عفونت ادراری در کودکان؛ نشانه‌ها و روش‌های درمان

عفونت ادراری در کودکان یکی از عفونت‌های باکتریایی نسبتاً شایع است که می‌تواند بخش‌های مختلف دستگاه ادراری، از جمله مثانه و کلیه‌ها را درگیر کند. این بیماری در دختران شایع‌تر است، اما پسران و نوزادان نیز ممکن است به آن مبتلا شوند. تشخیص به‌موقع و درمان مناسب اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در صورت گسترش عفونت به کلیه‌ها، احتمال بروز عوارض افزایش می‌یابد.

علائم عفونت ادراری در کودکان با توجه به سن متفاوت است. کودکان بزرگ‌تر ممکن است از سوزش ادرار، تکرر ادرار یا درد زیر شکم شکایت کنند؛ درحالی‌که در نوزادان و شیرخواران، تب بدون علت مشخص، بی‌حالی، کاهش اشتها یا استفراغ ممکن است تنها نشانه بیماری باشد.

عفونت ادراری چیست؟

عفونت ادراری زمانی ایجاد می‌شود که میکروب‌ها، معمولاً باکتری‌ها، وارد دستگاه ادراری شوند و در آنجا تکثیر کنند. بیشتر عفونت‌های ادراری کودکان زمانی اتفاق می‌افتند که باکتری‌های اطراف ناحیه تناسلی یا روده از راه مجرای ادرار وارد بدن شوند.

عفونت ادراری بر اساس محل درگیری به چند نوع تقسیم می‌شود:

عفونت مثانه یا سیستیت

سیستیت به عفونت مثانه گفته می‌شود. علائم آن می‌تواند شامل سوزش هنگام ادرار، تکرر ادرار، احساس فوریت برای دفع ادرار، درد زیر شکم و گاهی وجود خون در ادرار باشد.

عفونت کلیه یا پیلونفریت

پیلونفریت زمانی رخ می‌دهد که عفونت به کلیه‌ها برسد. این وضعیت ممکن است با تب، لرز، درد پهلو یا پشت، تهوع و استفراغ همراه باشد. در کودکان خردسال، علائم گاهی مشخص نیستند و ممکن است تنها با تب یا بی‌حالی بروز کنند.

عفونت کلیه به ارزیابی پزشکی سریع و درمان مناسب نیاز دارد تا خطر عوارض کاهش پیدا کند.

علت عفونت ادراری در کودکان چیست؟

باکتری‌ها عامل اصلی بیشتر عفونت‌های ادراری در کودکان هستند. یکی از شایع‌ترین عوامل، باکتری اشرشیا کلی یا E. coli است که به‌طور طبیعی در روده زندگی می‌کند، اما اگر وارد دستگاه ادراری شود می‌تواند عفونت ایجاد کند.

عوامل مختلفی ممکن است احتمال ابتلا را افزایش دهند، از جمله:

نگه داشتن طولانی‌مدت ادرار و تخلیه ناقص مثانه
یبوست مزمن
اختلال در عملکرد مثانه یا عادت‌های نامناسب دفع ادرار
وجود ناهنجاری‌های ساختاری در کلیه‌ها یا مجاری ادراری
برگشت ادرار از مثانه به سمت حالب‌ها و کلیه‌ها که به آن رفلاکس وزیکویورترال گفته می‌شود
سابقه عفونت ادراری در کودک یا برخی اعضای خانواده
استفاده از سوند ادراری یا برخی اقدامات پزشکی، در شرایط خاص

دختران به دلیل کوتاه‌تر بودن مجرای ادرار، بیشتر در معرض ابتلا قرار دارند. بااین‌حال، عفونت ادراری در پسران، به‌ویژه در دوران نوزادی، نیز اهمیت دارد و باید جدی گرفته شود.

علائم عفونت ادراری در کودکان چیست؟

نشانه‌های بیماری به سن کودک و محل عفونت بستگی دارند. گاهی علائم به‌تدریج ظاهر می‌شوند و ممکن است با مشکلات دیگری مانند یبوست یا بیماری‌های ویروسی اشتباه گرفته شوند.

علائم عفونت ادراری در کودکان بزرگ‌تر

در کودکانی که می‌توانند علائم خود را توضیح دهند، نشانه‌های زیر شایع‌تر هستند:

سوزش یا درد هنگام ادرار کردن
تکرر ادرار یا احساس نیاز فوری به دفع ادرار
درد زیر شکم
کدر شدن یا تغییر رنگ ادرار
مشاهده خون در ادرار
بوی غیرمعمول ادرار، به‌خصوص همراه با علائم دیگر
شروع دوباره شب‌ادراری یا خیس کردن لباس‌ها در کودکی که قبلاً کنترل ادرار داشته است
تب، به‌ویژه در صورت درگیری کلیه‌ها

بوی بد ادرار به‌تنهایی برای تشخیص عفونت کافی نیست؛ زیرا عواملی مانند کم‌آبی بدن نیز می‌توانند بوی ادرار را تغییر دهند.

علائم عفونت ادراری در کودکان علائم

علائم عفونت ادراری در نوزادان و شیرخواران

در نوزادان و کودکان کم‌سن، علائم ممکن است مبهم باشند. برخی نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

تب یا گاهی پایین‌تر بودن غیرعادی دمای بدن
بی‌حالی یا تحریک‌پذیری
کاهش اشتها یا امتناع از شیر خوردن
استفراغ یا اسهال
وزن‌گیری نامناسب
زردی طول‌کشیده یا غیرمعمول در برخی نوزادان
کاهش فعالیت و تغییر رفتار معمول کودک

این علائم اختصاصی عفونت ادراری نیستند و ممکن است در بیماری‌های دیگر نیز دیده شوند؛ به همین دلیل، ارزیابی پزشک و انجام آزمایش در صورت لزوم اهمیت دارد.

نکته مهم: اگر نوزاد زیر سه ماه مشکوک به عفونت ادراری باشد، باید فوراً ارزیابی پزشکی شود. تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در این سن نیازمند بررسی فوری است.

عفونت ادراری در کودکان چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص عفونت ادراری با بررسی علائم، معاینه و آزمایش ادرار انجام می‌شود. در صورت شک به عفونت، بهتر است نمونه ادرار پیش از شروع آنتی‌بیوتیک گرفته شود؛ البته اگر کودک به‌شدت بدحال باشد، درمان ضروری نباید به دلیل دشواری نمونه‌گیری به تأخیر بیفتد.

آزمایش کامل ادرار

در آزمایش ادرار، مواردی مانند گلبول‌های سفید، نیتریت و سایر نشانه‌های التهاب یا عفونت بررسی می‌شوند. این آزمایش به پزشک کمک می‌کند احتمال وجود عفونت را ارزیابی کند، اما نتیجه آن باید در کنار علائم و سن کودک تفسیر شود.

کشت ادرار

در کشت ادرار، نمونه برای شناسایی باکتری عامل عفونت و بررسی حساسیت آن به آنتی‌بیوتیک‌ها به آزمایشگاه فرستاده می‌شود. این آزمایش به‌ویژه در نوزادان، عفونت مشکوک کلیه، عفونت‌های عودکننده یا مواردی که پاسخ به درمان مناسب نیست اهمیت دارد.

برای جلوگیری از آلودگی نمونه، روش جمع‌آوری ادرار باید متناسب با سن کودک انتخاب شود. در صورت نیاز، پزشک درباره روش مناسب نمونه‌گیری راهنمایی می‌کند.

آیا کودک به سونوگرافی کلیه و مثانه نیاز دارد؟

خیر، همه کودکان مبتلا به عفونت ادراری به تصویربرداری نیاز ندارند. پزشک ممکن است با توجه به سن کودک، تکرار عفونت، شدت بیماری، پاسخ به درمان یا احتمال ناهنجاری ساختاری، سونوگرافی کلیه و مثانه یا بررسی‌های دیگری را درخواست کند.

درمان عفونت ادراری در کودکان

درمان عفونت ادراری با آنتی‌بیوتیک مناسب انجام می‌شود. انتخاب دارو به سن و وزن کودک، محل عفونت، شدت علائم، نتایج آزمایش و الگوی مقاومت باکتری‌ها بستگی دارد.

در بسیاری از موارد عفونت مثانه، درمان خوراکی کافی است؛ اما در عفونت کلیه یا زمانی که کودک بدحال است، استفراغ مکرر دارد یا نمی‌تواند داروی خوراکی مصرف کند، ممکن است بستری شدن و دریافت آنتی‌بیوتیک تزریقی ضرورت داشته باشد.

مدت درمان برای همه کودکان یکسان نیست و باید بر اساس تشخیص پزشک و نوع عفونت تعیین شود. با شروع درمان مناسب، علائم معمولاً طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت روند بهبود پیدا می‌کنند؛ بااین‌حال، از بین رفتن تب یا سوزش ادرار به معنای مجاز بودن قطع دارو نیست.

اگر علائم کودک در ۴۸ ساعت نخست بهبود پیدا نکردند، تشدید شدند یا کودک حال عمومی بدتری پیدا کرد، باید دوباره ارزیابی پزشکی انجام شود. در چنین شرایطی ممکن است نتیجه کشت ادرار، مقاومت دارویی یا احتمال تشخیص دیگری بررسی شود.

از مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک، استفاده از داروی باقی‌مانده از درمان قبلی یا قطع زودهنگام دوره تجویزشده خودداری کنید.

چگونه از عفونت ادراری در کودکان پیشگیری کنیم؟

همه موارد عفونت ادراری قابل پیشگیری نیستند، اما اصلاح بعضی عادت‌ها می‌تواند خطر ابتلا یا عود بیماری را کاهش دهد.

مصرف مایعات کافی

به کودک در طول روز آب کافی بدهید و متناسب با سن و نیاز او، مایعات را در دسترسش قرار دهید. در شیرخواران، نوع و میزان مایعات باید با توجه به سن و برنامه تغذیه کودک تعیین شود.

جلوگیری از نگه داشتن ادرار

کودک را تشویق کنید هنگام احساس نیاز به دستشویی برود و ادرار خود را برای مدت طولانی نگه ندارد. در کودکان مدرسه‌ای و مهدکودکی، دسترسی مناسب به سرویس بهداشتی اهمیت زیادی دارد.

درمان یبوست

یبوست می‌تواند بر عملکرد مثانه اثر بگذارد و خطر مشکلات ادراری یا عود عفونت را افزایش دهد. مصرف فیبر کافی متناسب با سن، نوشیدن مایعات مناسب و ایجاد عادت منظم دفع مدفوع به پیشگیری از یبوست کمک می‌کنند. یبوست مداوم باید با نظر پزشک درمان شود.

رعایت بهداشت ناحیه تناسلی

به کودک آموزش دهید پس از اجابت مزاج، ناحیه تناسلی را از جلو به عقب پاک کند؛ این موضوع به‌ویژه برای دختران اهمیت دارد. شست‌وشوی ملایم و پرهیز از صابون‌ها یا محصولات معطر تحریک‌کننده نیز می‌تواند مفید باشد.

انتخاب لباس مناسب

لباس زیر تمیز، راحت و قابل‌تعویض انتخاب کنید و پس از شنا یا فعالیت بدنی، لباس خیس را در صورت امکان زودتر عوض کنید. لباس تنگ یا لباس زیر نخی به‌تنهایی علت قطعی عفونت ادراری نیست، اما رعایت بهداشت و جلوگیری از تحریک پوستی می‌تواند به سلامت ناحیه تناسلی کمک کند.

بررسی عفونت‌های عودکننده

اگر کودک چند بار دچار عفونت ادراری می‌شود، فقط به رعایت بهداشت اکتفا نکنید. پزشک ممکن است عملکرد مثانه، یبوست، عادت‌های دفع ادرار و احتمال وجود مشکلات ساختاری دستگاه ادراری را بررسی کند. مصرف طولانی‌مدت آنتی‌بیوتیک برای پیشگیری فقط در شرایط مشخص و با نظر پزشک توصیه می‌شود.

ختنه نیز برای همه پسران به‌عنوان اقدام عمومی پیشگیری از عفونت ادراری توصیه نمی‌شود؛ تصمیم‌گیری درباره آن باید با توجه به شرایط فردی و مشورت با پزشک انجام شود.

چه زمانی عفونت ادراری کودک به رسیدگی فوری نیاز دارد؟

در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، کودک باید سریع ارزیابی پزشکی شود:

تب ۳۸ درجه یا بالاتر در نوزاد زیر سه ماه
تب همراه با درد پهلو، لرز یا استفراغ
بی‌حالی شدید، کاهش هوشیاری یا بدحال شدن کودک
ناتوانی در نوشیدن مایعات یا استفراغ مکرر
کاهش قابل‌توجه ادرار یا ناتوانی در دفع ادرار
خون واضح در ادرار
بدتر شدن علائم یا شروع نشدن روند بهبود طی ۴۸ ساعت پس از آغاز درمان

تشخیص زودهنگام و درمان درست در بیشتر موارد به بهبود کودک کمک می‌کند و احتمال عوارض را کاهش می‌دهد.

پرسش‌های متداول درباره عفونت ادراری در کودکان

آیا عفونت ادراری در کودکان شایع است؟

بله. عفونت ادراری یکی از عفونت‌های باکتریایی شایع در کودکان است. احتمال ابتلا به عواملی مانند سن، جنس، سابقه خانوادگی و وضعیت دستگاه ادراری بستگی دارد.

آیا عفونت ادراری باعث تب در کودک می‌شود؟

بله. عفونت مثانه ممکن است با تب خفیف یا بدون تب همراه باشد، اما تب بالا می‌تواند نشانه درگیری کلیه‌ها یا عفونت جدی‌تر باشد. در نوزادان، تب گاهی تنها نشانه عفونت ادراری است.

آیا عفونت ادراری در کودکان خطرناک است؟

بیشتر موارد با تشخیص و درمان مناسب بهبود می‌یابند؛ بااین‌حال، عفونت درمان‌نشده، به‌ویژه عفونت کلیه، ممکن است عوارض ایجاد کند. به همین دلیل، در صورت مشاهده علائم مشکوک باید کودک بررسی شود.

آیا عفونت ادراری کودک دوباره برمی‌گردد؟

بله، بعضی کودکان ممکن است دچار عفونت‌های مکرر شوند. بررسی یبوست، عادت‌های دفع ادرار، عملکرد مثانه و در صورت لزوم ساختار دستگاه ادراری می‌تواند به شناسایی علت و کاهش احتمال عود کمک کند.

آیا برای درمان عفونت ادراری کودک همیشه باید آنتی‌بیوتیک تزریقی استفاده کرد؟

خیر. در بسیاری از موارد، آنتی‌بیوتیک خوراکی مناسب است. درمان تزریقی معمولاً برای برخی کودکان بدحال، موارد شدید یا شرایطی که مصرف داروی خوراکی ممکن نیست در نظر گرفته می‌شود. انتخاب روش درمان بر عهده پزشک است.

این مطلب با هدف افزایش آگاهی والدین تهیه شده است و جایگزین تشخیص و توصیه‌های پزشکی نیست.