تنگی نفس در نوزادان و کودکان؛ از بدو تولد تا سال‌های کودکی، علل و علائم هشدار

خلاصه مطلب

سختی در تنفس یا تنگی نفس در کودکان و نوزادان یکی از اضطراب‌آورترین تجربه‌ها برای خانواده‌هاست. مجاری تنفسی نوزادان و کودکان به دلیل قطر بسیار باریک، نرمی بافت غضروفی و انعطاف‌پذیری دنده‌ها، با کوچک‌ترین التهاب یا تجمع ترشحات دچار افت اکسیژن و فشار مضاعف می‌شود. تنفس در بدو تولد الگویی متغیر و نامنظم دارد، اما مرز میان یک وضعیت طبیعی و خطر زمانی آشکار می‌شود که تنفس کودک با تلاش عضلانی شدید، تو رفتن قفسه سینه، باز و بسته شدن پره‌های بینی یا ناله در بازدم همراه باشد. آشنایی با دلایل زمینه‌ای از نارسایی تنفسی نوزادی تا برونشیولیت، کروپ، ریفلاکس، آلرژی و ورود جسم خارجی به والدین امکان می‌دهد رفتاری آرام، دقیق و به‌موقع در پیش بگیرند.

تفاوت تنفس طبیعی و تنفس سخت؛ چگونه تنفس نوزاد را بشماریم؟

بسیاری از والدین با مشاهده تنفس سریع یا مکث‌های کوتاه نوزاد در خواب نگران می‌شوند. نوزادان به صورت طبیعی پیرو الگویی به نام تنفس دوره‌ای هستند؛ یعنی ممکن است برای چند ثانیه پشت سر هم و تند نفس بکشند و سپس مکثی زیر ده ثانیه داشته باشند و دوباره جریان آرام نفس آغاز شود. تا زمانی که این وقفه‌ها کوتاه است و تغییری در رنگ لب‌ها یا هوشیاری نوزاد رخ نمی‌دهد، جای نگرانی نیست.

برای بررسی صحیح سرعت تنفس، لباس بالاتنه نوزاد یا کودک را کنار بزنید تا قفسه سینه و شکم کاملا دیده شوند. شمارش را تنها در زمان خواب یا وقتی که کودک کاملا آرام است و گریه نمی‌کند انجام دهید. حتما زمان‌سنج را روی یک دقیقه کامل (۶۰ ثانیه) تنظیم کنید؛ چرا که نوسانات طبیعی تنفس کودکان شمارش‌های کوتاه‌مدت ۱۵ ثانیه‌ای را غیرقابل استناد می‌کند. آستانه‌های زیر بر اساس معیارهای سازمان بهداشت جهانی (WHO) و آکادمی اطفال به عنوان راهنما شناخته می‌شوند:

علائم هشدار دهنده؛ نشانه‌های دیسترس تنفسی که نیاز به اقدام فوری دارند

تشخیص به هنگام نیاز کودک به کمک، حیاتی است. هنگامی که دستگاه تنفس تحت فشار قرار می‌گیرد، بدن عضلات فرعی را فعال می‌کند تا هوا را با فشار بیشتری وارد ریه کند. این وضعیت با نشانه‌های بالینی زیر شناخته می‌شود:

• فرورفتگی بافت قفسه سینه (ریتراکشن): کشیده شدن شدید پوست بین دنده‌ها، فرورفتگی گودی زیر گردن بالای استخوان ترقوه، یا تو رفتن پوست زیر لبه دنده‌ها حین هر بار نفس کشیدن به داخل.
• تنفس الاکلنگی (حرکت معکوس شکم و سینه): وضعیتی که همزمان با باد کردن شکم، قفسه سینه به درون کشیده می‌شود و حرکتی نامتقارن دارد که نشانه خستگی شدید عضلات تنفسی است.
• ناله بازدمی (Grunting): تولید صدایی شبیه غرغر کوتاه یا ناله دقیق در لحظه بیرون دادن هوا که تلاش ریه برای باز نگه داشتن راه‌های هوایی پایینی را نشان می‌دهد.
• حرکت موزون سر با تنفس (Head Bobbing): خم شدن خفیف سر به جلو با هر بار نفس کشیدن به داخل در نوزادان که نشان از کمک گرفتن از عضلات گردن دارد.
• گشاد شدن پره‌های بینی (Nasal Flaring): باز و بسته شدن مداوم سوراخ‌های بینی همراه با هر تنفس برای وارد کردن حداکثر اکسیژن.
• تغییر رنگ پوست و لب‌ها (سیانوز): کبودی، خاکستری شدن یا رنگ‌پریدگی واضح در ناحیه لب‌ها، زبان یا بستر ناخن‌ها که حاکی از کمبود شدید اکسیژن در گردش خون است.
• اختلال بارز در تغذیه و کلام: ناتوانی نوزاد در مکیدن پیوسته سینه یا شیشه شیر به دلیل نیاز به باز کردن دهان برای نفس کشیدن، یا ناتوانی کودک خردسال در بیان جملات کوتاه بدون وقفه تنفسی.

علل شایع تنگی نفس بر حسب سن؛ از بدو تولد تا سال‌های کودکی

دلیل دشواری تنفس در کودکان با توجه به گروه سنی آنان تفاوت‌های ساختاری دارد:

۱. از بدو تولد تا یک ماهگی (دوره نوزادی)

• سندروم زجر تنفسی نوزادان (NRDS): اغلب در نوزادان زودرس که هنوز ماده فعال سورفکتانت در ریه‌هایشان به اندازه کافی ترشح نشده است رخ می‌دهد و باعث چسبیدن کیسه‌های هوایی روی هم می‌شود.
• تنفس تند گذرای نوزادی (TTN): به ویژه پس از تولدهای سزارینی بدون درد زایمان مشاهده می‌شود که جذب مایع جنینی از ریه‌ها با کمی تاخیر انجام می‌گیرد و معمولا با مراقبت بیمارستانی طی دو تا سه روز رفع می‌شود.
• انسداد مجرای باریک بینی: نوزادان در ماه‌های نخست تنها با بینی نفس می‌کشند. خشکی مختصر ترشحات، باریک بودن ذاتی سوراخ‌های بینی یا برگشت قطرات شیر می‌تواند صدای زیادی تولید کند بدون آنکه بافت ریه مبتلا باشد.

۲. از یک ماهگی تا دو سالگی (شیرخواری و نوپایی)

• برونشیولیت: عفونت و التهاب نایژک‌های ریز ریه که بیشتر توسط ویروس سن‌سیشیال تنفسی (RSV) ایجاد می‌شود. پس از چند روز علائم شبیه سرماخوردگی، تنفس کودک تند و سینه به شدت خس خس می‌کند.
• لارنگومالاسی (نرمی بافت حنجره): شایع‌ترین وضعیت مادرزادی که در آن بافت غضروفی بالای حنجره نرم است و موقع نفس کشیدن به داخل، دچار ارتعاش می‌شود و صدایی شبیه سوت ایجاد می‌کند. این حالت معمولا تا حوالی یک تا یک‌ونیم سالگی با استحکام تدریجی غضروف‌ها برطرف می‌شود.
• کروپ یا خروسک: التهاب مجاری فوقانی و حنجره که مشخصه اصلی آن سرفه‌های خشن و مقطع، خشونت صدا و تنفس زوزه‌مانند در دم است و به طور معمول شب‌ها به شکل حاد بروز می‌کند.
• ریفلاکس معده به مری: برگشت اسید و قطرات شیر به مجرای پشت حلق می‌تواند با تحریک مجاری هوایی باعث خس خس مداوم، خرخر در سینه و سرفه‌های پس از تغذیه شود.

۳. از دو سالگی تا دوران کودکی

• حملات آسم و حساسیت مجاری تنفسی: تنگی نفس تکرارشونده همراه با خس خس سوت‌مانند در بازدم که در اثر سرماخوردگی‌های ویروسی، هوای سرد، گرد و غبار، گرده گل‌ها یا ورزش برانگیخته می‌شود.
• ورود جسم خارجی به مجاری هوایی (آسپیراسیون): پریدن تکه‌ای از مواد غذایی نظیر آجیل، تخمه، هویج خام یا اسباب‌بازی‌های کوچک به داخل حلق. ویژگی این حالت سرفه ناگهانی، تنگی نفس و تغییر صدا بدون هیچ سابقه تب یا بیماری قبلی است.
• پنومونی (عفونت ریه): درگیری بافت ریه با باکتری یا ویروس که نشانه‌های مشخص آن تب بالا، تنفس‌های کم‌عمق و تند، افت انرژی و احساس ضعف شدید است.

جدول تفکیک صداهای تنفسی؛ صدای سینه نشانه چیست؟

تشخیص نوع صدای تنفسی مشخص می‌کند که مانع تنفسی در کجای مسیر قرار دارد:

اقدامات اصولی در منزل؛ بایدها و نبایدها

در مواجهه با ناراحتی تنفسی نوزاد یا کودک، اجرای مراحل زیر به تخفیف علائم و محافظت از مجاری کمک می‌کند:

• حفظ خونسردی و آرام نگه داشتن کودک: استرس و گریه کودک نیاز به اکسیژن را تا چند برابر بالا می‌برد و تنگی نفس را تشدید می‌کند. کودک را در آغوش بگیرید و او را آرام کنید.
• شستشوی ملایم بینی با سرم قطره‌ای: در نوزادانی که گرفتگی بینی تنفس را دشوار کرده، چکاندن دو تا سه قطره سدیم کلراید استاندارد در هر سوراخ بینی و سپس تخلیه ترشحات نرم‌شده به کمک پوار پلاستیکی می‌تواند راه‌های تنفس را سریعا پاک کند.
• خواباندن ایمن به پشت بدون تغییر شیب: حتی در زمان سرماخوردگی و خس خس سینه، نوزاد باید روی یک سطح صاف و سفت به پشت خوابانده شود. از گذاشتن بالش زیر سر، زاویه‌دار کردن تشک یا خواباندن به پهلو خودداری فرمایید؛ زیرا این کارها طبق راهنماهای ایمنی خواب خطر انسداد مسیر تنفس را بالا می‌برد.
• رطوبت‌رسانی با بخور سرد یا تنفس هوای خنک: در مواردی نظیر کروپ، خارج شدن در هوای خنک شبانه به آرام شدن تارهای صوتی کمک می‌کند. دستگاه بخور سرد در اتاق نیز از خشک شدن مخاط جلوگیری می‌کند. از گرفتن مستقیم صورت کودک روی آب جوش یا حمام‌های به شدت داغ خودداری کنید؛ چرا که خطر سوختگی پوست و مجاری وجود دارد و شواهد علمی حمایتی از اثر درمانی بخور داغ ثبت نشده است.
• پرهیز از مصرف داروهای ضدسرفه خودسرانه: هرگز از شربت‌های سرکوب‌کننده سرفه، آنتی‌هیستامین‌ها یا داروهای آرام‌بخش برای شیرخواران و کودکان بدون تجویز صریح پزشک استفاده نکنید؛ زیرا این داروها می‌توانند هوشیاری و تلاش تنفسی نوزاد را مختل کنند.
• پرهیز از خوراندن مایعات و غذا در زمان تنفس شدید: هرگز به کودکی که نفس‌نفس می‌زند یا به سختی نفس می‌کشد شیشه شیر یا لقمه غذا ندهید؛ این اقدام می‌تواند منجر به ورود شیر به داخل ریه‌ها (آسپیراسیون) و خفگی شود.

چه زمان باید بدون فوت وقت با اورژانس (۱۱۵) تماس گرفت؟

در مواجهه با هر یک از موارد زیر باید فورا با اورژانس تماس گرفت یا کودک را به نزدیک‌ترین مرکز درمانی مجهز رساند:

• فرورفتگی شدید قفسه سینه، عضلات بین دنده‌ها یا زیر گلو با هر بار تنفس.
• تنفس بسیار تند و بی‌وقفه که مانع از مکیدن شیر یا صحبت کردن کودک شود.
• کبودی، رنگ پریدگی ناگهانی یا تیره شدن لب‌ها، زبان، لثه‌ها یا پوست صورت.
• ایجاد مکث‌های تنفسی طولانی، افت سطح هوشیاری، شل شدن بدن یا عدم پاسخ‌دهی مناسب.
• صدای ناله با هر بازدم یا صدای سوت خشک ناگهانی پس از سرفه حین بازی و صرف غذا.
• تب در نوزاد زیر سه ماه همراه با تنفس سطحی و تند.

پرسش‌های متداول

• چرا سینه نوزاد یک تا سه ماهه موقع خواب یا بعد از شیر خوردن صدای خس خس و خرخر میدهد اما سرما نخورده است؟

  این وضعیت در اغلب مواقع ناشی از ترشحات غلیظ پشت بینی یا ریفلاکس پنهان اسید معده به سمت حلق است. بافت غضروفی مجاری هوایی نوزاد بسیار نرم و قطر لوله های تنفسی بسیار باریک است؛ بنابراین کوچکترین بازگشت قطرات شیر یا خشکی هوای اتاق باعث ارتعاش تارهای صوتی و ایجاد صدای قل قل یا خس خس میشود. تمیز کردن آرام بینی با قطره سدیم کلراید و نگه داشتن نوزاد در وضعیت عمودی بعد از شیردهی به برطرف شدن این صدا کمک میکند. این پدیده معمولا با رشد قفسه سینه و سفت شدن غضروف ها تا شش ماهگی خودبخود رفع میشود.

• فرورفتن پوست زیر دنده ها یا گودی گردن نوزاد موقع نفس کشیدن چقدر خطرناک است؟

  فرورفتگی بافت نرم زیر دنده ها، بین استخوان های قفسه سینه یا ناحیه بالای ترقوه نشانه ای قطعی از تقلا برای تنفس (دیسترس تنفسی) است. در حالت عادی نوزادان با شکم نفس میکشند و سینه حرکت یکنواختی دارد، اما وقتی راه هوایی به دلیلی مانند برونشیولیت، آلرژی یا عفونت باریک میشود، بدن عضلات فرعی را برای مکش اکسیژن به کار میگیرد. مشاهده این فرورفتگی حتی بدون تب نیازمند بررسی فوری پزشکی است و نباید به عنوان یک حرکت طبیعی تلقی شود.

• تند تند نفس کشیدن نوزاد در خواب تا چه اندازه طبیعی است و کی نشانه خطر محسوب میشود؟

  نوزادان تا دو ماهگی الگوی تنفس دوره ای دارند؛ به این صورت که برای چند ثانیه سریع نفس میکشند و بعد مکثی زیر ده ثانیه دارند. اگر تعداد دفعات نفس کشیدن نوزاد در حالت خواب و آرامش در محدوده طبیعی سنی بماند، رنگ لب ها طبیعی باشد و نوزاد بدون سختی شیر بخورد، این نوسان موقت طبیعی است. اما اگر تعداد تنفس در دقیقه از شصت بار فراتر رود، تنفس تند مداوم باشد یا مکث های تنفسی بیش از ده تا پانزده ثانیه طول بکشد، مداخله درمانی فوری ضروری است.

• صدای خس خس سینه نوزاد را از کجا تشخیص دهیم که مربوط به ریه است یا گرفتگی بینی؟

  یک روش ساده، گوش دادن به صدای نفس نوزاد همزمان با نزدیک کردن گوش به بینی و سپس به پشت قفسه سینه است. اگر صدا با ریختن قطره سدیم کلراید در بینی یا باز شدن دهان نوزاد قطع شود یا تغییر کند، منشا آن گرفتگی بینی و خشکی مخاط است. اما اگر صدایی شبیه سوت ممتد باریک (به ویژه در زمان بازدم) از پشت کمر یا روی قفسه سینه شنیده شود و با تمیز کردن بینی تغییری نکند، نشان دهنده باریک شدن راه های پایینی ریه یا نایژک هاست و باید توسط پزشک اطفال با گوشی پزشکی معاینه شود.

• ایا دستگاه بخور گرم برای بهبود خس خس سینه و تنگی نفس کودک بهتر است یا بخور سرد؟

  در اکثر مشکلات تنفسی اطفال به ویژه برونشیولیت، کروپ (خروسک) و آلرژی ها، دستگاه بخور سرد انتخاب استاندارد و بی خطر به شمار میرود. بخور سرد ذرات آب بسیار ریزی تولید میکند که به رقیق شدن ترشحات خشک بینی و مرطوب ماندن مجاری فوقانی کمک میکند بدون آنکه راه هوایی را با حرارت تحریک کند. استفاده از بخور داغ یا آب جوش به دلیل خطرات اثبات شده سوختگی صورت و مخاط و نبود شواهد علمی دال بر اثربخشی آن به هیچ وجه توصیه نمیشود.

نتیجه گیری

تنگی نفس در نوزادان و کودکان طیفی از علل گوناگون را در بر می‌گیرد؛ از گرفتگی ساده ناشی از خشکی ترشحات مجاری باریک بینی که با قطره نمکی پاک می‌شود تا وضعیت‌های نیازمند اقدام فوری نظیر برونشیولیت حاد، کروپ، حملات آسم یا ورود جسم خارجی به نای. آشنایی با نحوه صحیح شمارش تنفس در زمان آرامش کودک و دقت به علائم عینی نظیر فرورفتگی قفسه سینه، ناله در بازدم و رنگ چهره، سنگ بنای مراقبت تنفسی اصولی است. حفظ خونسردی، آرامش‌بخشی به کودک و اقدام اورژانسی در صورت بروز علائم هشدار، سلامت تنفسی فرزند شما را تضمین می‌کند.

تایید شده توسط دکتر احمد شاه فرهت

منابع علمی:

• راهنمای تشخیصی انجمن بیماری‌های قفسه سینه بریتانیا و آکادمی اطفال آمریکا (AAP) در زمینه ارزیابی دیسترس تنفسی کودکان؛ بررسی نشانه‌های تکمیلی را در مقاله علائم ویروس جدید تنفسی کودکان در پاییز و تفاوت RSV با سرماخوردگی بخوانید.
• شیوه‌نامه‌های بالینی مراقبت از سیستم تنفسی نوزادان نارس و پیشگیری از عوارض ریوی؛ توضیحات بیشتر در یادداشت نرخ بقای نوزادان نارس در ایران و جهان و مراقبت‌های ویژه تنفسی موجود است.
• دستورالعمل‌های درمان دارویی آلرژی و برونکواسپاسم در کودکان؛ جزئیات موارد احتیاط مصرف داروها را در مطلب نکات مهم در مصرف داروهای تنفسی و ضدحساسیت کودکان مشاهده فرمایید.