مجرای شریانی باز در نوزادان؛ علائم، تشخیص و درمان
مجرای شریانی باز یا PDA (Patent Ductus Arteriosus) یکی از مشکلات قلبی است که بیشتر در نوزادان نارس دیده می‌شود. در این وضعیت، یک رگ خونی که در دوران جنینی برای گردش طبیعی خون ضروری است، پس از تولد بسته نمی‌شود یا باز ماندن آن ادامه پیدا می‌کند.
بعضی موارد مجرای شریانی باز کوچک هستند و مشکلی جدی ایجاد نمی‌کنند؛ اما اگر مجرا بزرگ باشد و مقدار زیادی خون از طریق آن به سمت ریه‌ها جریان پیدا کند، ممکن است تنفس، تغذیه و عملکرد قلب نوزاد تحت تأثیر قرار بگیرد. انتخاب روش درمان به شرایط نوزاد، اندازه مجرا و تأثیر آن بر گردش خون بستگی دارد.
مجرای شریانی باز چیست؟
مجرای شریانی یک ارتباط طبیعی میان سرخرگ ریوی و آئورت است. این رگ در دوران جنینی به گردش خون کمک می‌کند تا بخش زیادی از خون از ریه‌هایی که هنوز وظیفه تنفس را بر عهده ندارند، عبور نکند.
پس از تولد و آغاز تنفس، تغییرات طبیعی فشار و اکسیژن خون باعث می‌شوند مجرای شریانی به‌تدریج بسته شود. در بیشتر نوزادان رسیده، این فرایند به‌طور طبیعی رخ می‌دهد؛ اما در بعضی نوزادان، به‌ویژه نوزادان نارس، مجرا باز می‌ماند.
با باز ماندن مجرا، خون ممکن است از آئورت به سرخرگ ریوی برگردد و جریان خون ریه‌ها افزایش پیدا کند. اگر این جریان زیاد باشد، قلب و ریه‌ها باید کار بیشتری انجام دهند.
چرا مجرای شریانی در بعضی نوزادان باز می‌ماند؟
مهم‌ترین عامل خطر، نارس بودن نوزاد است. هرچه سن بارداری هنگام تولد کمتر باشد، احتمال تأخیر در بسته شدن مجرای شریانی بیشتر می‌شود.
از عوامل مؤثر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
-
تولد زودرس، به‌ویژه در نوزادان بسیار نارس
-
وزن کم هنگام تولد
-
نارس بودن سازوکارهای طبیعی انقباض و بسته شدن مجرای شریانی
باز ماندن مجرا در نوزاد نارس لزوماً به معنی نیاز به دارو یا جراحی نیست. وضعیت بالینی نوزاد و نتایج بررسی‌های قلبی تعیین می‌کنند که چه اقدامی مناسب است.
علائم مجرای شریانی باز در نوزادان
علائم به اندازه مجرا و میزان خون عبوری از آن بستگی دارند. مجرای کوچک ممکن است هیچ علامت مشخصی نداشته باشد؛ اما در مواردی که جریان خون به ریه‌ها افزایش پیدا می‌کند، نشانه‌های زیر ممکن است دیده شوند:
-
تنفس سریع یا دشوار
-
نیاز بیشتر به اکسیژن یا حمایت تنفسی، به‌خصوص در نوزادان نارس
-
خستگی هنگام شیر خوردن یا دشواری در تغذیه
-
افزایش وزن ناکافی
-
ضربان قلب سریع
-
نشانه‌های فشار یا بار اضافی بر قلب و در موارد شدید، نارسایی قلبی
پزشک ممکن است هنگام معاینه صدای غیرطبیعی قلب یا تغییراتی در نبض نوزاد تشخیص دهد. با این حال، نبود سوفل قلبی به‌تنهایی مجرای شریانی باز را رد نمی‌کند؛ به‌خصوص در نوزادان نارس.
مجرای شریانی باز چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص بر اساس معاینه، وضعیت تنفسی و گردش خون نوزاد و بررسی‌های تکمیلی انجام می‌شود.
اکوکاردیوگرافی
اکوکاردیوگرافی قلب همراه با داپلر روش اصلی تأیید تشخیص است. این بررسی با استفاده از امواج صوتی، اندازه مجرا، جهت و سرعت جریان خون و اثر احتمالی آن بر حفره‌های قلب و گردش خون را مشخص می‌کند.
سایر بررسی‌ها
با توجه به شرایط نوزاد، پزشک ممکن است از تصویربرداری قفسه سینه، نوار قلب و آزمایش‌های تکمیلی نیز استفاده کند. این بررسی‌ها به ارزیابی وضعیت قلب و ریه‌ها کمک می‌کنند، اما به‌تنهایی جایگزین اکوکاردیوگرافی برای ارزیابی مجرا نیستند.
درمان مجرای شریانی باز در نوزادان
درمان برای همه نوزادان یکسان نیست. تصمیم‌گیری به سن بارداری هنگام تولد، سن نوزاد پس از تولد، اندازه مجرا، شدت علائم و میزان تأثیر آن بر قلب و ریه‌ها بستگی دارد.
۱. مراقبت انتظاری و پایش
در برخی نوزادان، به‌خصوص اگر وضعیت عمومی پایدار باشد، پزشک مراقبت انتظاری را انتخاب می‌کند. در این روش، وضعیت تنفس، تغذیه، گردش خون و رشد نوزاد به‌طور منظم بررسی می‌شود و در صورت نیاز اکوکاردیوگرافی تکرار خواهد شد.
بر اساس گزارش بالینی آکادمی اطفال آمریکا در سال ۲۰۲۵، بستن زودهنگام مجرا در ۱۴ روز نخست زندگی، صرف‌نظر از روش دارویی یا مداخله‌ای، به‌طور معمول پیامدهای مهم نوزادان نارس را بهبود نداده است؛ بنابراین برای همه نوزادان، درمان پیشگیرانه یا بستن فوری مجرا توصیه نمی‌شود.
۲. محدودیت مایعات؛ آیا همیشه لازم است؟
در متن‌های قدیمی گاهی محدودیت دریافت مایعات به‌عنوان روش معمول بستن مجرای شریانی معرفی می‌شود؛ اما این توصیه نباید به‌صورت یک قانون ثابت برای همه نوزادان اجرا شود.
تنظیم مایعات باید متناسب با وضعیت قلبی، کلیوی، تغذیه‌ای و شرایط عمومی نوزاد انجام شود. شواهد کافی وجود ندارد که محدود کردن مایعات پس از تشخیص مجرای شریانی بازِ دارای اهمیت همودینامیک، به‌تنهایی آن را ببندد؛ محدودیت بیش از حد نیز می‌تواند دریافت انرژی و رشد نوزاد را مختل کند.
بنابراین مقدار مایعات باید فقط با تصمیم تیم درمان نوزادان تنظیم شود.
۳. درمان دارویی
اگر مجرای شریانی باز باعث اختلال قابل‌توجه در گردش خون شود و پزشک درمان دارویی را مناسب بداند، ممکن است از داروهایی مانند موارد زیر استفاده شود:
-
ایبوپروفن: از داروهای رایج برای کمک به بسته شدن مجرای شریانی در نوزادان نارس است.
-
ایندومتاسین: داروی دیگری است که می‌تواند برای بستن مجرا استفاده شود.
-
استامینوفن: در شرایط منتخب ممکن است به‌عنوان یکی از گزینه‌های درمانی در نظر گرفته شود.
انتخاب دارو به وضعیت نوزاد، عملکرد کلیه‌ها، خطر خونریزی، شرایط گوارشی و سایر عوامل بالینی بستگی دارد. داروهای یادشده باید تحت نظر تیم درمان و در محیط مناسب استفاده شوند؛ مصرف خودسرانه آن‌ها برای نوزاد خطرناک است.
۴. بستن مجرای شریانی با کاتتر یا جراحی
اگر مجرا همچنان باز بماند و اثر قابل‌توجهی بر عملکرد قلب و ریه‌ها داشته باشد، به‌ویژه اگر درمان دارویی مؤثر نباشد یا امکان استفاده از آن وجود نداشته باشد، ممکن است بستن مجرا با روش مداخله‌ای مطرح شود.
بستن از راه کاتتر با عبور دادن ابزار مخصوص از داخل رگ و قرار دادن وسیله‌ای برای مسدود کردن مجرا انجام می‌شود. این روش برای بسیاری از بیماران مناسب است، اما انتخاب آن به اندازه نوزاد، ساختار مجرا، شرایط بالینی و امکانات مرکز درمانی بستگی دارد.
در بعضی شرایط، جراحی برای بستن مجرا لازم می‌شود. تصمیم‌گیری درباره این روش‌ها معمولاً با مشارکت متخصص نوزادان و متخصص قلب کودکان انجام می‌شود.
آیا مجرای شریانی باز خطرناک است؟
خطر PDA در همه نوزادان یکسان نیست. مجرای کوچک ممکن است بدون علامت باشد؛ در مقابل، مجرای بزرگ و دارای جریان خون قابل‌توجه می‌تواند باعث افزایش جریان خون ریه‌ها، دشواری تنفس، اختلال تغذیه و فشار اضافی بر قلب شود.
به همین دلیل، صرف مشاهده باز ماندن مجرا در اکوکاردیوگرافی برای تعیین شدت بیماری یا ضرورت بستن آن کافی نیست. پزشک باید نتیجه اکو را در کنار علائم و وضعیت کلی نوزاد تفسیر کند.
چه زمانی باید فوراً به نوزاد رسیدگی پزشکی شود؟
اگر نوزادی که مجرای شریانی باز دارد دچار نشانه‌هایی مانند دشواری شدید تنفس، کبودی لب‌ها یا زبان، کاهش سطح هوشیاری، ناتوانی در شیر خوردن یا بدتر شدن ناگهانی وضعیت عمومی شود، باید فوراً ارزیابی پزشکی دریافت کند.
در نوزادان نارس بستری، افزایش نیاز به حمایت تنفسی، اختلال تغذیه یا تغییر وضعیت گردش خون نیز باید به تیم مراقبت نوزادان اطلاع داده شود.
پرسش‌های متداول
آیا مجرای شریانی باز در نوزاد خودبه‌خود بسته می‌شود؟
بله، بعضی موارد با گذشت زمان خودبه‌خود بسته می‌شوند؛ اما احتمال آن به سن نوزاد، نارس بودن، اندازه مجرا و شرایط بالینی بستگی دارد. پیگیری پزشک برای تعیین وضعیت مجرا ضروری است.
آیا همه نوزادان مبتلا به PDA به دارو نیاز دارند؟
خیر. برخی نوزادان فقط به پایش و مراقبت نیاز دارند. در مواردی که مجرا اثر قابل‌توجهی بر گردش خون دارد، پزشک ممکن است درمان دارویی یا مداخله‌ای را در نظر بگیرد.
آیا ایبوپروفن برای همه نوزادان مبتلا به مجرای شریانی باز مناسب است؟
خیر. ایبوپروفن یکی از گزینه‌های درمانی در نوزادان منتخب است و مصرف آن به شرایط بالینی و موارد منع مصرف بستگی دارد. تجویز و پایش آن باید توسط تیم درمان انجام شود.
آیا مجرای شریانی باز همیشه به جراحی نیاز دارد؟
خیر. برخی موارد نیازی به بستن ندارند و در بعضی موارد درمان دارویی یا بستن با کاتتر مناسب است. جراحی در شرایط منتخب به کار می‌رود.
جمع‌بندی
مجرای شریانی باز یا PDA ارتباطی طبیعی در دوران جنینی است که در بعضی نوزادان، به‌ویژه نوزادان نارس، پس از تولد باز می‌ماند. این وضعیت ممکن است بدون علامت باشد یا در موارد شدید باعث مشکلات تنفسی، اختلال تغذیه و فشار اضافی بر قلب شود.
اکوکاردیوگرافی روش اصلی ارزیابی مجراست. درمان نیز بر اساس شرایط هر نوزاد انتخاب می‌شود و می‌تواند شامل مراقبت انتظاری، درمان دارویی و در موارد منتخب بستن مجرا با کاتتر یا جراحی باشد. تشخیص PDA به معنی ضرورت بستن فوری آن نیست؛ تصمیم‌گیری صحیح به ارزیابی دقیق و پیگیری متخصص نوزادان و قلب کودکان نیاز دارد.
منابع علمی
American Academy of Pediatrics – Patent Ductus Arteriosus in Preterm Infants (Clinical Report, 2025)
Merck Manual Professional Edition – Patent Ductus Arteriosus (PDA)
Merck Manual Consumer Version – Patent Ductus Arteriosus
MedlinePlus – Patent Ductus Arteriosus
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۲۱ مهر ۱۴۰۵ (۱۳ اکتبر ۲۰۲۶)
