نوزاد نارس؛ مشکلات احتمالی، مراقبت‌های ضروری و آینده رشد

تولد نوزاد یکی از مهم‌ترین اتفاق‌های زندگی خانواده است؛ اما اگر نوزاد زودتر از موعد به دنیا بیاید، ممکن است به مراقبت‌های پزشکی بیشتری نیاز داشته باشد. برخی نوزادان نارس مدت کوتاهی در بیمارستان می‌مانند و به‌خوبی رشد می‌کنند، درحالی‌که بعضی دیگر به دلیل کامل‌نشدن رشد اندام‌های بدن، به مراقبت‌های ویژه و پیگیری طولانی‌مدت نیاز دارند.

شناخت نیازهای نوزاد نارس به والدین کمک می‌کند علائم هشداردهنده را بهتر بشناسند، تغذیه و رشد کودک را پیگیری کنند و مراقبت‌های لازم را پس از ترخیص ادامه دهند.

نوزاد نارس چیست؟

نوزادی که پیش از تکمیل ۳۷ هفته بارداری متولد شود، نارس محسوب می‌شود. نوزادانی که بین هفته‌های ۳۴ تا کمتر از ۳۷ بارداری به دنیا می‌آیند، در گروه نارس دیررس قرار می‌گیرند. نوزادان متولدشده پیش از هفته ۲۸ بارداری نیز بسیار نارس محسوب می‌شوند.

نارس‌بودن با کم‌وزن‌بودن هنگام تولد یکسان نیست. وزن کمتر از ۲۵۰۰ گرم به‌عنوان وزن کم هنگام تولد شناخته می‌شود؛ بنابراین ممکن است نوزادی در موعد مقرر اما با وزن کم متولد شود یا نوزادی نارس باشد و وزن نسبتاً مناسبی داشته باشد.

هرچه سن بارداری هنگام تولد کمتر باشد، احتمال نیاز به مراقبت‌های تخصصی و بروز برخی عوارض بیشتر است. بااین‌حال، وضعیت هر نوزاد به سن بارداری، وزن تولد، شرایط پزشکی و کیفیت مراقبت‌های دریافتی بستگی دارد.

نوزادان نارس با چه مشکلاتی روبه‌رو می‌شوند؟

اندام‌های نوزاد در هفته‌های پایانی بارداری همچنان در حال رشد و تکامل هستند. به همین دلیل، تولد زودرس ممکن است بر عملکرد ریه‌ها، قلب، مغز، دستگاه گوارش، سیستم ایمنی و توانایی تنظیم دمای بدن تأثیر بگذارد.

این مشکلات در همه نوزادان نارس رخ نمی‌دهند و شدت آن‌ها نیز متفاوت است.

۱. مشکلات تنفسی

ریه‌های نوزاد نارس ممکن است هنوز به‌اندازه کافی تکامل نیافته باشند. کمبود سورفکتانت، ماده‌ای که به بازماندن کیسه‌های هوایی ریه کمک می‌کند، می‌تواند تنفس را دشوار کند.

برخی نوزادان برای تنفس به اکسیژن کمکی، دستگاه فشار مثبت مداوم راه هوایی (CPAP) یا در شرایط شدیدتر به دستگاه تنفس مصنوعی نیاز دارند. در بعضی موارد، سورفکتانت نیز با روش پزشکی مناسب تجویز می‌شود.

شدت مشکلات تنفسی به میزان نارس‌بودن و وضعیت عمومی نوزاد بستگی دارد.

۲. مشکلات قلبی

در برخی نوزادان نارس، مجرای شریانی که پیش از تولد بین دو رگ بزرگ قلب وجود دارد، پس از تولد به‌موقع بسته نمی‌شود. این وضعیت مجرای شریانی باز یا PDA نام دارد.

PDA در همه نوزادان مشکل‌ساز نیست؛ اما اگر جریان خون را به‌طور قابل‌توجهی تحت تأثیر قرار دهد، ممکن است به پایش یا درمان نیاز داشته باشد. تصمیم‌گیری درباره درمان بر اساس وضعیت بالینی و ارزیابی پزشک انجام می‌شود.

۳. احتمال خونریزی مغزی و مشکلات عصبی

رگ‌های خونی مغز نوزادان بسیار نارس آسیب‌پذیرتر هستند و احتمال خونریزی داخل بطن‌های مغزی در آن‌ها بیشتر است. شدت این خونریزی متفاوت است و پیامد آن به عوامل مختلفی بستگی دارد.

برخی نوزادان بدون عارضه پایدار بهبود پیدا می‌کنند، اما در موارد شدیدتر ممکن است خطر مشکلات حرکتی، رشدی یا عصبی افزایش یابد. بر اساس سن بارداری و شرایط نوزاد، پزشک ممکن است سونوگرافی مغز و ارزیابی‌های تکمیلی را توصیه کند.

۴. مشکلات گوارشی و تغذیه‌ای

هماهنگی مکیدن، بلع و تنفس در نوزادان نارس ممکن است کامل نشده باشد. به همین دلیل، بعضی از آن‌ها نمی‌توانند در ابتدا به‌طور مؤثر از سینه یا شیشه شیر بخورند و به تغذیه از طریق لوله نیاز پیدا می‌کنند.

یکی از عوارض مهم در نوزادان نارس، انتروکولیت نکروزان یا NEC است؛ بیماری جدی روده که بیشتر در نوزادان نارس و کم‌وزن دیده می‌شود. بااین‌حال، این بیماری در همه نوزادان نارس رخ نمی‌دهد و نمی‌توان آن را نتیجه قطعی مصرف شیر خشک دانست.

شیر مادر، در صورت امکان، گزینه ترجیحی برای تغذیه نوزاد نارس است. بعضی نوزادان، به‌ویژه نوزادان بسیار نارس یا کم‌وزن، به غنی‌کننده شیر مادر یا برنامه تغذیه‌ای ویژه نیاز دارند تا انرژی و مواد مغذی کافی دریافت کنند.

۵. آسیب‌پذیری بیشتر در برابر عفونت‌ها

سیستم ایمنی نوزاد نارس هنوز در حال تکامل است. همچنین بخش مهمی از انتقال آنتی‌بادی‌های مادر از جفت در اواخر بارداری اتفاق می‌افتد؛ بنابراین نوزادانی که زودتر متولد می‌شوند، ممکن است بخشی از این محافظت را دریافت نکرده باشند.

عفونت در نوزادان، به‌ویژه نوزادان نارس، ممکن است سریع پیشرفت کند. تب یا پایین‌بودن غیرعادی دمای بدن، بی‌حالی، تغذیه ضعیف، تغییر تنفس و کاهش پاسخ‌گویی از نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند.

۶. افت قند خون و اختلالات الکترولیتی

نوزادان نارس ممکن است ذخایر انرژی کمتری داشته باشند و تنظیم قند خون در آن‌ها دشوارتر باشد. اختلال در سطح کلسیم و سایر الکترولیت‌ها نیز ممکن است رخ دهد.

این مشکلات معمولاً با توجه به وضعیت نوزاد و بر اساس آزمایش‌های لازم بررسی می‌شوند. نیاز به درمان به نتیجه آزمایش‌ها و شرایط بالینی بستگی دارد.

۷. زردی نوزادی

کبد نوزاد نارس برای پردازش بیلی‌روبین هنوز به بلوغ کامل نرسیده است؛ بنابراین احتمال افزایش بیلی‌روبین و بروز زردی در این نوزادان بیشتر است.

زردی باید با معاینه و در صورت نیاز اندازه‌گیری بیلی‌روبین ارزیابی شود. در بعضی موارد، فتوتراپی یا نوردرمانی برای کاهش بیلی‌روبین لازم است. زردی شدید یا درمان‌نشده می‌تواند خطرناک باشد و نباید صرفاً با مشاهده رنگ پوست درباره شدت آن قضاوت کرد.

۸. دشواری در حفظ دمای بدن

نوزادان نارس نسبت به وزن خود سطح بدن بیشتری دارند و چربی و توانایی تنظیم دمای بدن آن‌ها ممکن است کمتر باشد. به همین دلیل، گرما را سریع‌تر از دست می‌دهند.

در بیمارستان، از انکوباتور یا روش‌های مناسب گرم‌نگه‌داشتن استفاده می‌شود. پس از ترخیص نیز باید توصیه‌های تیم درمان درباره لباس مناسب، دمای محیط و تماس پوست‌به‌پوست رعایت شود.

۹. مشکلات بینایی و شنوایی

برخی نوزادان نارس در معرض خطر رتینوپاتی نوزادان نارس (ROP) قرار دارند؛ اختلالی در تکامل رگ‌های خونی شبکیه که در موارد شدید ممکن است بینایی را تهدید کند.

همه نوزادان نارس به یک نوع یا زمان‌بندی یکسان برای غربالگری نیاز ندارند. پزشک بر اساس سن بارداری، وزن تولد و وضعیت بالینی مشخص می‌کند که معاینه شبکیه چه زمانی باید انجام شود و آیا پیگیری بیشتری لازم است.

در برخی نوزادان نیز بررسی شنوایی و پیگیری رشد بینایی اهمیت دارد؛ به‌خصوص اگر عوامل خطر مشخصی وجود داشته باشد.

تغذیه نوزاد نارس چگونه باید باشد؟

تغذیه مناسب نقش مهمی در رشد و بهبود نوزاد نارس دارد. برنامه تغذیه باید با توجه به سن بارداری هنگام تولد، وزن، توانایی مکیدن و بلع، وضعیت گوارشی و نیازهای تغذیه‌ای کودک تنظیم شود.

شیر مادر؛ گزینه ترجیحی در صورت امکان

شیر مادر برای نوزاد نارس فواید مهمی دارد و معمولاً گزینه ترجیحی است. اگر نوزاد هنوز توانایی مکیدن مؤثر ندارد، ممکن است شیر دوشیده‌شده مادر از طریق لوله تغذیه به او داده شود.

در برخی نوزادان بسیار نارس یا کم‌وزن، شیر مادر به‌تنهایی تمام نیازهای پروتئین، انرژی، کلسیم و فسفر را تأمین نمی‌کند. در این شرایط، پزشک ممکن است غنی‌کننده شیر مادر یا مکمل‌های مناسب را تجویز کند.

افزایش حجم شیر باید تدریجی و فردی باشد

برای همه نوزادان نارس نمی‌توان یک عدد ثابت برای افزایش روزانه حجم شیر تعیین کرد. سرعت افزایش تغذیه به وضعیت بالینی نوزاد، تحمل تغذیه، وزن و سن بارداری بستگی دارد.

بنابراین والدین نباید بر اساس یک عدد عمومی، حجم شیر را خودسرانه افزایش یا کاهش دهند. برنامه تغذیه باید توسط تیم نوزادان تنظیم شود.

آیا نوزاد نارس به مکمل آهن نیاز دارد؟

بسیاری از نوزادان نارس، بسته به وزن، نوع تغذیه و وضعیت ذخایر آهن، به مکمل آهن نیاز پیدا می‌کنند. زمان شروع و مقدار آن برای همه نوزادان یکسان نیست و باید بر اساس نظر پزشک تعیین شود.

همچنین ممکن است مکمل ویتامین D یا مواد مغذی دیگر لازم باشد. مصرف مکمل‌ها باید مطابق برنامه اختصاصی کودک باشد؛ زیرا مصرف خودسرانه یا دوز نامناسب می‌تواند زیان‌آور باشد.

مراقبت از نوزاد نارس پس از ترخیص

ترخیص از بیمارستان به این معنا نیست که همه نوزادان نارس دیگر به مراقبت ویژه نیاز ندارند. پیگیری رشد، تغذیه و تکامل پس از بازگشت به خانه اهمیت زیادی دارد.

۱. مراجعه منظم به پزشک

پس از ترخیص، زمان نخستین ویزیت و فاصله مراجعات بعدی باید طبق برنامه‌ای باشد که تیم درمان تعیین می‌کند. در این مراجعات معمولاً وزن، قد، دور سر، تغذیه و وضعیت عمومی نوزاد بررسی می‌شود.

۲. پایش وزن‌گیری و رشد

رشد نوزاد نارس باید با استفاده از نمودارهای مناسب و با درنظرگرفتن سن بارداری هنگام تولد ارزیابی شود. افزایش وزن به‌تنهایی تمام وضعیت رشد را نشان نمی‌دهد؛ طول بدن و دور سر نیز اهمیت دارند.

اگر نوزاد به‌اندازه کافی وزن نمی‌گیرد، شیرخوردن برایش دشوار است یا به‌طور مکرر شیر را بالا می‌آورد، لازم است با پزشک مشورت شود.

۳. استفاده از سن اصلاح‌شده برای ارزیابی تکامل

در ارزیابی رشد و مهارت‌های رشدی نوزاد نارس، سن اصلاح‌شده می‌تواند کمک‌کننده باشد. این سن با درنظرگرفتن تعداد هفته‌هایی محاسبه می‌شود که نوزاد زودتر از موعد متولد شده است.

برای مثال، اگر نوزادی در هفته ۳۲ بارداری متولد شده باشد، حدود هشت هفته زودتر از موعد ۴۰ هفتگی به دنیا آمده است. در چهارماهگی تقویمی، سن اصلاح‌شده او تقریباً دو ماه خواهد بود.

سن اصلاح‌شده معمولاً در ارزیابی رشد و تکامل طی دو سال نخست زندگی به کار می‌رود؛ البته نحوه استفاده از آن به شرایط کودک و ارزیابی پزشک بستگی دارد.

۴. مراقبت کانگورویی

مراقبت کانگورویی شامل تماس پوست‌به‌پوست نوزاد با والد و حمایت از تغذیه با شیر مادر است. این روش برای نوزادان نارس و کم‌وزن توصیه می‌شود و می‌تواند به تنظیم دما، تغذیه و سلامت نوزاد کمک کند.

زمان شروع و نحوه انجام آن باید با توجه به وضعیت نوزاد و دستورالعمل تیم درمان تعیین شود. اگر نوزاد هنوز به مراقبت‌های ویژه نیاز دارد، این روش نیز باید با پایش مناسب انجام شود.

۵. توجه به علائم هشداردهنده

در نوزاد نارس، نشانه‌های بیماری ممکن است ظریف باشند. در صورت بروز دشواری تنفس، کبودی، بی‌حالی غیرمعمول، کاهش واضح شیرخوردن، استفراغ سبزرنگ، کاهش ادرار، تشنج یا تغییر دمای بدن، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود.

در نوزادان کم‌سن، تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

آیا نوزادان نارس می‌توانند رشد طبیعی داشته باشند؟

بله. بسیاری از نوزادان نارس به‌تدریج رشد می‌کنند و به مهارت‌های متناسب با سن خود می‌رسند. بااین‌حال، نمی‌توان برای همه آن‌ها زمان مشخصی مانند دو سالگی یا دو سال‌ونیمگی را برای رسیدن به رشد کودکان هم‌سن تعیین کرد.

سرعت رشد و تکامل به میزان نارس‌بودن، وزن تولد، عوارض احتمالی و شرایط خانوادگی و محیطی بستگی دارد. بعضی کودکان به پیگیری بیشتری نیاز دارند و ممکن است از خدمات توان‌بخشی، فیزیوتراپی یا کاردرمانی سود ببرند.

هدف پیگیری منظم، شناسایی زودهنگام هرگونه تأخیر رشدی و فراهم‌کردن حمایت مناسب است؛ نه اینکه نارس‌بودن را به‌عنوان نشانه قطعی مشکل در آینده در نظر بگیریم.

چگونه می‌توان خطر تولد زودرس را کاهش داد؟

همه موارد تولد زودرس قابل پیشگیری نیستند و گاهی علت مشخصی برای آن پیدا نمی‌شود. بااین‌حال، مراقبت مناسب پیش از بارداری و در طول آن می‌تواند به شناسایی عوامل خطر و کاهش احتمال برخی عوارض کمک کند.

اقدامات مهم عبارت‌اند از:

مراجعه منظم برای مراقبت‌های بارداری و انجام بررسی‌های توصیه‌شده.
اطلاع‌دادن سابقه زایمان زودرس یا مشکلات بارداری قبلی به پزشک.
بررسی و مدیریت بیماری‌های زمینه‌ای و عفونت‌ها با راهنمایی پزشک.
پرهیز از سیگار، دخانیات و مواد آسیب‌رسان در دوران بارداری.
پیروی از توصیه‌های پزشکی درباره تغذیه و مکمل‌های دوران بارداری.
مراجعه فوری در صورت انقباض‌های منظم و زودرس، خونریزی، نشت مایع از واژن یا علائم نگران‌کننده دیگر.

اگر احتمال زایمان زودرس مطرح شود، تیم درمان ممکن است بر اساس سن بارداری و شرایط مادر، درمان‌هایی مانند کورتیکواستروئیدهای پیش از تولد برای کمک به بلوغ ریه جنین یا اقدامات دیگر را در نظر بگیرد.

در صورت پیش‌بینی تولد زودرس، زایمان در مرکزی که امکانات مراقبت از نوزاد نارس را دارد، در صورت امکان و ایمن‌بودن انتقال مادر، اهمیت زیادی دارد. تصمیم درباره محل زایمان باید توسط تیم پزشکی گرفته شود.

پرسش‌های متداول درباره نوزاد نارس

نوزاد از چند هفتگی نارس محسوب می‌شود؟

هر نوزادی که پیش از تکمیل ۳۷ هفته بارداری متولد شود، نارس محسوب می‌شود.

آیا همه نوزادان نارس باید در بخش مراقبت‌های ویژه بستری شوند؟

خیر. نیاز به بستری به سن بارداری، وزن، تنفس، تغذیه و وضعیت عمومی نوزاد بستگی دارد. برخی نوزادان به مراقبت ویژه نیاز دارند و بعضی دیگر با پایش و مراقبت متناسب با شرایط خود مدیریت می‌شوند.

آیا شیر مادر برای نوزاد نارس کافی است؟

شیر مادر گزینه ترجیحی برای تغذیه بسیاری از نوزادان نارس است؛ اما بعضی از آن‌ها به غنی‌کننده شیر یا مکمل‌های مشخص نیاز دارند. تصمیم باید بر اساس نیازهای تغذیه‌ای و رشد کودک گرفته شود.

نوزاد نارس تا چه زمانی باید تحت نظر پزشک باشد؟

مدت پیگیری برای همه کودکان یکسان نیست. نوزادان نارس باید پس از ترخیص از نظر رشد، تغذیه، بینایی، شنوایی و تکامل ارزیابی شوند و برنامه مراجعات بر اساس شرایط هر کودک تنظیم شود.

آیا نوزاد نارس در آینده حتماً دچار مشکلات رشدی می‌شود؟

خیر. نارس‌بودن احتمال برخی مشکلات را افزایش می‌دهد، اما به معنی بروز قطعی آن‌ها نیست. بسیاری از نوزادان نارس رشد خوبی دارند؛ پیگیری منظم کمک می‌کند مشکلات احتمالی زودتر شناسایی شوند.

جمع‌بندی

نوزاد نارس به نوزادی گفته می‌شود که پیش از تکمیل ۳۷ هفته بارداری متولد شده است. به دلیل تکامل‌نیافتن کامل برخی اندام‌ها، ممکن است با مشکلات تنفسی، تغذیه‌ای، تنظیم دمای بدن، زردی یا سایر عوارض مواجه شود. شدت این مشکلات در همه نوزادان یکسان نیست.

تغذیه متناسب با نیاز کودک، مراقبت‌های پزشکی، پایش رشد، غربالگری‌های لازم و حمایت خانواده نقش مهمی در سلامت نوزاد نارس دارند. با مراقبت مناسب و پیگیری به‌موقع، بسیاری از این نوزادان رشد می‌کنند و به مراحل مختلف زندگی می‌رسند.

توجه: این مطلب برای افزایش آگاهی تهیه شده است و جایگزین تشخیص یا توصیه اختصاصی پزشک نوزادان نیست.