دعوا و پرخاشگری بین خواهر و برادرها؛ علت گاز گرفتن، چنگ زدن و کتک زدن کودکان چیست؟

بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۷ آبان ۱۴۰۵ (۸ نوامبر ۲۰۲۶)

خلاصه مطلب

دعوا و اختلاف میان خواهر و برادرها در بسیاری از خانواده‌ها اتفاق می‌افتد. کودکان ممکن است بر سر اسباب‌بازی، وسایل شخصی، توجه والدین، رعایت نوبت یا حتی انتخاب برنامه تلویزیونی با یکدیگر بحث کنند. گاهی نیز خشم و ناکامی خود را با داد زدن، هل دادن، چنگ زدن، گاز گرفتن یا کتک زدن نشان می‌دهند.

بخشی از این رفتارها می‌تواند با مراحل رشد کودک و مهارت‌های هنوز تکامل‌نیافته او در کنترل هیجان ارتباط داشته باشد؛ اما طبیعی بودن اختلاف به معنای قابل قبول بودن خشونت نیست. والدین باید هنگام بروز رفتار آسیب‌زننده مداخله کنند، علت درگیری را بشناسند و به فرزندان بیاموزند چگونه بدون آسیب رساندن به یکدیگر اختلافاتشان را حل کنند.

در این مقاله با دلایل رایج دعوای خواهر و برادرها، تفاوت بازی خشن با زورگویی، روش برخورد با گاز گرفتن و کتک زدن و زمان مراجعه به متخصص آشنا می‌شوید.

آیا دعوا کردن خواهر و برادرها طبیعی است؟

بله. اختلاف نظر و رقابت میان خواهر و برادرها بخشی از تجربه زندگی خانوادگی است. کودکان در تعامل با یکدیگر یاد می‌گیرند خواسته‌هایشان را بیان کنند، نوبت را رعایت کنند، درباره وسایل مشترک مذاکره کنند و با احساساتی مانند خشم، حسادت و ناکامی کنار بیایند.

برای مثال، ممکن است کودک کوچک‌تر بخواهد با اسباب‌بازی خواهر یا برادر بزرگ‌ترش بازی کند، در حالی که کودک بزرگ‌تر تمایلی به شریک شدن در آن ندارد. یا دو نوجوان بر سر استفاده از تلفن همراه، تلویزیون و فضای شخصی با هم اختلاف پیدا کنند.

با این حال، باید میان اختلاف معمولی و رفتار آسیب‌زننده تفاوت قائل شد:

اختلاف معمولی: هر دو کودک فرصت صحبت دارند، می‌توانند مخالفت کنند و معمولاً پس از مدتی به بازی یا فعالیت خود برمی‌گردند.
بازی پرتحرک: کودکان از بازی لذت می‌برند، هر دو رضایت دارند و با ناراحتی یا درخواست توقف یکی از آن‌ها، بازی متوقف می‌شود.
پرخاشگری: یکی از کودکان عمداً به دیگری آسیب می‌زند، او را می‌ترساند یا با زور خواسته خود را تحمیل می‌کند.
زورگویی: رفتار آسیب‌زننده به شکل تکراری اتفاق می‌افتد و معمولاً میان دو کودک توازن قدرت وجود ندارد؛ برای مثال، کودک بزرگ‌تر مرتب کودک کوچک‌تر را تهدید یا تحقیر می‌کند.

بنابراین، صرفاً به این دلیل که دو کودک خواهر یا برادر هستند، نباید گاز گرفتن، کتک زدن یا آزار مداوم یکی از آن‌ها را بی‌اهمیت تلقی کرد.

چرا خواهر و برادرها با یکدیگر دعوا می‌کنند؟

دعوای کودکان همیشه یک علت مشخص ندارد. گاهی یک اتفاق کوچک باعث درگیری می‌شود، اما در پس آن ممکن است خستگی، حسادت، نیاز به توجه یا ناتوانی در بیان احساسات وجود داشته باشد.

۱. ناکامی و ناتوانی در کنترل خشم

کودکان، به‌ویژه در سال‌های نخست زندگی، هنوز مهارت کافی برای مدیریت احساسات شدید خود را ندارند. ممکن است وقتی خواسته‌شان برآورده نمی‌شود، به جای صحبت کردن یا درخواست کمک، شروع به هل دادن، ضربه زدن یا گاز گرفتن کنند.

برای مثال، کودکی که نمی‌تواند به‌خوبی بگوید «این اسباب‌بازی را می‌خواهم»، ممکن است آن را از دست خواهر یا برادرش بکشد و در صورت مقاومت او، رفتار پرخاشگرانه نشان دهد.

در چنین شرایطی، والدین باید هم رفتار آسیب‌زننده را متوقف کنند و هم روش مناسب‌تری برای بیان خواسته‌ها به کودک آموزش دهند.

۲. خستگی، گرسنگی و تحریک‌پذیری

کودکی که خواب کافی نداشته، گرسنه است یا یک روز پراسترس را پشت سر گذاشته، ممکن است زودتر عصبانی شود. در این وضعیت، حتی اتفاق‌های کوچک مانند برداشتن یک مداد یا تغییر دادن کانال تلویزیون می‌توانند به دعوا منجر شوند.

اگر متوجه شده‌اید فرزندانتان در ساعات مشخصی از روز بیشتر با هم درگیر می‌شوند، به شرایط جسمی و برنامه روزانه آن‌ها توجه کنید.

برای پیشگیری از این نوع درگیری‌ها:

زمان خواب و استراحت کافی را در نظر بگیرید.
میان وعده‌های مناسب و وعده‌های غذایی منظم فراهم کنید.
پس از مدرسه یا فعالیت‌های سنگین، زمانی برای استراحت در نظر بگیرید.
فعالیت بدنی و بازی در فضای باز را در برنامه روزانه قرار دهید.
در زمان خستگی شدید، از مجبور کردن کودکان به بازی مشترک خودداری کنید.

۳. جلب توجه والدین

گاهی کودکان برای دریافت توجه پدر و مادر با یکدیگر درگیر می‌شوند. ممکن است فرزند شما متوجه شده باشد که هنگام دعوا، والدین بلافاصله به سراغ او می‌آیند و تمام توجهشان را به اختلاف میان بچه‌ها اختصاص می‌دهند.

این موضوع به معنای آن نیست که هر دعوایی برای جلب توجه اتفاق می‌افتد؛ اما اگر درگیری‌ها بیشتر زمانی رخ می‌دهند که والدین مشغول کار هستند یا به کودک دیگری توجه می‌کنند، بهتر است نیاز او به ارتباط و توجه بیشتر بررسی شود.

اختصاص دادن زمانی کوتاه اما منظم به هر فرزند، بدون حضور خواهر و برادر، می‌تواند به کاهش احساس رقابت کمک کند.

۴. حسادت و رقابت میان فرزندان

تولد فرزند جدید، موفقیت تحصیلی یکی از بچه‌ها، دریافت هدیه متفاوت یا توجه بیشتر والدین به یک کودک ممکن است احساس حسادت و رقابت را تشدید کند.

گاهی کودک تصور می‌کند خواهر یا برادرش بیشتر دوست داشته می‌شود یا امتیازهای بیشتری دارد. این احساس ممکن است به شکل اعتراض، لجبازی، تمسخر یا رفتار پرخاشگرانه بروز کند.

برای کاهش رقابت:

از مقایسه کردن فرزندان با یکدیگر خودداری کنید.
ویژگی‌ها و توانایی‌های هر کودک را جداگانه ببینید.
برای هر فرزند زمان اختصاصی داشته باشید.
قوانین و محدودیت‌ها را متناسب با سن و نیاز هر کودک تعیین کنید.
محبت خود را به موفقیت، نمره یا رفتار خاصی وابسته نکنید.

۵. رئیس‌بازی و دستور دادن کودک بزرگ‌تر

گاهی فرزند بزرگ‌تر تصور می‌کند به دلیل سن بیشتر باید تصمیم‌گیرنده باشد و به خواهر یا برادر کوچک‌ترش دستور بدهد. کودک کوچک‌تر نیز ممکن است در برابر این رفتار مقاومت کند و همین موضوع به درگیری منجر شود.

البته مسئولیت‌پذیری فرزند بزرگ‌تر نباید با واگذاری نقش والد به او اشتباه گرفته شود. کودک بزرگ‌تر وظیفه ندارد همیشه از خواهر یا برادر کوچک‌تر مراقبت کند یا خواسته‌های او را بپذیرد.

به فرزندان خود یاد بدهید به جای دستور دادن، درخواست کنند و به جای مقاومت با پرخاشگری، مخالفت خود را با کلمات بیان کنند.

۶. اختلاف بر سر اسباب‌بازی و وسایل مشترک

یکی از رایج‌ترین دلایل دعوای کودکان، اختلاف بر سر مالکیت و استفاده از وسایل است. جمله‌هایی مانند «مال منه»، «من اول برداشتم» یا «الان نوبت منه» در بسیاری از خانه‌ها شنیده می‌شوند.

برای مدیریت این اختلاف‌ها:

برای وسایل مشترک قانون نوبت‌گیری مشخص کنید.
از تایمر برای تعیین مدت استفاده از وسایل جذاب کمک بگیرید.
به مالکیت وسایل شخصی هر کودک احترام بگذارید.
اگر وسیله‌ای متعلق به یکی از فرزندان است، او را مجبور به بخشیدن یا قرض دادن آن نکنید.
برای وسایل پرطرفدار و کم‌هزینه، در صورت امکان نمونه مشابه تهیه کنید.

کودکان به‌تدریج مهارت همکاری و نوبت‌گیری را یاد می‌گیرند. انتظار نداشته باشید یک کودک خردسال همیشه بتواند بدون کمک بزرگسالان وسایلش را با دیگران شریک شود.

۷. تجاوز به حریم خصوصی

با افزایش سن، نیاز کودکان به فضای شخصی بیشتر می‌شود. نوجوانان به‌ویژه ممکن است نسبت به ورود بدون اجازه به اتاق، دست زدن به وسایل شخصی یا خواندن پیام‌هایشان حساس باشند.

اگر فرزندان اتاق مشترک دارند، بهتر است برای وسایل شخصی، فضای نگهداری و زمان استفاده از بخش‌های مختلف اتاق توافق مشخصی داشته باشند.

همچنین به کودکان بیاموزید:

پیش از ورود به اتاق دیگری در بزنند.
بدون اجازه وسایل خواهر یا برادرشان را برندارند.
به دفتر، تلفن همراه و وسایل شخصی یکدیگر احترام بگذارند.
هنگام مخالفت با درخواست دیگری، از توهین و تهدید استفاده نکنند.

این قوانین باید برای همه اعضای خانواده، از جمله والدین، رعایت شوند.

بازی خشن کودکان؛ چه زمانی بی‌خطر است و چه زمانی باید مداخله کنیم؟

کشتی گرفتن، دنبال هم دویدن، غلت زدن و بازی‌های پرتحرک می‌توانند بخشی از بازی طبیعی کودکان باشند. اما صرف شنیدن صدای خنده یا دیدن اینکه کودکان یکدیگر را هل می‌دهند، برای بی‌خطر دانستن بازی کافی نیست.

برای تشخیص بازی سالم از رفتار آسیب‌زننده، به این نشانه‌ها توجه کنید:

هر دو کودک از بازی لذت می‌برند و برای ادامه آن تمایل دارند.
قدرت و کنترل بازی فقط در اختیار یک کودک نیست.
هیچ‌کدام برای متوقف کردن بازی احساس ترس یا ناتوانی نمی‌کنند.
با درخواست توقف یکی از کودکان، دیگری بازی را متوقف می‌کند.
بازی به ضربه زدن عمدی، گاز گرفتن، چنگ زدن یا تحقیر تبدیل نمی‌شود.

اگر یکی از کودکان مرتب اعتراض می‌کند، گریه می‌کند یا تلاش می‌کند از بازی خارج شود، نباید رفتار کودک دیگر را صرفاً شوخی یا بازی تلقی کرد. والدین باید بازی را متوقف کنند و درباره رضایت و رعایت مرزهای جسمی با فرزندان صحبت کنند.

دعوا و پرخاشگری فرزندان چگونه آرامشان کنیم

وقتی خواهر و برادرها دعوا می‌کنند، والدین چه واکنشی نشان دهند؟

هدف والدین نباید این باشد که هر اختلافی را فوراً با تعیین مقصر و برنده خاتمه دهند. بهتر است ابتدا امنیت کودکان را حفظ کنند و سپس به آن‌ها کمک کنند راهی برای حل اختلاف پیدا کنند.

۱. ابتدا جلوی آسیب جسمی را بگیرید

اگر کودکان یکدیگر را می‌زنند، گاز می‌گیرند، چنگ می‌زنند یا هل می‌دهند، بدون تأخیر مداخله کنید. در صورت نیاز آن‌ها را با آرامش از یکدیگر جدا کنید و مطمئن شوید هر دو در محیط امن قرار دارند.

با صدایی محکم اما بدون فریاد بگویید:

«اجازه نمی‌دهم به هم آسیب بزنید. اگر عصبانی هستید، می‌توانید درباره آن حرف بزنید، اما زدن و گاز گرفتن ممنوع است.»

۲. ابتدا به کودک آسیب‌دیده رسیدگی کنید

اگر یکی از فرزندان آسیب دیده است، ابتدا وضعیت جسمی و احساسات او را بررسی کنید. در صورت وجود زخم، خونریزی یا درد، مراقبت لازم را انجام دهید.

این کار به کودک نشان می‌دهد که امنیت او اهمیت دارد و رفتار آسیب‌زننده نادیده گرفته نمی‌شود.

۳. هنگام عصبانیت، گفت‌وگوی طولانی نکنید

وقتی کودکان به‌شدت عصبانی هستند، معمولاً آمادگی شنیدن توضیحات طولانی را ندارند. ابتدا به آن‌ها فرصت دهید آرام شوند. سپس درباره اتفاقی که افتاده صحبت کنید.

از هر کودک بخواهید بدون قطع کردن حرف دیگری، ماجرا را از دید خودش توضیح دهد.

۴. به جای سرزنش، علت اختلاف را پیدا کنید

به جای اینکه فوراً بپرسید «چه کسی شروع کرد؟»، سؤال‌های دقیق‌تری مطرح کنید:

چه اتفاقی افتاد که عصبانی شدی؟
چه چیزی می‌خواستی؟
وقتی خواهر یا برادرت این کار را کرد چه احساسی داشتی؟
دفعه بعد چطور می‌توانی خواسته‌ات را بدون آسیب زدن بیان کنی؟

این گفت‌وگو به کودکان کمک می‌کند ارتباط میان احساسات و رفتارهایشان را بهتر بشناسند.

۵. به آن‌ها برای پیدا کردن راه‌حل فرصت بدهید

پس از آرام شدن، کودکان را تشویق کنید برای حل اختلاف پیشنهاد بدهند. برای مثال، اگر هر دو می‌خواهند با یک وسیله بازی کنند، می‌توانند نوبت استفاده را مشخص کنند یا فعالیت دیگری انتخاب کنند.

اگر به توافق نرسیدند، والدین می‌توانند راه‌حل مشخصی تعیین کنند؛ مثلاً وسیله مورد اختلاف برای مدتی کنار گذاشته شود تا زمانی که بتوانند درباره استفاده از آن توافق کنند.

۶. رفتار مثبت را تشویق کنید

وقتی فرزندانتان بدون دعوا نوبت را رعایت می‌کنند، به یکدیگر کمک می‌کنند یا اختلافشان را با گفت‌وگو حل می‌کنند، رفتارشان را مشخص و صادقانه تحسین کنید.

برای مثال بگویید:

«دیدم با اینکه هر دو آن اسباب‌بازی را می‌خواستید، توانستید نوبت را رعایت کنید. این کار خیلی خوبی بود.»

تشویق رفتار مطلوب به کودکان کمک می‌کند یاد بگیرند برای رسیدن به خواسته‌هایشان راه‌های سالم‌تری وجود دارد.

با گاز گرفتن، چنگ زدن و کتک زدن کودک چه کنیم؟

گاز گرفتن و زدن، به‌ویژه در کودکان خردسال، ممکن است به دلیل ناتوانی در بیان احساسات، ناکامی، خستگی یا نداشتن مهارت کافی در کنترل تکانه‌ها اتفاق بیفتد. با این حال، این رفتارها باید از همان ابتدا با واکنشی روشن و ثابت روبه‌رو شوند.

اگر کودک دیگری را گاز گرفت یا زد:

بلافاصله رفتار را متوقف کنید.
کودکان را از یکدیگر جدا کنید.
با جمله‌ای کوتاه و روشن بگویید: «گاز گرفتن درد دارد و اجازه نمی‌دهم این کار را انجام بدهی.»
به کودک آسیب‌دیده رسیدگی کنید.
پس از آرام شدن کودک، روش جایگزین را آموزش دهید؛ مثلاً گفتن «عصبانی‌ام»، «نوبت من است» یا درخواست کمک از والدین.
موقعیت‌هایی را که معمولاً پیش از این رفتار رخ می‌دهند شناسایی کنید تا بتوانید زودتر مداخله کنید.

هرگز برای آموزش، کودک را نزنید یا گاز نگیرید. تنبیه بدنی می‌تواند این پیام را منتقل کند که استفاده از خشونت برای حل اختلاف قابل قبول است.

اگر گاز گرفتن باعث شکستن پوست شده است، زخم را با آب و صابون بشویید و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید؛ به‌خصوص اگر زخم عمیق است، خونریزی دارد یا در صورت و دست ایجاد شده است. گازگرفتگی انسان ممکن است خطر عفونت داشته باشد.

چگونه از تکرار دعوای خواهر و برادرها پیشگیری کنیم؟

پیشگیری از همه اختلاف‌ها ممکن نیست، اما با ایجاد محیط خانوادگی منظم و آموزش مهارت‌های ارتباطی می‌توان تعداد و شدت درگیری‌ها را کاهش داد.

قوانین روشن داشته باشید: در خانه مشخص کنید که کتک زدن، گاز گرفتن، تهدید و توهین پذیرفته نیست.
توجه فردی به هر کودک داشته باشید: برای هر فرزند زمانی اختصاص دهید تا احساس نکند فقط هنگام دعوا دیده می‌شود.
از مقایسه خودداری کنید: به جای گفتن «خواهرت از تو بهتر رفتار می‌کند»، درباره رفتار مشخص هر کودک صحبت کنید.
فعالیت‌های مشترک متناسب با سن انتخاب کنید: بازی‌ای را انتخاب کنید که هر دو فرزند از آن لذت ببرند و مجبور به رقابت دائمی نشوند.
برای استراحت برنامه داشته باشید: خستگی و گرسنگی می‌توانند احتمال درگیری را افزایش دهند.
به حریم خصوصی احترام بگذارید: وسایل شخصی و فضای اختصاصی هر فرزند را مشخص کنید.
الگوی مناسبی برای حل اختلاف باشید: کودکان از نحوه برخورد والدین با اختلاف‌ها نیز یاد می‌گیرند.

چه زمانی دعوای خواهر و برادرها نگران‌کننده است؟

اگر اختلاف‌ها مکرر، شدید یا یک‌طرفه باشند، نباید آن‌ها را صرفاً رقابت معمول میان خواهر و برادرها دانست.

در شرایط زیر بهتر است با متخصص اطفال یا روان‌شناس کودک و نوجوان مشورت کنید:

یکی از فرزندان مرتب دیگری را می‌زند، گاز می‌گیرد یا تهدید می‌کند.
یک کودک از حضور خواهر یا برادرش می‌ترسد یا برای دوری از او احساس ناامنی دارد.
درگیری‌ها به آسیب جسمی، زخم یا صدمات مکرر منجر می‌شوند.
رفتار پرخاشگرانه در خانه، مدرسه و ارتباط با همسالان نیز دیده می‌شود.
کودک در کنترل خشم و تکانه‌های خود مشکل جدی دارد.
دعواها با تغییرات قابل توجه در خواب، اشتها، خلق‌وخو یا عملکرد تحصیلی همراه شده‌اند.
والدین با وجود تلاش مستمر نمی‌توانند شدت درگیری‌ها را کاهش دهند.

در ارزیابی تخصصی ممکن است عواملی مانند اضطراب، مشکلات تنظیم هیجان، تجربه خشونت، مشکلات ارتباطی یا شرایط محیط خانواده بررسی شوند. هدف، برچسب زدن به کودک نیست؛ بلکه شناخت علت رفتار و انتخاب راهکار مناسب است.

پرسش‌های متداول

آیا دعوای خواهر و برادرها نشانه رابطه ناسالم است؟

خیر. اختلاف نظر و مشاجره گاه‌به‌گاه لزوماً نشانه رابطه ناسالم نیست. کودکان از طریق تعامل با یکدیگر مهارت‌های ارتباطی و حل تعارض را یاد می‌گیرند. اما خشونت مداوم، ترساندن یا تحقیر یکی از فرزندان نیازمند توجه جدی است.

چرا کودک خواهر یا برادرش را گاز می‌گیرد؟

گاز گرفتن در کودکان خردسال ممکن است به دلیل ناکامی، خشم، هیجان زیاد، خستگی، دندان درآوردن یا ناتوانی در بیان خواسته‌ها اتفاق بیفتد. باید موقعیت‌های محرک را شناسایی کرد و به کودک روش‌های مناسب‌تری برای بیان احساسات آموزش داد.

آیا باید هنگام دعوای بچه‌ها همیشه دخالت کنیم؟

خیر. اگر اختلاف ساده و بدون خطر است و کودکان می‌توانند با یکدیگر گفت‌وگو کنند، بهتر است فرصت حل مسئله را به آن‌ها بدهید. اما هنگام کتک زدن، گاز گرفتن، تهدید، زورگویی یا احتمال آسیب جسمی باید فوراً مداخله کنید.

آیا باید کودکان را مجبور کنیم وسایلشان را با هم شریک شوند؟

خیر. بهتر است کودکان هم نوبت‌گیری و همکاری را یاد بگیرند و هم حق مالکیت و حریم شخصی یکدیگر را بشناسند. کودک نباید مجبور شود وسیله شخصی و ارزشمند خود را در اختیار دیگری قرار دهد.

اگر فرزند بزرگ‌تر همیشه به کوچک‌تر دستور می‌دهد چه کنیم؟

به او توضیح دهید که بزرگ‌تر بودن به معنای داشتن حق کنترل خواهر یا برادر کوچک‌تر نیست. به هر دو کودک یاد بدهید خواسته‌هایشان را با احترام بیان کنند و در صورت اختلاف از والدین کمک بگیرند.

سخن آخر

دعوا و اختلاف میان خواهر و برادرها در بسیاری از خانواده‌ها اجتناب‌ناپذیر است؛ اما نحوه برخورد والدین با این اختلاف‌ها اهمیت زیادی دارد. هدف این نیست که کودکان هرگز با یکدیگر مخالفت نکنند، بلکه باید یاد بگیرند چگونه بدون توهین، تهدید و آسیب جسمی، خواسته‌ها و احساسات خود را بیان کنند.

اگر فرزندانتان بر سر اسباب‌بازی، توجه شما یا فضای شخصی با یکدیگر اختلاف دارند، به جای سرزنش و مقایسه، به آن‌ها مهارت گفت‌وگو، نوبت‌گیری و احترام به مرزهای یکدیگر را آموزش دهید. در عین حال، گاز گرفتن، چنگ زدن و کتک زدن را نادیده نگیرید و در صورت تکرار یا شدت گرفتن این رفتارها از متخصص کمک بگیرید.

خواهر و برادرها قرار نیست همیشه با یکدیگر موافق باشند؛ اما می‌توانند یاد بگیرند حتی هنگام اختلاف نیز به احساسات، امنیت و حقوق یکدیگر احترام بگذارند.

این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.

بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۷ آبان ۱۴۰۵ (۸ نوامبر ۲۰۲۶)