پزشکی مرز نمی‌شناسد؛ گفت‌وگو با دکتر احمدشاه فرهت، فوق‌تخصص بیماری‌های نوزادان
علم و پزشکی محدود به مرزهای جغرافیایی نیستند. دانش، تجربه و پژوهش می‌توانند میان کشورها و ملت‌ها ارتباط برقرار کنند و در خدمت سلامت انسان‌ها قرار بگیرند. زندگی حرفه‌ای پزشکانی که در مسیر تحصیل و فعالیت علمی با دشواری‌های فراوان روبه‌رو شده‌اند، نمونه‌ای از پیوند میان تلاش فردی، مسئولیت اجتماعی و اهمیت تبادل دانش است.
دکتر احمدشاه فرهت، فوق‌تخصص بیماری‌های نوزادان، در این گفت‌وگو از مسیر زندگی و تحصیل خود، مهاجرت به ایران، فعالیت‌های درمانی و پژوهشی و تجربه کار با نوزادان و کودکان می‌گوید.
چه شد که پزشکی را انتخاب کردید؟
دکتر احمدشاه فرهت: پیش از ورود به دانشگاه، در رشته ریاضی‌فیزیک تحصیل می‌کردم و همیشه علاقه داشتم مهندس عمران شوم. یکی از استادان ریاضی‌ام رابطه دوستانه‌ای با من داشت. او به من پیشنهاد کرد اگر می‌خواهم به جامعه خدمت کنم و در مسیر خدمت به مردم و رضای خداوند قدم بردارم، پزشکی می‌تواند انتخاب مناسبی باشد؛ اما اگر بیشتر به دنبال فعالیتی حرفه‌ای برای خودم و کسب درآمد هستم، مهندسی هم مسیر خوبی است.
این گفت‌وگو نگاه من را تغییر داد و در نهایت تصمیم گرفتم پزشکی را به‌عنوان حرفه خود انتخاب کنم.
تحصیلات پزشکی خود را کجا گذراندید؟
در آزمون ورودی پزشکی در قندهار رتبه سوم را کسب کردم و تحصیلات پزشکی‌ام را در دانشگاه کابل ادامه دادم؛ دانشگاهی که در آن زمان از مراکز مهم آموزش پزشکی منطقه به شمار می‌رفت.
سه سال نخست دانشگاه را با آرامش نسبی گذراندم، اما در سال چهارم تحصیل، در سال ۱۳۵۷، کودتای کمونیستی شرایط افغانستان را به‌شدت تغییر داد. حزب دموکراتیک خلق به قدرت رسید و پس از آن، با ورود نیروهای شوروی به افغانستان، وضعیت سیاسی و اجتماعی کشور بحرانی‌تر شد.
در دانشگاه‌ها، به‌ویژه دانشکده پزشکی کابل، اعتراض‌هایی شکل گرفت. من نیز از دانشجویانی بودم که در اعتراض به شرایط موجود از حضور در کلاس‌ها خودداری کردند و در پی این اتفاق بازداشت شدم.
پس از آزادی، احساس کردم ادامه زندگی و تحصیل در افغانستان برایم بسیار دشوار شده است. به همین دلیل تصمیم به مهاجرت گرفتم. ایران با توجه به اشتراکات زبانی و فرهنگی و حضور برخی از بستگانم، یکی از مناسب‌ترین گزینه‌ها برای من بود.
وضعیت آموزش پزشکی در افغانستان در آن سال‌ها چگونه بود و امروز چه شرایطی دارد؟
در سال‌هایی که تحصیل می‌کردم، تعدادی از استادان دانشگاه پزشکی کابل از کشورهای غربی، از جمله آلمان، فرانسه و ایالات متحده آمریکا، آمده بودند. به همین دلیل دانشجویان خارجی نیز در این دانشگاه تحصیل می‌کردند. در سال ورود ما، ۱۷ دانشجوی ایرانی حضور داشتند و دانشجویانی از کشورهای دیگری مانند آلمان، فلسطین، اردن و بلغارستان نیز در دانشگاه مشغول تحصیل بودند.
پس از تحولات سیاسی سال ۱۳۵۷، شرایط دانشگاه‌ها دگرگون شد و بسیاری از استادان مهاجرت کردند. در نتیجه، نظام آموزش عالی افغانستان با مشکلات و بی‌ثباتی‌های جدی مواجه شد.
در سال‌های بعد، شرایط تا اندازه‌ای بهتر شد، اما بازسازی کامل ساختار آموزش پزشکی و بازگشت به جایگاه گذشته به زمان، سرمایه‌گذاری و تلاش بیشتری نیاز دارد. امیدوارم روزی افغانستان بتواند دوباره جایگاه شایسته‌ای در آموزش و پژوهش پزشکی به دست آورد.
چه سالی به ایران آمدید و فعالیت حرفه‌ای خود را چگونه آغاز کردید؟
در سال ۱۳۶۱ به ایران آمدم. نخستین فعالیت شغلی‌ام را در درمانگاه امام زمان (عج) در منطقه مهرآباد مشهد آغاز کردم. حقوق ماهانه‌ام در آن زمان هزار و ۸۰۰ تومان بود.
پس از آن، به‌عنوان پزشک عمومی در شهرستان تویسرکان استان همدان مشغول به کار شدم. در آن دوره مسئولیت‌هایی از جمله مسئول فنی مرکز بهداشت، جانشینی ریاست بهداری و مسئولیت مراقبت‌های ویژه شهرستان را نیز بر عهده داشتم.
در سال ۱۳۶۵ وارد دوره تخصص کودکان شدم و در سال ۱۳۷۳ دوره فوق‌تخصص بیماری‌های نوزادان را ادامه دادم. از همان سال نیز فعالیت آموزشی خود را به‌عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد آغاز کردم.
در ادامه مسیر حرفه‌ای، در حوزه‌های پژوهش، آموزش دستیاران پزشکی و فعالیت‌های علمی مرتبط با بیماری‌های نوزادان مشارکت داشتم. در مقاطع مختلف نیز مسئولیت‌هایی در مرکز تحقیقات نوزادان و بخش‌های مراقبت ویژه نوزادان بر عهده‌ام بود.
پزشکان افغانستانی در چه زمینه‌هایی توانمندی دارند؟
دکتر فرهت: پزشکی حرفه‌ای است که مرز نمی‌شناسد. توانمندی پزشکان را نمی‌توان صرفاً بر اساس ملیت آنها ارزیابی کرد. بسیاری از پزشکان افغانستانی در حوزه‌هایی مانند قلب، ارتوپدی، چشم‌پزشکی و سایر تخصص‌های پزشکی فعالیت دارند و در افغانستان و کشورهای دیگر به درمان بیماران و توسعه دانش پزشکی کمک می‌کنند.
آنچه اهمیت دارد، دانش، مهارت، تجربه، اخلاق حرفه‌ای و تعهد پزشک نسبت به بیمار است. تبادل علمی میان کشورها نیز می‌تواند به رشد دانش پزشکی و بهبود خدمات درمانی کمک کند.
پزشکی کودکان و نوزادان چه تفاوتی با سایر تخصص‌ها دارد؟
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های این حوزه، ارتباط با بیمارانی است که هنوز نمی‌توانند درد و ناراحتی خود را به‌روشنی بیان کنند. نوزادان و کودکان به مراقبت دقیق نیاز دارند و پزشک باید علاوه بر توجه به علائم بالینی، وضعیت عمومی کودک و نگرانی‌های والدین را نیز در نظر بگیرد.
والدین معمولاً هنگام بیماری فرزندشان اضطراب زیادی را تجربه می‌کنند. بنابراین، پزشک کودکان باید بتواند علاوه بر تشخیص و درمان، با خانواده ارتباط مؤثر برقرار کند و نگرانی‌های آنان را نیز درک کند.
از طرف دیگر، بیماری‌های نوزادی و کودکی ممکن است پیامدهای طولانی‌مدتی داشته باشند. تشخیص به‌موقع و درمان مناسب در بسیاری از موارد می‌تواند از عوارض جدی، ناتوانی‌های پایدار و حتی مرگ جلوگیری کند.
من از سال ۱۳۶۱ در حوزه درمان کودکان و نوزادان در مشهد فعالیت کرده‌ام. برای من بسیار ارزشمند است که کودکانی را که زمانی برای درمان به ما مراجعه می‌کردند، امروز در بزرگسالی می‌بینم که در عرصه‌های مختلف جامعه فعالیت دارند و به دیگران خدمت می‌کنند.
چه اندازه به تحقیق و پژوهش در پزشکی اهمیت می‌دهید؟
به‌عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه و فعال حوزه تحقیقات نوزادان، پژوهش همواره یکی از دغدغه‌های اصلی من بوده است.
پژوهش به ما کمک می‌کند مسائل را دقیق‌تر بشناسیم، روش‌های درمانی را ارزیابی کنیم و برای مشکلات موجود راه‌حل‌های تازه‌ای بیابیم. اگر بخواهیم در علم و فناوری پیشرفت کنیم، نباید تنها مصرف‌کننده دستاوردهای دیگران باشیم؛ بلکه باید برای تولید دانش، تربیت پژوهشگران و توسعه توانمندی‌های علمی خود نیز سرمایه‌گذاری کنیم.
نیازهای جامعه باید یکی از محورهای اصلی پژوهش باشند. هدف پژوهش پزشکی نیز نباید صرفاً انتشار مقاله باشد؛ بلکه یافته‌های علمی زمانی ارزش بیشتری پیدا می‌کنند که بتوانند به بهبود تشخیص، درمان، پیشگیری از بیماری یا کیفیت زندگی بیماران کمک کنند.
امکانات پژوهش پزشکی در ایران تا چه اندازه فراهم است؟
به اعتقاد من، نباید منتظر بمانیم تا تمام امکانات موردنیاز پژوهش فراهم شوند و سپس فعالیت را آغاز کنیم. اگر برای پژوهش انگیزه و برنامه داشته باشیم، می‌توانیم با امکانات موجود قدم‌های اولیه را برداریم و در طول مسیر برای فراهم کردن تجهیزات، منابع و حمایت‌های موردنیاز تلاش کنیم.
البته وجود زیرساخت مناسب، تجهیزات، بودجه پژوهشی و همکاری میان دانشگاه‌ها اهمیت زیادی دارد. اما در کنار این عوامل، پشتکار پژوهشگران، همکاری علمی و استفاده درست از ظرفیت‌های موجود نیز ضروری است.
پیشرفت پژوهش به مجموعه‌ای از این عوامل وابسته است و نباید مسئولیت توسعه علم را تنها به فراهم شدن امکانات بیشتر موکول کرد.
آیا به بازگشت به افغانستان فکر کرده‌اید؟
دکتر فرهت: بله. من همواره خودم را متعلق به هر دو کشور دانسته‌ام؛ ایران و افغانستان برای من هر دو خانه هستند.
در طول این سال‌ها، علاوه بر فعالیت‌های علمی و اجرایی در ایران، ارتباطم را با افغانستان نیز حفظ کرده‌ام. در مقطعی از فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی، در روند تدوین و تصویب قانون اساسی افغانستان مشارکت داشتم و در زمینه مشاوره با برخی مراکز درمانی و بیمارستان‌های آن کشور نیز فعالیت کرده‌ام.
به باور من، حضور فیزیکی در یک منطقه جغرافیایی نباید تنها معیار سنجش اثرگذاری افراد باشد. امروزه ارتباطات علمی و حرفه‌ای امکان همکاری میان متخصصان کشورهای مختلف را فراهم کرده است. یک پژوهشگر می‌تواند از طریق آموزش، انتشار دانش، همکاری علمی و انتقال تجربه، فراتر از محدوده جغرافیایی محل زندگی خود فعالیت کند.
امیدوارم ارتباط میان ملت‌ها و متخصصان کشورهای مختلف بیش از پیش گسترش یابد و همکاری‌های علمی بتوانند به توسعه و بهبود شرایط زندگی مردم کمک کنند.
مهم‌ترین افتخارات و دستاوردهای علمی شما چه بوده‌اند؟
دکتر فرهت: در طول سال‌های فعالیت حرفه‌ای، تألیف و ترجمه کتاب‌های تخصصی و انتشار مقاله‌های علمی بخشی از مسیر پژوهشی من بوده‌اند.
در زمان این مصاحبه، از تألیف و ترجمه ۱۷ عنوان کتاب سخن گفته بودم؛ از جمله کتاب «مراقبت‌های ویژه در بیماری‌های نوزادان و کودکان» که طبق اظهاراتم در سال ۱۳۹۰ به‌عنوان کتاب فصل انتخاب شد. همچنین کتاب «معاینه، تشخیص و درمان بیماری‌های نوزادان» در دانشگاه علوم پزشکی مشهد به‌عنوان کتاب سال دانشگاه انتخاب شده بود.
در کارنامه علمی‌ام، جوایز و تقدیرهایی نیز ثبت شده بود؛ از جمله معرفی به‌عنوان پژوهشگر برتر استان خراسان رضوی در جشنواره هفته پژوهش سال ۱۳۸۶ و انتخاب به‌عنوان پژوهشگر برتر بالینی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در سال ۱۳۸۸.
همچنین برای ساخت دستگاه رطوبت‌ساز ونتیلاتور و ارائه برخی مقاله‌های علمی، از جمله پژوهش‌هایی درباره تأثیر نمک بر گرانولوم نوزادان و مصرف مولتی‌ویتامین و آهن در کودکان، جوایزی دریافت کرده‌ام. ترجمه کتاب «بدن چگونه یک روز را با بیماری می‌گذراند؟» نیز در جشنواره ملی کتاب سال کودک و نوجوان سال ۱۳۹۰ مورد تقدیر قرار گرفت.
این دستاوردها حاصل سال‌ها کار، یادگیری و همکاری با همکاران علمی و درمانی بوده‌اند. امیدوارم فعالیت‌های پژوهشی و آموزشی بتوانند به توسعه دانش پزشکی و ارتقای سلامت نوزادان و کودکان کمک کنند.
جمع‌بندی
زندگی حرفه‌ای دکتر احمدشاه فرهت در این گفت‌وگو با چند موضوع محوری گره خورده است: پشتکار در مسیر تحصیل، عبور از دشواری‌های مهاجرت، فعالیت مستمر در درمان و آموزش پزشکی و اهمیت پژوهش برای پیشرفت نظام سلامت.
تجربه این پزشک همچنین یادآور می‌شود که دانش پزشکی می‌تواند بستری برای همکاری میان ملت‌ها باشد. مراقبت از نوزادان و کودکان، آموزش نسل‌های بعدی پزشکان و گسترش پژوهش‌های کاربردی، مسئولیت‌هایی هستند که فراتر از مرزهای جغرافیایی اهمیت دارند.
تاریخ آخرین ویرایش و بازبینی محتوایی: ۲۳ مهر ۱۴۰۵ (۱۵ اکتبر ۲۰۲۶)
