اگزما در کودکان؛ علائم، علت، درمان و مراقبت از پوست

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ (۹ نوامبر ۲۰۲۶)

خلاصه مطلب:

اگزما در کودکان یا درماتیت آتوپیک، بیماری التهابی و مزمن پوست است که با خشکی، خارش، قرمزی و گاهی ترک‌خوردگی پوست همراه می‌شود. این بیماری واگیردار نیست و معمولاً به‌صورت دوره‌های بهبودی و شعله‌ور شدن ظاهر می‌شود. استفاده منظم از مرطوب‌کننده، شناسایی عوامل تحریک‌کننده و درمان دارویی مناسب با نظر پزشک، به کنترل علائم کمک می‌کند. اگر پوست کودک تاول بزند، ترشح یا دلمه پیدا کند یا همراه با تب و بی‌حالی باشد، باید سریعاً به پزشک مراجعه کنید.

اگزما در کودکان چیست؟

اگزما یا درماتیت آتوپیک یکی از بیماری‌های التهابی شایع پوست در دوران کودکی است. در این بیماری، سد محافظ طبیعی پوست به‌خوبی عمل نمی‌کند و رطوبت پوست راحت‌تر از دست می‌رود. در نتیجه پوست خشک‌تر و حساس‌تر می‌شود و در برابر عوامل تحریک‌کننده محیطی واکنش بیشتری نشان می‌دهد.

اگزما بیماری واگیردار نیست و از طریق تماس پوستی، استفاده از لباس مشترک یا بازی کردن کودکان با یکدیگر منتقل نمی‌شود.

این بیماری ممکن است از ماه‌های ابتدایی زندگی شروع شود و در بعضی کودکان تا سنین بالاتر ادامه پیدا کند. شدت علائم نیز در همه کودکان یکسان نیست؛ ممکن است مدتی پوست کاملاً آرام باشد و بعد دوباره خارش و التهاب ظاهر شود.

بر اساس اطلاعات آکادمی پوست آمریکا، اگزما تا حدود ۲۵ درصد کودکان در سراسر جهان را درگیر می‌کند.

علت اگزما در کودکان چیست؟

علت دقیق اگزما هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است، اما ترکیبی از عوامل ژنتیکی، اختلال در سد محافظ پوست و واکنش سیستم ایمنی در ایجاد آن نقش دارند.

مهم‌ترین عوامل مرتبط با اگزما عبارت‌اند از:

• سابقه خانوادگی: اگر والدین یا اعضای نزدیک خانواده به اگزما، آسم یا حساسیت‌های آلرژیک مبتلا باشند، احتمال بروز اگزما در کودک بیشتر می‌شود.

• ضعف سد محافظ پوست: پوست کودک رطوبت خود را سریع‌تر از دست می‌دهد و در برابر عوامل محیطی آسیب‌پذیرتر می‌شود.

• عوامل تحریک‌کننده: صابون‌های معطر، مواد شوینده، برخی پارچه‌ها، گرما و تعریق می‌توانند علائم را تشدید کنند.

• تغییرات آب‌وهوا: هوای سرد، خشکی محیط و تغییرات دما ممکن است باعث بدتر شدن خشکی و خارش پوست شوند.

نکته مهم این است که وجود اگزما به معنی رعایت نکردن بهداشت یا مراقبت نادرست والدین نیست.

علائم اگزما در کودکان چیست؟

خارش، شایع‌ترین علامت اگزماست. این خارش ممکن است در طول شب شدیدتر شود و خواب کودک را مختل کند.

علائم رایج اگزما عبارت‌اند از:

• خشکی و زبری پوست

• قرمزی و التهاب نواحی مختلف بدن

• خارش مداوم یا دوره‌ای

• پوسته‌ریزی و ترک‌خوردگی پوست

• ضخیم شدن پوست در اثر خاراندن مکرر

• تغییر رنگ پوست در نواحی درگیر

محل بروز اگزما با توجه به سن کودک متفاوت است.

اگزما در نوزادان

در نوزادان، اگزما بیشتر روی گونه‌ها، پیشانی، پوست سر و بخش‌هایی از دست‌وپا دیده می‌شود. گاهی پوست قرمز، خشک و پوسته‌پوسته می‌شود و کودک به دلیل خارش بی‌قرار است.

اگزما در کودکان بزرگ‌تر

با افزایش سن، اگزما بیشتر در چین‌های آرنج، پشت زانو، مچ دست و گردن دیده می‌شود. خاراندن مکرر ممکن است باعث ضخیم شدن و تغییر رنگ پوست شود.

چگونه اگزمای کودک را تشخیص دهیم؟

تشخیص اگزما معمولاً با بررسی ظاهر پوست، محل ضایعات، سابقه علائم و معاینه پزشک انجام می‌شود.

پزشک ممکن است درباره سابقه خانوادگی آلرژی، زمان شروع خارش، عوامل تشدیدکننده و درمان‌های قبلی سؤال کند.

در بیشتر موارد برای تشخیص اگزما به آزمایش خون یا تست آلرژی نیاز نیست. انجام آزمایش‌های تکمیلی فقط زمانی مطرح می‌شود که پزشک به بیماری دیگری یا حساسیت همراه مشکوک باشد.

از آنجا که بعضی بیماری‌های پوستی می‌توانند ظاهری شبیه اگزما داشته باشند، بهتر است از تشخیص خودسرانه و استفاده از دارو بدون معاینه خودداری کنید.

درمان اگزما در کودکان چگونه است؟

درمان اگزما با هدف کاهش التهاب و خارش، ترمیم سد محافظ پوست و جلوگیری از عود علائم انجام می‌شود.

اگرچه درمان قطعی و یکسانی برای همه کودکان وجود ندارد، اما روش‌های مختلفی برای کنترل بیماری در دسترس است.

۱. استفاده منظم از مرطوب‌کننده

مرطوب‌کننده پایه اصلی مراقبت از پوست کودکان مبتلا به اگزماست. این محصولات به حفظ رطوبت پوست، کاهش خشکی و تقویت سد محافظ طبیعی آن کمک می‌کنند.

برای انتخاب مرطوب‌کننده بهتر است محصولی مناسب پوست حساس کودک و بدون عطر و مواد تحریک‌کننده انتخاب شود.

مرطوب‌کننده باید به‌صورت منظم و حتی در روزهایی که پوست کودک ظاهر طبیعی دارد استفاده شود. استفاده از آن بعد از حمام نیز به حفظ رطوبت پوست کمک می‌کند.

۲. کرم‌های کورتونی موضعی

هنگامی که اگزما شعله‌ور می‌شود و قرمزی، التهاب و خارش افزایش پیدا می‌کند، پزشک ممکن است کرم یا پماد کورتونی تجویز کند.

این داروها از درمان‌های اصلی اگزما محسوب می‌شوند و به کاهش التهاب پوست کمک می‌کنند.

قدرت دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید با توجه به سن کودک، شدت بیماری و محل درگیری پوست تعیین شود.

پوست صورت، گردن و چین‌های بدن حساس‌تر است؛ بنابراین استفاده از کرم کورتونی در این نواحی باید با دقت بیشتری انجام شود.

مصرف صحیح داروی تجویزشده با نظارت پزشک با استفاده خودسرانه و طولانی‌مدت از کورتون تفاوت دارد. دارو را نیز بدون مشورت پزشک قطع یا جایگزین نکنید.

۳. داروهای موضعی غیرکورتونی

در بعضی کودکان، پزشک ممکن است داروهای غیرکورتونی را برای کنترل التهاب یا جلوگیری از عود اگزما تجویز کند.

از جمله این داروها می‌توان به تاکرولیموس و پیمکرولیموس اشاره کرد. همچنین داروهای جدیدتری مانند کریزابورول، روفلومیلاست، روکسولیتینیب و تاپیناروف در درمان برخی بیماران کاربرد دارند.

انتخاب این داروها به سن کودک، شدت اگزما، محل درگیری پوست و شرایط پزشکی او بستگی دارد. تأیید یا توصیه یک دارو در راهنمای خارجی به معنی مجاز بودن مصرف آن برای تمام سنین یا در دسترس بودن آن در ایران نیست.

۴. درمان اگزمای متوسط تا شدید

اگر اگزما گسترده باشد یا با درمان‌های موضعی به‌خوبی کنترل نشود، متخصص پوست ممکن است روش‌های درمانی دیگری را در نظر بگیرد.

این روش‌ها می‌توانند شامل نوردرمانی، داروهای بیولوژیک یا داروهای سیستمیک تخصصی باشند.

بانداژ مرطوب نیز در برخی موارد برای کاهش علائم شدید استفاده می‌شود، اما باید با آموزش و نظارت پزشک انجام شود.

مصرف کورتون خوراکی یا تزریقی برای درمان معمول اگزما توصیه نمی‌شود و راهنمای جدید آکادمی پوست آمریکا به‌شدت با استفاده از کورتون سیستمیک برای این بیماری مخالفت می‌کند.

مراقبت روزانه از پوست کودک مبتلا به اگزما

مراقبت منظم از پوست می‌تواند تعداد دفعات شعله‌ور شدن بیماری را کاهش دهد و به کودک کمک کند راحت‌تر بخوابد و فعالیت‌های روزانه خود را انجام دهد.

حمام کردن کودک

حمام کردن به‌خودی‌خود برای کودکان مبتلا به اگزما ممنوع نیست. بهتر است از آب ولرم استفاده کنید و زمان حمام را طولانی نکنید.

نکات مهم هنگام حمام:

• از آب خیلی داغ استفاده نکنید.

• شوینده‌های ملایم و بدون عطر انتخاب کنید.

• پوست کودک را با لیف یا حوله زبر نسابید.

• بعد از حمام، پوست را با حوله نرم به‌آرامی خشک کنید.

• بلافاصله پس از حمام از مرطوب‌کننده مناسب استفاده کنید.

انتخاب لباس مناسب

لباس‌های نخی و نرم معمولاً برای پوست حساس مناسب‌ترند. لباس‌های زبر، تنگ و پارچه‌هایی که باعث تعریق زیاد می‌شوند، ممکن است خارش را تشدید کنند.

لباس کودک را با شوینده ملایم و بدون عطر بشویید و در صورت امکان از نرم‌کننده‌های معطر استفاده نکنید.

کوتاه نگه داشتن ناخن‌ها

خاراندن پوست می‌تواند باعث ایجاد زخم، افزایش التهاب و ورود میکروب‌ها شود.

ناخن‌های کودک را کوتاه و تمیز نگه دارید و هنگام خواب نیز مراقب باشید خاراندن مداوم به پوست آسیب نزند.

کنترل گرما و تعریق

گرما و تعریق می‌توانند خارش را بیشتر کنند. بهتر است محیط خواب کودک بیش از حد گرم نباشد و پس از فعالیت و تعریق، پوست او به‌آرامی تمیز شود.

آیا غذا باعث اگزما در کودکان می‌شود؟

اگزما و آلرژی غذایی دو مشکل متفاوت هستند، اما در برخی کودکان ممکن است هم‌زمان وجود داشته باشند.

داشتن اگزما به‌تنهایی به معنی حساسیت به شیر، تخم‌مرغ، گندم یا سایر مواد غذایی نیست.

بر اساس راهنمای پیشگیری از اگزمای کودکان آکادمی پوست آمریکا، شواهد کافی برای توصیه به حذف مواد غذایی یا تغییر رژیم غذایی با هدف پیشگیری از اگزما وجود ندارد.

اگر متوجه شدید که کودک پس از خوردن غذای خاصی دچار علائم حساسیت می‌شود، موضوع را با پزشک در میان بگذارید.

از حذف خودسرانه مواد غذایی، به‌ویژه شیر و سایر گروه‌های غذایی مهم، خودداری کنید؛ زیرا ممکن است دریافت مواد مغذی مورد نیاز کودک را مختل کند.

آیا می‌توان از اگزما در کودکان پیشگیری کرد؟

هیچ روشی وجود ندارد که بتواند با اطمینان از بروز اگزما در تمام کودکان جلوگیری کند.

با این حال، آکادمی پوست آمریکا استفاده از مرطوب‌کننده را با توصیه مشروط برای کاهش احتمال بروز اگزما در کودکان ۶ ماهه تا ۳ ساله مطرح کرده است.

این توصیه به معنی تضمین پیشگیری از بیماری نیست.

همچنین شواهد کافی برای توصیه به مصرف مکمل پروبیوتیک یا ویتامین D، حذف مواد غذایی آلرژی‌زا، حذف حمام یا نرم کردن آب با هدف پیشگیری از اگزما وجود ندارد.

چه زمانی اگزمای کودک خطرناک است؟

در بیشتر موارد اگزما با مراقبت و درمان مناسب قابل کنترل است؛ اما گاهی پوست آسیب‌دیده مستعد عفونت می‌شود.

در صورت مشاهده علائم زیر، کودک باید سریعاً توسط پزشک معاینه شود:

• بدتر شدن ناگهانی و شدید ضایعات پوستی

• ترشح مایع یا وجود چرک روی پوست

• ایجاد دلمه‌های غیرمعمول

• درد، تورم یا گرم شدن ناحیه درگیر

• ایجاد تاول‌های کوچک و متعدد، به‌خصوص تاول‌های دردناک و شبیه تب‌خال

• تب، بی‌حالی یا بدحالی عمومی کودک

یکی از عوارض مهم اگزما، اگزمای هرپسی است که در اثر عفونت ویروس هرپس ایجاد می‌شود. این عارضه می‌تواند با تاول‌های دردناک و زخم‌های پوستی همراه باشد و به درمان ضدویروسی فوری نیاز داشته باشد.

اگر به این عارضه مشکوک هستید، کودک را همان روز به مرکز درمانی ببرید. در صورت تب همراه با بی‌حالی شدید یا بدحالی عمومی، مراجعه به اورژانس ضروری است.

سؤالات متداول درباره اگزما در کودکان

آیا اگزما در کودکان واگیردار است؟

خیر. اگزما یک بیماری التهابی پوست است و از طریق تماس با کودک مبتلا منتقل نمی‌شود.

آیا اگزمای کودک درمان قطعی دارد؟

در حال حاضر درمان قطعی و یکسانی برای همه کودکان وجود ندارد، اما با مراقبت روزانه و درمان مناسب می‌توان علائم را به‌خوبی کنترل کرد. بسیاری از کودکان با افزایش سن بهبود پیدا می‌کنند.

اگزما در نوزادان از چه سنی شروع می‌شود؟

اگزما ممکن است در ماه‌های ابتدایی زندگی ظاهر شود و در بعضی کودکان در سنین بالاتر شروع شود.

بهترین کرم برای اگزمای کودکان چیست؟

انتخاب کرم به شدت خشکی، التهاب، سن کودک و محل درگیری پوست بستگی دارد. مرطوب‌کننده‌های مناسب پوست حساس پایه مراقبت هستند و در صورت التهاب ممکن است پزشک داروی موضعی تجویز کند.

آیا می‌توان برای اگزمای کودک از وازلین استفاده کرد؟

وازلین ساده و بدون عطر می‌تواند به حفظ رطوبت و تقویت سد محافظ پوست کمک کند. با این حال، انتخاب محصول مناسب باید با توجه به وضعیت پوست کودک انجام شود.

آیا حمام کردن اگزما را بدتر می‌کند؟

خیر. حمام با آب ولرم و شوینده ملایم، همراه با استفاده از مرطوب‌کننده بعد از آن، بخشی از مراقبت استاندارد پوست است.

آیا اگزما باعث اختلال خواب کودک می‌شود؟

بله. خارش مداوم، به‌خصوص در شب، ممکن است باعث بیدار شدن مکرر و کاهش کیفیت خواب کودک شود. اگر خارش خواب کودک را مختل کرده است، بهتر است درمان او توسط پزشک بررسی شود.

آیا کرم کورتونی برای پوست کودک ضرر دارد؟

کرم‌های کورتونی در صورت انتخاب قدرت مناسب و مصرف طبق دستور پزشک، از درمان‌های مؤثر اگزما هستند. استفاده خودسرانه، انتخاب نادرست قدرت دارو یا مصرف طولانی‌مدت بدون نظارت می‌تواند عوارض ایجاد کند.

آیا اگزمای کودک با بزرگ شدن از بین می‌رود؟

در بسیاری از کودکان علائم با افزایش سن کاهش پیدا می‌کند، اما در بعضی افراد بیماری تا نوجوانی یا بزرگسالی ادامه دارد.

جمع‌بندی

اگزما در کودکان بیماری پوستی شایعی است که می‌تواند باعث خشکی، قرمزی و خارش مداوم شود. اگرچه درمان قطعی برای همه کودکان وجود ندارد، مراقبت روزانه از پوست، استفاده منظم از مرطوب‌کننده و درمان به‌موقع التهاب می‌تواند به کنترل بیماری کمک کند.

مهم‌ترین نکته این است که برای درمان اگزما نیازی به امتحان کردن داروهای مختلف یا حذف خودسرانه مواد غذایی نیست. با تشخیص درست و برنامه درمانی مناسب، می‌توان از بسیاری از عوارض بیماری جلوگیری کرد و کیفیت زندگی کودک را بهبود داد.

تذکر پزشکی: این مطلب صرفاً با هدف افزایش آگاهی والدین تهیه شده است و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست. انتخاب دارو و مدت مصرف آن باید با نظر پزشک انجام شود.

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۸ آبان ۱۴۰۵ (۹ نوامبر ۲۰۲۶)

منابع علمی

۱. آکادمی پوست آمریکا (AAD)، راهنمای مدیریت اگزمای آتوپیک در کودکان، ۲۰۲۶:
https://www.jaad.org/article/S0190-9622(26)00343-9/fulltext

۲. آکادمی پوست آمریکا (AAD)، راهنمای پیشگیری از اگزمای آتوپیک در کودکان، ۲۰۲۶:
https://www.jaad.org/article/S0190-9622(26)00344-0/fulltext

۳. آکادمی پوست آمریکا، معرفی نخستین راهنمای اختصاصی اگزمای کودکان:
https://www.aad.org/news/aad-issues-first-pediatric-atopic-dermatitis-guidelines

۴. سرویس سلامت ملی بریتانیا (NHS)، اگزمای آتوپیک:
https://www.nhs.uk/conditions/atopic-eczema/

۵. آکادمی اطفال آمریکا (AAP)، درمان درماتیت آتوپیک:
https://www.aap.org/en/patient-care/atopic-dermatitis/treatment-of-atopic-dermatitis