درمان بریدگی و خراش کودکان؛ راهنمای کامل مراقبت از زخم
بریدگی و خراش پوست از آسیب‌های شایع دوران کودکی هستند که معمولاً هنگام بازی، دویدن، زمین خوردن یا برخورد با اشیای تیز اتفاق می‌افتند. بیشتر خراش‌ها و بریدگی‌های سطحی را می‌توان با مراقبت خانگی مناسب درمان کرد؛ با این حال، برخی زخم‌ها به بررسی پزشکی، بخیه یا اقدامات پیشگیرانه دیگری نیاز دارند.
مهم‌ترین اقدامات اولیه شامل کنترل خونریزی، شست‌وشوی صحیح زخم، محافظت از پوست و توجه به نشانه‌های عفونت است. همچنین باید سابقه واکسیناسیون کزاز کودک و علت ایجاد زخم را در نظر گرفت.
خلاصه مطلب
-
برای بند آوردن خونریزی، با گاز استریل یا پارچه تمیز حدود ۱۰ دقیقه فشار مستقیم و پیوسته وارد کنید.
-
پس از کنترل خونریزی، زخم را با آب تمیز و جاری بشویید.
-
برای تمیز کردن زخم از الکل یا آب‌اکسیژنه استفاده نکنید.
-
زخم را با لایه نازکی از وازلین ساده و پانسمان مناسب محافظت کنید.
-
بریدگی عمیق، زخم باز و شکافته، زخم صورت یا کف دست و زخم ناشی از گازگرفتگی باید سریع بررسی شود.
-
نیاز به واکسن کزاز بر اساس نوع زخم و سابقه واکسیناسیون تعیین می‌شود.
مراحل اولیه درمان بریدگی و خراش کودکان
۱. کودک را آرام کنید و دست‌ها را بشویید
دیدن خون یا احساس درد ممکن است کودک را بترساند. با صدای آرام با او صحبت کنید، توضیح دهید که قرار است زخم را تمیز کنید و در صورت امکان از یک فرد دیگر برای آرام نگه داشتن کودک کمک بگیرید.
پیش از تماس با زخم، دست‌های خود را با آب و صابون بشویید. در صورت دسترسی به دستکش یک‌بارمصرف تمیز، استفاده از آن نیز مناسب است.
۲. خونریزی را متوقف کنید
اگر زخم خونریزی دارد، یک گاز استریل یا پارچه تمیز روی آن بگذارید و حدود ۱۰ دقیقه بدون برداشتن مکرر پارچه، فشار مستقیم و پیوسته وارد کنید. کنار زدن مکرر پانسمان برای بررسی خونریزی ممکن است مانع تشکیل لخته شود.
اگر خون از لایه اول پانسمان عبور کرد، آن را برندارید؛ یک لایه دیگر روی آن قرار دهید و فشار را ادامه دهید.
اگر خونریزی شدید است، خون به‌صورت جهشی خارج می‌شود یا پس از فشار مستقیم همچنان ادامه دارد، فوراً کمک پزشکی بگیرید. در خونریزی شدید، با اورژانس تماس بگیرید.
۳. زخم را با آب تمیز بشویید
بعد از کنترل خونریزی، زخم را زیر آب تمیز و جاری بشویید تا خاک و آلودگی‌های سطحی خارج شوند. در صورت نیاز می‌توانید پوست اطراف زخم را با آب و صابون ملایم تمیز کنید.
اگر خرده‌سنگ یا ذرات کوچک و سطحی روی زخم وجود دارد، می‌توان آنها را پس از شست‌وشو به‌آرامی پاک کرد. اما اگر شیشه، جسم نوک‌تیز یا جسم خارجی در عمق زخم گیر کرده است، برای بیرون آوردن آن تلاش نکنید؛ این کار ممکن است خونریزی یا آسیب را بیشتر کند.
زخم عمیق، آلوده یا دارای جسم خارجی باقی‌مانده باید توسط پزشک بررسی شود.
۴. از الکل و آب‌اکسیژنه روی زخم استفاده نکنید
یکی از اشتباهات رایج در مراقبت از زخم، استفاده از الکل، آب‌اکسیژنه یا مواد تحریک‌کننده برای ضدعفونی کردن مستقیم بافت آسیب‌دیده است.
این مواد می‌توانند به بافت در حال ترمیم آسیب بزنند و باعث تحریک و درد شوند. برای بریدگی و خراش‌های سطحی، شست‌وشوی مناسب با آب تمیز و تمیز نگه داشتن زخم معمولاً کافی است.
همچنین روی زخم فوت نکنید؛ این کار روش مناسبی برای تمیز کردن زخم نیست و می‌تواند آلودگی وارد آن کند.
چگونه زخم کودک را پانسمان کنیم؟
استفاده از وازلین ساده
پس از شست‌وشو و کنترل خونریزی، می‌توان لایه نازکی از وازلین ساده و بدون عطر روی بریدگی یا خراش سطحی قرار داد. حفظ رطوبت مناسب زخم به روند ترمیم کمک می‌کند.
پماد آنتی‌بیوتیک موضعی برای همه بریدگی‌ها و خراش‌ها ضروری نیست. این فرآورده‌ها ممکن است در بعضی افراد موجب حساسیت پوستی شوند و استفاده روتین از آنها برای زخم‌های کوچک و تمیز توصیه نمی‌شود. اگر احتمال عفونت یا آلودگی قابل توجه وجود دارد، پزشک درباره درمان مناسب تصمیم می‌گیرد.
آیا زخم کودک باید باز بماند؟
برخلاف یک باور رایج، باز گذاشتن همیشگی زخم برای بهبود سریع‌تر آن ضروری نیست. در بسیاری از موارد، پانسمان تمیز و مناسب از زخم در برابر آلودگی و اصطکاک محافظت می‌کند و مانع باز شدن دوباره آن می‌شود.
برای پانسمان صحیح:
-
از چسب زخم یا پانسمان استریل مناسب اندازه زخم استفاده کنید.
-
پانسمان را روزانه و هر زمان که خیس یا کثیف شد، تعویض کنید.
-
پانسمان را طوری ببندید که گردش خون مختل نشود.
-
اجازه ندهید کودک زخم را بخاراند یا دلمه آن را مرتب بکند.
خراش‌های بسیار سطحی ممکن است در بعضی شرایط بدون پانسمان نیز ترمیم شوند؛ اما اگر زخم در معرض خاک، لباس یا تماس مکرر قرار دارد، پوشاندن آن انتخاب مناسب‌تری است.
چه زمانی بریدگی کودک به بخیه نیاز دارد؟
همه بریدگی‌ها به بخیه نیاز ندارند، اما بعضی زخم‌ها باید هرچه سریع‌تر توسط پزشک ارزیابی شوند.
در شرایط زیر مراجعه پزشکی اهمیت دارد:
-
لبه‌های زخم از هم فاصله دارند و زخم باز مانده است.
-
بریدگی عمیق است یا بافت چربی، عضله یا ساختارهای عمقی دیده می‌شود.
-
زخم روی صورت، به‌ویژه اطراف چشم یا لب، قرار دارد.
-
بریدگی در کف دست، انگشتان یا نزدیک مفصل است.
-
کودک در ناحیه آسیب‌دیده بی‌حسی دارد یا نمی‌تواند انگشت یا عضو را طبیعی حرکت دهد.
-
زخم ناشی از جسم خارجی، گازگرفتگی یا آلودگی قابل توجه است.
پزشک بر اساس عمق، محل، آلودگی و وضعیت لبه‌های زخم تصمیم می‌گیرد که بخیه، چسب مخصوص بستن زخم یا روش دیگری مناسب است.
اگر احتمال می‌دهید زخم به بخیه نیاز داشته باشد، مراجعه را به تعویق نیندازید. زخم‌های صورت به‌ویژه باید زود ارزیابی شوند تا درباره بهترین روش بستن زخم و کاهش احتمال باقی ماندن جای زخم تصمیم‌گیری شود. یک مهلت ثابت مانند ۸ ساعت برای تمام بریدگی‌ها وجود ندارد؛ زمان مناسب به شرایط زخم بستگی دارد.
آیا بعد از بریدگی باید واکسن کزاز تزریق شود؟
کزاز بیماری جدی‌ای است که با ورود باکتری عامل آن از طریق زخم به بدن ایجاد می‌شود. احتمال خطر به نوع زخم و سابقه واکسیناسیون بستگی دارد؛ بنابراین صرف زنگ‌زدگی یک جسم، به‌تنهایی معیار تصمیم‌گیری نیست.
برای تعیین نیاز به واکسن، باید موارد زیر بررسی شوند:
-
زخم کوچک و تمیز: در فردی که دوره اصلی واکسیناسیون را کامل کرده است، معمولاً یادآور کزاز زمانی بررسی می‌شود که ۱۰ سال یا بیشتر از آخرین دوز گذشته باشد.
-
زخم آلوده یا عمیق: در زخم‌های آلوده به خاک، زخم‌های سوراخ‌شونده، زخم‌های ناشی از گازگرفتگی یا آسیب‌های شدید، اگر ۵ سال یا بیشتر از آخرین دوز گذشته باشد، ممکن است یادآور لازم شود.
-
سابقه واکسیناسیون نامشخص یا ناقص: برای هر نوع زخم، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد و ممکن است واکسن یا اقدامات پیشگیرانه دیگری لازم باشد.
این آستانه‌های زمانی بر اساس راهنمای CDC هستند؛ پزشک باید وضعیت واکسیناسیون کودک و دستورالعمل‌های محلی را بررسی کند. آنتی‌بیوتیک موضعی یا خوراکی جایگزین واکسیناسیون کزاز نیست.
اگر کودک توسط حیوان گاز گرفته یا خراشیده شود چه کنیم؟
زخم ناشی از گازگرفتگی حیوان با یک بریدگی ساده تفاوت دارد؛ زیرا ممکن است خطر عفونت و در بعضی شرایط خطر هاری وجود داشته باشد.
اگر حیوان کودک را گاز گرفت یا خراشید:
۱. زخم را فوراً با آب و صابون به‌خوبی بشویید؛ در صورت احتمال تماس با ویروس هاری، شست‌وشوی حدود ۱۵ دقیقه توصیه می‌شود.
۲. بدون تأخیر برای ارزیابی پزشکی مراجعه کنید؛ حتی اگر زخم کوچک به نظر برسد.
۳. پزشک باید خطر عفونت، وضعیت واکسیناسیون کزاز و نیاز احتمالی به اقدامات پیشگیری از هاری را بررسی کند.
در صورت گازگرفتگی انسان نیز ارزیابی پزشکی ضروری است. خوددرمانی با پماد آنتی‌بیوتیک نباید جایگزین این ارزیابی شود.
چگونه علائم عفونت زخم را تشخیص دهیم؟
بیشتر زخم‌های سطحی با مراقبت مناسب بهبود می‌یابند، اما والدین باید تغییرات محل آسیب را زیر نظر داشته باشند.
نشانه‌هایی که ممکن است از عفونت خبر دهند عبارت‌اند از:
-
افزایش قرمزی یا گسترش آن در اطراف زخم
-
افزایش درد، تورم یا گرمی پوست
-
ترشح چرکی یا بوی نامطبوع
-
تب یا بدحال شدن کودک
-
ایجاد رگه‌های قرمز در امتداد پوست
اگر هر یک از این علائم ظاهر شد، کودک باید توسط پزشک ارزیابی شود. در صورت قرمزی سریعاً گسترش‌یابنده، تب همراه با بدحالی یا بدتر شدن شدید وضعیت عمومی، مراجعه فوری ضروری است.
برای کاهش درد زخم کودک چه کاری انجام دهیم؟
تمیز کردن و پانسمان صحیح زخم معمولاً به بهبود آن کمک می‌کند، اما ممکن است کودک همچنان درد داشته باشد.
اگر درد قابل توجه است، می‌توان درباره مصرف استامینوفن کودکان با پزشک یا داروساز مشورت کرد. مقدار دارو باید با توجه به وزن کودک و دستور فرآورده تعیین شود. ایبوپروفن نیز در کودکان واجد شرایط سنی، در صورت نداشتن موارد منع مصرف، ممکن است مناسب باشد.
به کودک آسپرین ندهید، مگر آنکه پزشک آن را برای شرایط مشخصی تجویز کرده باشد. آسپرین در کودکان مبتلا به برخی عفونت‌های ویروسی با سندرم ری، بیماری نادر و جدی مغز و کبد، ارتباط دارد.
پرسش‌های متداول
اگر خونریزی زخم پس از ۱۰ دقیقه فشار متوقف نشود چه کنیم؟
فشار مستقیم و پیوسته را حفظ کنید و برای ارزیابی فوری پزشکی اقدام کنید. در خونریزی شدید، خروج جهشی خون یا بروز علائم ضعف و بی‌حالی شدید، با اورژانس تماس بگیرید.
آیا برای بریدگی کودک باید حتماً پماد آنتی‌بیوتیک بزنیم؟
خیر. بسیاری از بریدگی‌ها و خراش‌های سطحی با شست‌وشوی مناسب، استفاده از وازلین ساده و پانسمان تمیز بهبود می‌یابند. مصرف روتین پماد آنتی‌بیوتیک ضروری نیست و ممکن است موجب حساسیت پوستی شود.
آیا زخم کودک باید هر روز شسته شود؟
تمیز نگه داشتن زخم اهمیت دارد. پانسمان را روزانه یا هر زمان که خیس و کثیف شد تعویض کنید. هنگام تعویض، اگر زخم آلوده شده است، آن را با آب تمیز به‌آرامی بشویید و دوباره پانسمان کنید.
آیا هر بریدگی صورت به بخیه نیاز دارد؟
خیر، اما بریدگی‌های صورت باید زود بررسی شوند؛ به‌خصوص اگر عمیق، باز، نامنظم یا نزدیک چشم و لب باشند. پزشک درباره نیاز به بخیه یا روش‌های دیگر بستن زخم تصمیم می‌گیرد.
چه زمانی بعد از بریدگی واکسن کزاز لازم است؟
این موضوع به نوع زخم و سابقه واکسیناسیون کودک بستگی دارد. برای زخم‌های تمیز و کوچک و زخم‌های آلوده یا عمیق، فاصله زمانی لازم برای یادآور متفاوت است. اگر سابقه واکسیناسیون نامشخص یا ناقص است، با پزشک مشورت کنید.
جمع‌بندی
بیشتر بریدگی‌ها و خراش‌های سطحی کودکان را می‌توان با رعایت چند اصل ساده در خانه مدیریت کرد: کنترل خونریزی با فشار مستقیم، شست‌وشوی زخم با آب تمیز، استفاده از وازلین ساده در صورت نیاز، پانسمان مناسب و بررسی علائم عفونت.
در مقابل، خونریزی متوقف‌نشده، زخم عمیق یا باز، جسم خارجی گیرکرده، آسیب صورت یا دست، اختلال حرکت یا حس و گازگرفتگی حیوان نیازمند ارزیابی پزشکی هستند. بررسی سابقه واکسیناسیون کزاز نیز بخشی از مراقبت درست از زخم است.
منابع علمی
American Academy of Dermatology – How to Treat Minor Cuts
American Academy of Dermatology – When to Use (or Not Use) Antibiotics on Your Skin
CDC – Clinical Guidance for Wound Management to Prevent Tetanus
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ (۱۳ اکتبر ۲۰۲۶)
