واکسن‌های نوزاد نارس؛ زمان تزریق و نکات مهم

نوزادان نارس، یعنی نوزادانی که پیش از پایان هفته ۳۷ بارداری متولد می‌شوند، ممکن است به دلیل نارس بودن اندام‌ها و نیاز به مراقبت‌های ویژه، نسبت به بعضی عفونت‌ها آسیب‌پذیرتر باشند. به همین دلیل، واکسیناسیون به‌موقع بخش مهمی از مراقبت‌های سلامت آنهاست.

یکی از باورهای نادرست این است که تمام واکسن‌های نوزاد نارس باید تا رسیدن به وزن مشخص یا رسیدن به سن نوزادان رسیده به تعویق بیفتند. در بیشتر موارد، نوزاد نارس از نظر برنامه واکسیناسیون بر اساس سن تقویمی خود ارزیابی می‌شود، نه سن اصلاح‌شده؛ البته وضعیت بالینی و برخی واکسن‌ها، به‌ویژه واکسن هپاتیت B، ملاحظات خاصی دارند.

برنامه دقیق واکسیناسیون باید بر اساس دستورالعمل کشوری، وضعیت سلامت نوزاد، وزن هنگام تولد و نظر پزشک تنظیم شود.

آیا نوزاد نارس باید واکسن‌هایش را دیرتر دریافت کند؟

در بیشتر موارد، نوزاد نارسِ دارای وضعیت بالینی پایدار باید واکسن‌های توصیه‌شده را مطابق سن تقویمی خود دریافت کند. سن تقویمی از روز تولد محاسبه می‌شود؛ در حالی که سن اصلاح‌شده برای ارزیابی بعضی جنبه‌های رشد نوزاد نارس کاربرد دارد.

برای مثال، اگر نوزادی در هفته ۳۲ بارداری متولد شود، زمان‌بندی معمول واکسن‌های دوران شیرخوارگی او صرفاً بر اساس سن اصلاح‌شده تنظیم نمی‌شود.

در حالت معمول، واکسن‌ها با دوز کامل توصیه‌شده تجویز می‌شوند و تقسیم یا کاهش دوز به علت نارس بودن توصیه نمی‌شود. با این حال، اگر نوزاد هنوز در بخش مراقبت‌های ویژه بستری است، وضعیت تنفسی یا قلبی ناپایداری دارد یا شرایط پزشکی خاصی وجود دارد، پزشک درباره زمان‌بندی و مراقبت‌های لازم تصمیم می‌گیرد.

واکسن‌های بدو تولد

در برنامه واکسیناسیون کشورها، واکسن‌های بدو تولد با توجه به وضعیت اپیدمیولوژیک و سیاست‌های ملی مشخص می‌شوند. در برنامه معمول ایران، واکسن‌های بدو تولد شامل موارد زیر هستند؛ با این حال، نوع واکسن، زمان تزریق و برنامه تکمیلی باید با کارت واکسیناسیون و دستورالعمل روز مرکز بهداشت بررسی شود.

واکسن هپاتیت B

واکسن هپاتیت B از نوزاد در برابر ویروس هپاتیت B محافظت می‌کند. این عفونت می‌تواند از مادر به نوزاد منتقل شود و به عفونت مزمن کبدی منجر شود؛ بنابراین بررسی وضعیت هپاتیت B مادر و تزریق به‌موقع واکسن اهمیت زیادی دارد.

اگر مادر به هپاتیت B مبتلا باشد یا آزمایش او مثبت باشد، واکسن هپاتیت B باید طبق دستورالعمل تخصصی بلافاصله پس از تولد، معمولاً در ۱۲ ساعت نخست، تزریق شود. در چنین شرایطی، نوزاد معمولاً علاوه بر واکسن به ایمونوگلوبولین اختصاصی هپاتیت B (HBIG) نیز نیاز دارد. این دو فرآورده در محل‌های جداگانه تزریق می‌شوند و نارس بودن یا وزن کم نوزاد نباید موجب نادیده گرفتن اقدامات پیشگیری فوری شود.

اگر وضعیت هپاتیت B مادر مشخص نباشد، باید آزمایش او در سریع‌ترین زمان بررسی شود و اقدامات پیشگیرانه بر اساس پروتکل پزشکی انجام گیرد.

در نوزادانی که وزن هنگام تولد آنها کمتر از ۲۰۰۰ گرم است، زمان‌بندی واکسن هپاتیت B ممکن است به نتیجه آزمایش مادر و دستورالعمل مورد استفاده بستگی داشته باشد. برای مثال، در برخی راهنماهای معتبر، اگر مادر هپاتیت B منفی باشد، زمان تزریق نخستین دوز در نوزاد زیر ۲۰۰۰ گرم با نوزادان دیگر متفاوت است؛ اما در صورت مثبت بودن مادر، اقدامات پیشگیری باید فوری انجام شوند.

بنابراین، نباید صرفاً بر اساس وزن نوزاد یا یک برنامه عمومی درباره زمان تزریق تصمیم گرفت. پزشک باید وضعیت مادر، وزن هنگام تولد، دوزهای دریافت‌شده و برنامه تکمیلی را بررسی کند.

واکسن ب ث ژ (BCG)

واکسن ب ث ژ برای پیشگیری از شکل‌های شدید بیماری سل، به‌ویژه در کودکان، استفاده می‌شود. در برنامه‌های کشوری، معمولاً یک نوبت از این واکسن برای نوزادان واجد شرایط در نظر گرفته می‌شود.

برای نوزادان نارس، زمان تزریق ممکن است به سن بارداری هنگام تولد، وضعیت بالینی و دستورالعمل ملی بستگی داشته باشد. به همین دلیل، تزریق این واکسن به نوزاد بسیار نارس، ناپایدار یا دارای شرایط پزشکی ویژه باید با نظر پزشک انجام شود.

اگر واکسن ب ث ژ در بیمارستان تزریق نشده باشد، والدین باید درباره زمان مناسب دریافت آن از پزشک یا مرکز بهداشت راهنمایی بگیرند. تأخیر احتمالی به معنی حذف همیشگی واکسن نیست و باید برای تکمیل واکسیناسیون برنامه مشخصی وجود داشته باشد.

واکسن فلج اطفال

واکسن فلج اطفال برای پیشگیری از بیماری ناشی از ویروس پولیو استفاده می‌شود. نوع واکسن و زمان دریافت آن به برنامه کشوری بستگی دارد؛ در برخی برنامه‌ها از قطره خوراکی و در برخی مراحل از واکسن تزریقی غیرفعال استفاده می‌شود.

اگر نوزاد نارس در زمان مقرر واکسن دریافت نکرده باشد، پزشک یا مرکز بهداشت باید برنامه جبرانی مناسب را تعیین کند. والدین نباید به دلیل نارس بودن، واکسیناسیون را خودسرانه به تعویق بیندازند یا دوزهای بعدی را حذف کنند.

مراقبت از نوزاد نارس

واکسیناسیون نوزاد نارس در بخش مراقبت‌های ویژه

بعضی نوزادان نارس برای مدتی در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان بستری می‌مانند. در این وضعیت، زمان‌بندی واکسن‌ها باید با توجه به شرایط پزشکی و پروتکل بیمارستان تنظیم شود.

نارس بودن به‌تنهایی به معنی ممنوعیت واکسیناسیون نیست. با این حال، برای نوزادان بسیار نارس یا نوزادانی که از نظر قلبی و تنفسی ناپایدار هستند، ممکن است پایش ویژه پس از بعضی واکسن‌ها لازم باشد.

والدین بهتر است هنگام ترخیص، درباره واکسن‌هایی که نوزاد دریافت کرده است، تاریخ دوزهای بعدی و شرایط نیازمند پیگیری سؤال کنند. تمام دوزهای تزریق‌شده باید در پرونده پزشکی و کارت واکسیناسیون ثبت شوند.

اگر نوزاد در بیمارستان واکسن دریافت نکرد چه کنیم؟

اگر به دلیل شرایط بالینی یا بستری بودن نوزاد، واکسنی در زمان معمول تزریق نشده باشد، لازم است پیش از ترخیص یا در اولین مراجعه پس از ترخیص، برنامه جبرانی مشخص شود.

در بیشتر برنامه‌های واکسیناسیون، تأخیر در یک نوبت به این معنی نیست که باید تمام دوزهای قبلی از ابتدا تکرار شوند. مرکز بهداشت با بررسی کارت واکسیناسیون و سن نوزاد، زمان‌بندی ادامه برنامه را تعیین می‌کند.

بهتر است والدین کارت واکسیناسیون، خلاصه پرونده بستری و اطلاعات مربوط به واکسن‌های دریافت‌شده در NICU را نگه دارند تا برنامه بعدی بر اساس اطلاعات دقیق تنظیم شود.

نکات مهم برای والدین نوزاد نارس

واکسیناسیون را فقط به دلیل نارس بودن یا کم‌وزن بودن نوزاد خودسرانه به تعویق نیندازید.
از تیم درمانی درباره واکسن‌های دریافت‌شده، دوزهای باقی‌مانده و تاریخ مراجعه بعدی سؤال کنید.
وضعیت هپاتیت B مادر باید مشخص باشد، به‌خصوص در زمان تولد نوزاد.
هر واکسن دریافت‌شده را در کارت واکسیناسیون ثبت کنید.
در صورت ناپایداری بالینی یا وجود بیماری خاص، زمان تزریق را با پزشک هماهنگ کنید.
برنامه واکسیناسیون را بر اساس دستورالعمل معتبر مرکز بهداشت محل زندگی و شرایط اختصاصی نوزاد دنبال کنید.

پرسش‌های متداول

آیا نوزاد نارس باید برای دریافت واکسن به وزن ۲ کیلوگرم برسد؟

خیر. برای بیشتر واکسن‌ها، وزن پایین به‌تنهایی دلیل تأخیر نیست و نوزاد نارسِ دارای وضعیت بالینی پایدار معمولاً بر اساس سن تقویمی واکسینه می‌شود. واکسن هپاتیت B استثناها و ملاحظات خاصی دارد و زمان آن باید با توجه به وزن تولد و وضعیت هپاتیت B مادر تعیین شود.

اگر مادر هپاتیت B مثبت باشد، نوزاد چه اقدامی نیاز دارد؟

نوزاد باید طبق دستورالعمل تخصصی، واکسن هپاتیت B و ایمونوگلوبولین اختصاصی HBIG را معمولاً در ۱۲ ساعت نخست پس از تولد دریافت کند. این اقدام حتی در نوزادان کم‌وزن نیز اهمیت دارد و باید بدون تأخیر غیرضروری انجام شود.

آیا نوزاد نارس در NICU هم می‌تواند واکسن دریافت کند؟

بله، در بسیاری از موارد واکسیناسیون هنگام بستری نیز امکان‌پذیر است. زمان‌بندی باید بر اساس وضعیت پزشکی نوزاد و پروتکل بیمارستان تعیین شود و بعضی نوزادان ممکن است به پایش پس از واکسن نیاز داشته باشند.

اگر واکسن بدو تولد فراموش شده باشد، آیا باید برنامه از ابتدا شروع شود؟

معمولاً لازم نیست تمام دوزها از ابتدا تکرار شوند. مرکز بهداشت باید کارت واکسیناسیون و سوابق کودک را بررسی و برنامه جبرانی مناسب را مشخص کند.

آیا واکسن ب ث ژ برای همه نوزادان نارس در همان روز تولد تزریق می‌شود؟

نه لزوماً. زمان تزریق به وضعیت بالینی، سن بارداری هنگام تولد و دستورالعمل ملی بستگی دارد. در نوزادان بسیار نارس یا دارای شرایط پزشکی خاص، پزشک ممکن است زمان مناسبی را برای تزریق تعیین کند.

جمع‌بندی

واکسیناسیون به‌موقع یکی از بخش‌های مهم مراقبت از نوزادان نارس است؛ زیرا این نوزادان ممکن است در برابر بعضی عفونت‌ها آسیب‌پذیرتر باشند. در بیشتر موارد، واکسن‌ها مطابق سن تقویمی و با دوز کامل توصیه‌شده تجویز می‌شوند و نیازی نیست صرفاً برای رسیدن به وزن مشخص به تعویق بیفتند.

با این حال، واکسن هپاتیت B به وزن هنگام تولد و وضعیت هپاتیت B مادر وابستگی ویژه دارد و درباره زمان تزریق ب ث ژ نیز شرایط بالینی نوزاد باید در نظر گرفته شود. بهترین راه، ثبت دقیق واکسن‌های دریافت‌شده و پیروی از برنامه‌ای است که پزشک و مرکز بهداشت متناسب با شرایط نوزاد تنظیم می‌کنند.