیشتر نوزادان، کولیک تا حدود ۳ تا ۴ ماهگی برطرف می‌شود. اگر گریه و بی‌قراری شدید پس از این سن همچنان ادامه داشته باشد، بهتر است علت‌های دیگر توسط پزشک بررسی شوند.
کولیک همان نفخ نوزاد است؟
خیر.
کولیک و نفخ دو مفهوم یکسان نیستند. ممکن است نوزاد مبتلا به کولیک گاز دفع کند یا شکمش صدا داشته باشد، اما این موضوع به این معنا نیست که گاز روده علت اصلی گریه است.
حتی گریه طولانی می‌تواند باعث بلعیدن هوای بیشتر و در نتیجه افزایش گاز شود.
بنابراین بهتر است به جای تمرکز صرف بر درمان نفخ نوزاد، وضعیت کلی نوزاد، نحوه تغذیه و سایر علائم نیز در نظر گرفته شود.
چگونه می‌توان کولیک نوزاد را کاهش داد؟
هیچ روش واحدی برای همه نوزادان مؤثر نیست، اما برخی روش‌های ساده و ایمن می‌توانند به آرام شدن نوزاد کمک کنند.
۱. آروغ گرفتن نوزاد
آروغ گرفتن در طول و بعد از تغذیه ممکن است به نوزادی که هنگام شیر خوردن هوا می‌بلعد کمک کند.
۲. قرار دادن نوزاد در وضعیت مناسب هنگام شیر خوردن
در هنگام شیر دادن با شیشه، نوزاد را تا حد امکان در وضعیت نسبتاً عمودی قرار دهید و مطمئن شوید که سرشیشه به‌درستی از شیر پر شده است تا بلع هوا کاهش پیدا کند.
۳. بغل کردن و تماس آرام
در آغوش گرفتن، تماس پوستی و حرکت آرام می‌تواند به بعضی نوزادان کمک کند.
۴. حرکت ملایم
حرکت آرام در آغوش، کالسکه یا گهواره ممکن است برای نوزاد آرام‌کننده باشد.
هرگز نوزاد را به‌شدت تکان ندهید.
۵. حمام ولرم
حمام ولرم می‌تواند برای برخی نوزادان آرامش‌بخش باشد.
۶. کاهش محرک‌های محیطی
نور و صدای محیط را کاهش دهید و در صورت خستگی یا تحریک بیش از حد نوزاد، محیط آرام‌تری برای او فراهم کنید.
۷. صدای یکنواخت و آرام
صدای آرام و یکنواخت ممکن است برای بعضی نوزادان آرام‌کننده باشد. شدت صدا نباید زیاد باشد و منبع صدا نباید نزدیک گوش نوزاد قرار گیرد.
آیا ماساژ شکم برای کولیک نوزاد مفید است؟
ماساژ بسیار ملایم شکم ممکن است بعضی نوزادان را آرام کند. می‌توان شکم نوزاد را با حرکات بسیار نرم و دورانی ماساژ داد.
با این حال، اگر نوزاد استفراغ، تب، ورم شکم یا درد غیرعادی دارد، نباید صرفاً با ماساژ درمان شود و لازم است توسط پزشک بررسی شود.
همچنین استفاده از روغن‌های معطر، گیاهی یا محصولات مختلف روی پوست نوزاد بدون اطمینان از ایمنی آنها توصیه نمی‌شود.
درمان دارویی کولیک نوزاد
سایمتیکون
سایمتیکون یکی از داروهایی است که برای کاهش حباب‌های گاز دستگاه گوارش استفاده می‌شود، اما شواهد علمی از اثربخشی قطعی آن برای درمان کولیک نوزاد حمایت نمی‌کنند.
بنابراین سایمتیکون را نباید درمان قطعی کولیک دانست و مصرف هر دارویی در نوزاد باید با نظر پزشک انجام شود. NHS نیز درمان‌های ضدکولیک و قطره‌های موجود در بازار را درمان اثبات‌شده‌ای برای کولیک نمی‌داند.
آیا می‌توان داروی بزرگسالان را به نوزاد داد؟
خیر.
داروهایی که برای بزرگسالان یا کودکان بزرگ‌تر تجویز شده‌اند نباید بدون دستور پزشک به نوزاد داده شوند.
آیا پروبیوتیک برای کولیک نوزاد مفید است؟
درباره تأثیر پروبیوتیک برای کولیک نوزاد شواهد یکسانی وجود ندارد و اثر پروبیوتیک به نوع و سویه آن بستگی دارد.
بر اساس موضع ESPGHAN در سال ۲۰۲۳، سویه Lactobacillus reuteri DSM 17938 ممکن است در نوزادان شیرمادرخوار مبتلا به کولیک به کاهش مدت گریه کمک کند، اما قدرت این توصیه ضعیف است و برای نوزادان تغذیه‌شده با شیرخشک شواهد کافی وجود ندارد.
بنابراین مصرف پروبیوتیک برای همه نوزادان مبتلا به کولیک توصیه عمومی محسوب نمی‌شود و بهتر است درباره انتخاب سویه و مقدار مصرف با پزشک مشورت شود.
آیا مادر شیرده باید رژیم غذایی خود را تغییر دهد؟
در بیشتر موارد، مادر شیرده برای کولیک نوزاد نیازی به حذف خودسرانه لبنیات، مرکبات، کافئین یا سایر مواد غذایی از رژیم خود ندارد.
اگر پزشک به حساسیت غذایی، به‌خصوص حساسیت به پروتئین شیر گاو، مشکوک باشد، ممکن است یک رژیم حذفی کنترل‌شده را برای مدت مشخص توصیه کند.
بنابراین حذف گسترده مواد غذایی بدون تشخیص پزشکی توصیه نمی‌شود. NHS نیز برای مادران شیرده مبتلا به نوزاد کولیکی، تغییر روتین رژیم غذایی را توصیه نمی‌کند.
آیا باید شیرخشک نوزاد را تغییر داد؟
تعویض مکرر شیرخشک بدون نظر پزشک توصیه نمی‌شود.
اگر پزشک احتمال حساسیت به پروتئین شیر گاو را مطرح کند، ممکن است استفاده از شیرخشک مخصوص را برای مدت مشخص بررسی کند. در غیر این صورت، تغییر خودسرانه شیرخشک درمان استاندارد کولیک محسوب نمی‌شود.
درمان‌های خانگی و روش‌های آرام‌کننده
برخی روش‌های ساده می‌توانند به آرام شدن نوزاد کمک کنند:
- لالایی و صدای آرام
- بغل کردن نوزاد
- حرکت نرم و ملایم
- حمام ولرم
- کاهش نور و صدا
- آروغ گرفتن پس از شیر خوردن
- ماساژ بسیار ملایم شکم در صورت نداشتن علائم هشدار
از دادن دمنوش، عرقیات، آب قند یا داروهای گیاهی به نوزاد بدون نظر پزشک خودداری کنید.
همچنین روش‌هایی مانند دستکاری ستون فقرات یا جمجمه نوزاد برای درمان کولیک توصیه نمی‌شوند.
منابع و مراجع علمی
Rome IV – Infant Colic | Rome Foundation
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ (۲۲ سپتامبر ۲۰۲۶)
