مراقبت از بدن نوزاد؛ راهنمای کامل بهداشت و مراقبت روزانه
مراقبت از بدن نوزاد یکی از مهم‌ترین مسئولیت‌های والدین در روزها و ماه‌های نخست زندگی است. پوست ظریف، توانایی محدود نوزاد در تنظیم دمای بدن و نیاز او به مراقبت دقیق باعث می‌شود رعایت نکات ساده بهداشتی اهمیت زیادی داشته باشد. با این حال، مراقبت صحیح به معنای حمام روزانه، استفاده از محصولات متعدد یا ضدعفونی کردن مداوم بدن نوزاد نیست.
مراقبت روزانه از نوزاد باید ساده، ملایم و ایمن باشد. تمیز نگه داشتن پوست، توجه به وضعیت بند ناف، کوتاه کردن اصولی ناخن‌ها و آگاهی از علائم هشداردهنده به والدین کمک می‌کند نیازهای نوزاد را بهتر تشخیص دهند.
۱. حمام کردن نوزاد
نوزاد را چند بار در هفته حمام کنیم؟
نوزادان معمولاً به حمام روزانه نیاز ندارند. حمام کردن حدود دو تا سه بار در هفته برای بسیاری از نوزادان کافی است؛ البته ناحیه پوشک، صورت و چین‌های پوستی باید هر زمان که لازم است به‌آرامی تمیز شوند.
حمام کردن بیش از حد، به‌خصوص همراه با استفاده مکرر از صابون، ممکن است باعث خشکی و تحریک پوست شود. بنابراین بهتر است زمان حمام کوتاه باشد و از شوینده‌های ملایم استفاده شود.
دمای مناسب آب حمام نوزاد چقدر است؟
آب حمام باید ولرم و برای پوست حساس نوزاد مناسب باشد؛ دمای حدود ۳۷ درجه سانتی‌گراد معمولاً نقطه شروع مناسبی است. برای اطمینان، می‌توان از دماسنج حمام استفاده کرد و پیش از قرار دادن نوزاد در آب، دمای آن را بررسی کرد.
نکات مهم هنگام حمام عبارت‌اند از:
-
پیش از شروع حمام، حوله، لباس تمیز و وسایل مورد نیاز را آماده کنید.
-
ابتدا صورت نوزاد را با پارچه نرم و مرطوب تمیز کنید.
-
از ریختن آب و شوینده به چشم‌ها و دهان نوزاد خودداری کنید.
-
از شوینده ملایم و بدون عطر استفاده کنید و آن را به‌خوبی بشویید.
-
پس از حمام، پوست را با حوله نرم و ضربه‌های آرام خشک کنید؛ به‌ویژه چین‌های گردن، زیر بغل و کشاله ران.
نوزاد را حتی برای چند ثانیه در وان یا کنار آب تنها نگذارید. اگر لازم است از محل حمام خارج شوید، ابتدا نوزاد را در آغوش بگیرید و به همراه خود ببرید. صندلی حمام و وسایل نگهدارنده نیز جای نظارت مستقیم بزرگسال را نمی‌گیرند.
آیا تا افتادن بند ناف باید نوزاد را با اسفنج تمیز کرد؟
تا زمانی که بند ناف افتاده و ناحیه آن بهبود پیدا نکرده است، حمام اسفنجی یا تمیز کردن موضعی بدن روش مناسبی است. پس از بهبود ناحیه ناف، می‌توان حمام معمولی را آغاز کرد.
۲. مراقبت از پوست نوزاد
پوست نوزاد حساس است و ممکن است در هفته‌های نخست دچار خشکی، پوسته‌ریزی یا قرمزی‌های گذرا شود. برای مراقبت از پوست، معمولاً به تعداد زیادی محصول آرایشی و بهداشتی نیاز نیست.
مرطوب‌کننده مناسب نوزاد
اگر پوست نوزاد خشک است، می‌توان با توصیه پزشک یا داروساز از یک مرطوب‌کننده ساده، بدون عطر و مخصوص نوزاد استفاده کرد. استفاده از محصول باید متناسب با وضعیت پوست باشد و لازم نیست بعد از هر حمام، در همه نوزادان مرطوب‌کننده به کار رود.
از مصرف خودسرانه روغن‌های اسانسی، محصولات معطر، پودرها و کرم‌های دارویی روی پوست نوزاد خودداری کنید. پودرهای ریز ممکن است استنشاق شوند و برای دستگاه تنفسی خطر ایجاد کنند.
جلوگیری از التهاب ناحیه پوشک
برای کاهش احتمال التهاب ناحیه پوشک:
-
پوشک خیس یا آلوده را به‌موقع عوض کنید.
-
ناحیه پوشک را به‌آرامی با آب و پارچه نرم یا دستمال مخصوص بدون عطر تمیز کنید.
-
پوست را بدون مالش شدید خشک کنید.
-
در صورت نیاز، از کرم محافظ حاوی اکسید روی یا پترولاتوم استفاده کنید.
-
از دستمال‌های معطر و محصولات محرک روی پوست ملتهب پرهیز کنید.
اگر بثورات پوشک شدید است، تاول دارد، زخم شده یا با تب و بدحالی همراه است، کودک باید توسط پزشک ارزیابی شود.
انتخاب لباس مناسب نوزاد
لباس‌های نرم، راحت و متناسب با دمای محیط انتخاب کنید. لباس خیلی تنگ یا پوشاندن بیش از حد کودک ممکن است باعث ناراحتی و افزایش دمای بدن او شود. لباس‌ها را پیش از استفاده بشویید و اگر پوست نوزاد حساس است، شوینده بدون عطر انتخاب کنید.
۳. مراقبت از بند ناف نوزاد
پس از تولد، بخش باقی‌مانده بند ناف به‌تدریج خشک می‌شود و می‌افتد. این روند معمولاً طی یک تا سه هفته رخ می‌دهد؛ مدت دقیق آن در نوزادان متفاوت است.
چگونه از بند ناف مراقبت کنیم؟
مهم‌ترین اصل، تمیز و خشک نگه داشتن بند ناف است.
-
پیش از تماس با ناف، دست‌های خود را بشویید.
-
بند ناف را نکشید و برای جدا کردن آن عجله نکنید.
-
پوشک را زیر بند ناف قرار دهید تا روی آن را نپوشاند و با ادرار تماس پیدا نکند.
-
اگر بند ناف آلوده شد، آن را به‌آرامی طبق توصیه مراقب سلامت تمیز و سپس خشک کنید.
-
بدون توصیه پزشک، از الکل، پودر، روغن یا مواد ضدعفونی‌کننده روی ناف استفاده نکنید.
در بعضی شرایط یا بر اساس دستورالعمل‌های محلی ممکن است روش مراقبت متفاوت باشد؛ بنابراین توصیه پزشک یا ماما را در اولویت قرار دهید.
چه زمانی بند ناف نوزاد نگران‌کننده است؟
دیدن مقدار بسیار کمی خون هنگام جدا شدن بند ناف ممکن است رخ دهد. با این حال، اگر خونریزی ادامه‌دار است یا مقدار خون قابل توجه به نظر می‌رسد، باید سریعاً ارزیابی پزشکی انجام شود.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر با پزشک تماس بگیرید:
-
قرمزی پوست اطراف ناف که گسترش پیدا می‌کند
-
ترشح چرکی یا بدبو
-
تورم یا حساسیت واضح اطراف ناف
-
تب یا بدحالی نوزاد
عفونت ناف در نوزاد تازه متولدشده می‌تواند جدی باشد و نباید درمان آن را به تعویق انداخت. اگر بند ناف تا سه‌هفتگی نیفتاده است نیز بهتر است نوزاد توسط پزشک بررسی شود.
۴. کوتاه کردن ناخن‌های نوزاد
ناخن نوزاد نرم و نازک است، اما ممکن است لبه‌های تیز آن صورت یا بدن کودک را خراش دهد. در هفته‌های نخست، ناخن‌های دست ممکن است به‌سرعت رشد کنند و نیاز به کوتاه کردن یا سوهان کشیدن منظم داشته باشند.
روش ایمن کوتاه کردن ناخن
برای کوتاه کردن ناخن‌ها از سوهان نرم، ناخن‌گیر مخصوص کودک یا قیچی مخصوص با نوک گرد استفاده کنید.
بهتر است زمانی اقدام کنید که نوزاد خوابیده یا آرام است. دست کودک را محکم اما ملایم نگه دارید و پوست نوک انگشت را از لبه ناخن فاصله دهید تا هنگام بریدن آسیب نبیند.
نکات مهم:
-
ناخن‌ها را در نور کافی کوتاه کنید.
-
از بریدن بیش از حد ناخن یا کندن آن خودداری کنید.
-
اگر از ناخن‌گیر می‌ترسید، سوهان نرم می‌تواند گزینه مناسبی باشد.
-
ناخن نوزاد را با دندان نگیرید؛ این روش ممکن است باعث انتقال عفونت شود.
ناخن‌های دست معمولاً سریع‌تر از ناخن‌های پا رشد می‌کنند. بنابراین، زمان کوتاه کردن آنها بر اساس میزان رشد و تیزی لبه‌ها تعیین می‌شود.
۵. مراقبت از دهان و لثه‌های نوزاد
بهداشت دهان از دوران نوزادی اهمیت دارد، حتی اگر هنوز دندانی رویش نکرده باشد.
آیا پس از هر بار شیر خوردن باید به نوزاد آب بدهیم؟
خیر. به نوزاد برای شستن دهان پس از شیر خوردن، آب اضافه ندهید. در حدود شش ماه نخست زندگی، شیر مادر یا شیرخشک مناسب، مایعات اصلی مورد نیاز نوزاد هستند و آب اضافی معمولاً لازم نیست؛ مگر اینکه پزشک به دلیل خاصی دستور دیگری داده باشد.
برای مراقبت از لثه‌ها می‌توان روزانه یک بار از پارچه یا گاز تمیز و نرم که با آب مرطوب شده است استفاده کرد و لثه‌ها را به‌آرامی پاک کرد. از مالش شدید خودداری کنید.
پس از رویش نخستین دندان، مسواک زدن با مسواک نرم و مقدار بسیار کمی خمیردندان حاوی فلوراید، تقریباً به اندازه یک دانه برنج، توصیه می‌شود. در این مرحله بهتر است راهنمایی‌های پزشک کودک یا دندان‌پزشک کودکان را نیز دریافت کنید.
۶. مراقبت از چشم‌ها و گوش‌های نوزاد
تمیز کردن چشم‌های نوزاد
برای پاک کردن ترشحات معمولی گوشه چشم، از پارچه یا گاز تمیز و مرطوب استفاده کنید. هر چشم را با قسمت تمیز جداگانه پاک کنید و از مالش شدید خودداری کنید.
اگر چشم نوزاد قرمز است، پلک‌ها متورم شده‌اند یا ترشح غلیظ و چرکی وجود دارد، به‌ویژه در هفته‌های نخست تولد، باید سریعاً با پزشک مشورت کنید.
تمیز کردن گوش‌ها
برای نظافت روزانه، تمیز کردن بخش بیرونی گوش کافی است. گوش‌پاک‌کن یا هر وسیله دیگری را وارد مجرای گوش نکنید؛ زیرا ممکن است به پوست مجرا یا پرده گوش آسیب برسد یا جرم را به عمق گوش براند.
وجود مقداری جرم در گوش معمولاً طبیعی است و نیازی نیست آن را از داخل خارج کنید.
۷. مراقبت از بینی نوزاد
نوزادان در زمان شیر خوردن به تنفس مناسب از راه بینی نیاز دارند. اگر بینی آنها گرفته باشد، ممکن است شیر خوردن دشوار شود.
در صورت گرفتگی بینی، می‌توان از قطره سالین استریل مخصوص نوزاد و در صورت نیاز از مکش ملایم با وسیله مناسب استفاده کرد. بهتر است این کار زمانی انجام شود که گرفتگی، تنفس یا تغذیه نوزاد را مختل کرده است.
از وارد کردن گوش‌پاک‌کن یا وسایل نوک‌تیز به بینی خودداری کنید و مکش را بیش از حد تکرار نکنید؛ زیرا ممکن است مخاط بینی تحریک شود.
اگر گرفتگی بینی با دشواری تنفس، کبودی، تب یا مشکل در شیر خوردن همراه است، کودک باید ارزیابی پزشکی شود.
۸. پوسته‌ریزی پوست سر نوزاد یا کلاه گهواره‌ای
پوسته‌های سفید، زرد یا چرب روی پوست سر نوزاد ممکن است ناشی از وضعیتی شایع به نام درماتیت سبورئیک نوزادی یا کلاه گهواره‌ای (Cradle Cap) باشند. این وضعیت معمولاً بی‌خطر است، به معنای رعایت نکردن بهداشت نیست و در بسیاری از موارد طی هفته‌ها یا ماه‌ها به‌تدریج برطرف می‌شود.
علت دقیق آن کاملاً مشخص نیست؛ فعالیت غدد چربی پوست و احتمال نقش برخی مخمرهای طبیعی پوست در بروز آن مطرح شده است. توضیح قدیمی که این وضعیت را صرفاً به انتقال هورمون‌های مادر نسبت می‌دهد، قطعی نیست.
چگونه پوسته‌های سر نوزاد را تمیز کنیم؟
برای مراقبت از پوست سر:
-
موها را با شامپوی ملایم مخصوص نوزاد بشویید.
-
هنگام شست‌وشو، پوسته‌ها را با برس بسیار نرم یا شانه مخصوص نوزاد به‌آرامی شل کنید.
-
پوسته‌ها را با ناخن جدا نکنید و پوست سر را نخراشید.
-
اگر پوسته‌ها ضخیم هستند، درباره استفاده از مقدار کمی روغن معدنی یا پترولاتوم و شست‌وشوی کامل آن با پزشک مشورت کنید.
استفاده خودسرانه از شامپوهای دارویی، اسانس‌ها یا مواد درمانی بزرگسالان برای نوزاد توصیه نمی‌شود.
چه زمانی پوسته‌ریزی سر نیاز به بررسی دارد؟
اگر پوسته‌ها به بخش‌های دیگر بدن گسترش پیدا کرده‌اند، پوست سر ترشح دارد، خونریزی می‌کند، بوی نامطبوع ایجاد شده یا کودک ناراحت به نظر می‌رسد، بهتر است پزشک او را معاینه کند. در بعضی موارد ممکن است درمان اختصاصی لازم باشد.
۹. شست‌وشوی ناحیه تناسلی نوزاد دختر
هنگام تعویض پوشک، ناحیه تناسلی را به‌آرامی با آب ولرم و پارچه نرم یا دستمال مناسب بدون عطر تمیز کنید.
نکته مهم این است که برای دختران، تمیز کردن باید از جلو به عقب انجام شود تا احتمال انتقال آلودگی از ناحیه مقعد به ناحیه تناسلی کاهش پیدا کند.
-
چین‌های بیرونی پوست را به‌آرامی تمیز کنید.
-
داخل واژن را نشویید و برای پاک کردن ترشحات طبیعی چیزی وارد آن نکنید.
-
از شوینده‌های معطر و مواد ضدعفونی‌کننده استفاده نکنید.
-
پس از شست‌وشو، پوست را به‌آرامی خشک کنید.
در هفته‌های نخست زندگی، ترشح سفید یا شفاف و گاهی مقدار بسیار کمی خون از واژن ممکن است به دلیل تغییرات هورمونی پس از تولد دیده شود. این وضعیت معمولاً گذراست. اگر خونریزی قابل توجه یا مداوم، ترشح بدبو، تب یا قرمزی شدید وجود دارد، نوزاد باید توسط پزشک ارزیابی شود.
۱۰. شست‌وشوی ناحیه تناسلی نوزاد پسر ختنه‌شده
مراقبت از آلت تناسلی پس از ختنه باید مطابق دستور پزشک یا فردی انجام شود که عمل را انجام داده است؛ زیرا نوع پانسمان و مراقبت ممکن است متفاوت باشد.
در روزهای نخست، مقداری قرمزی در نوک آلت و پوشش زرد کم‌رنگ روی محل ترمیم می‌تواند بخشی از روند طبیعی بهبود باشد. برای تمیز کردن ناحیه، طبق دستور مراقب سلامت عمل کنید و از مالش شدید یا مصرف مواد ضدعفونی‌کننده خودسرانه بپرهیزید.
علائم هشدار پس از ختنه
در موارد زیر باید سریعاً با پزشک تماس بگیرید:
-
خونریزی قابل توجه یا ادامه‌دار
-
قرمزی و تورمی که بیشتر می‌شود
-
ترشح چرکی یا نشانه‌های عفونت
-
ناتوانی در ادرار کردن یا دفع فقط چند قطره ادرار
-
تب یا بدحالی نوزاد
اگر نوزاد طی ۶ تا ۸ ساعت پس از ختنه ادرار نکرده است، باید فوری ارزیابی شود.
۱۱. شست‌وشوی ناحیه تناسلی نوزاد پسر ختنه‌نشده
در نوزاد پسری که ختنه نشده است، شست‌وشوی ملایم بخش بیرونی آلت تناسلی با آب ولرم کافی است.
در زمان تولد، پوست روی سر آلت تناسلی یا پوست ختنه‌گاه معمولاً به سر آلت متصل است و ممکن است تا ماه‌ها یا حتی سال‌ها به‌طور طبیعی جدا نشود. بنابراین:
پوست ختنه‌گاه را به‌زور عقب نکشید و برای تمیز کردن زیر آن تلاش نکنید. این کار می‌تواند موجب درد، خونریزی و پارگی پوست شود.
وقتی پوست به‌طور طبیعی و بدون درد قابلیت عقب رفتن پیدا کرد، می‌توان به‌تدریج روش شست‌وشوی ملایم زیر آن را به کودک آموزش داد. اگر در مورد وضعیت پوست یا دفع ادرار کودک نگرانی دارید، از پزشک راهنمایی بگیرید.
۱۲. چه علائمی در نوزاد نیاز به مراجعه فوری دارند؟
برخی نشانه‌ها را نباید صرفاً به مراقبت‌های خانگی محدود کرد. اگر نوزاد کمتر از سه ماه سن دارد و دمای بدن او ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر است، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود؛ حتی اگر ظاهر نوزاد نسبتاً خوب باشد.
همچنین در صورت بروز علائم زیر، کمک پزشکی فوری لازم است:
-
تنفس دشوار یا کبودی لب‌ها و صورت
-
بی‌حالی غیرعادی یا دشواری در بیدار کردن نوزاد
-
امتناع از شیر خوردن یا کاهش واضح تغذیه
-
کاهش قابل توجه ادرار
-
قرمزی منتشر یا ترشح بدبو از بند ناف
-
خونریزی قابل توجه یا تورم شدید پس از ختنه
-
بدتر شدن سریع وضعیت عمومی نوزاد
در مورد نوزادان، بهتر است در صورت تردید درباره یک علامت جدید، زودتر با پزشک تماس بگیرید.
پرسش‌های متداول
آیا نوزاد را باید هر روز حمام کرد؟
خیر. برای بسیاری از نوزادان، دو تا سه بار حمام در هفته کافی است. تمیز کردن ناحیه پوشک، صورت و چین‌های پوستی باید در صورت نیاز انجام شود.
برای خشک شدن بند ناف باید از الکل استفاده کرد؟
خیر. در مراقبت معمول، تمیز و خشک نگه داشتن بند ناف کافی است و استفاده روتین از الکل توصیه نمی‌شود؛ مگر اینکه پزشک یا دستورالعمل مراقبت محلی توصیه مشخصی داشته باشد.
آیا می‌توان برای تمیز کردن دهان نوزاد پس از شیر به او آب داد؟
خیر. در ماه‌های نخست زندگی، نباید برای شستن دهان به نوزاد آب اضافی داد. می‌توان لثه‌ها را روزانه با پارچه نرم و مرطوب تمیز کرد.
آیا پوسته‌های زرد روی سر نوزاد خطرناک هستند؟
در بسیاری از موارد، این پوسته‌ها ناشی از کلاه گهواره‌ای و بی‌خطر هستند. از کندن پوسته‌ها خودداری کنید و در صورت گسترش، ترشح، خونریزی یا ناراحتی کودک به پزشک مراجعه کنید.
آیا باید پوست ختنه‌گاه نوزاد پسر را برای شست‌وشو عقب کشید؟
خیر. پوست ختنه‌گاه را نباید به‌زور عقب کشید. شست‌وشوی ملایم بخش بیرونی با آب ولرم کافی است تا زمانی که پوست به‌طور طبیعی قابلیت حرکت پیدا کند.
جمع‌بندی
مراقبت از بدن نوزاد به محصولات متعدد یا روش‌های پیچیده نیاز ندارد. حمام ملایم، تمیز و خشک نگه داشتن پوست و بند ناف، کوتاه کردن ایمن ناخن‌ها، مراقبت از چشم و بینی و رعایت اصول بهداشت ناحیه تناسلی از مهم‌ترین بخش‌های مراقبت روزانه هستند.
در کنار این کارها، شناخت علائم هشدار اهمیت زیادی دارد. تب در نوزاد زیر سه ماه، علائم عفونت ناف، مشکل تنفس، کاهش تغذیه یا ادرار و علائم غیرعادی پس از ختنه نیازمند بررسی پزشکی هستند. در صورت نگرانی، بهتر است با پزشک کودک مشورت کنید و از درمان‌های خانگی یا دارویی خودسرانه بپرهیزید.
منابع علمی
American Academy of Pediatrics (AAP) – Bathing Your Baby
American Academy of Pediatrics (AAP) – Umbilical Cord Care in Newborns
American Academy of Pediatrics (AAP) – What Is Cradle Cap?
American Academy of Pediatrics (AAP) – Nail Care: Fingers and Toes
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ (۱۲ اکتبر ۲۰۲۶)
