موانع ورزش و تحرک در کودکان و نوجوانان؛ دلایل کمتحرکی و راهکارهای افزایش فعالیت بدنی
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بازبینی: ۳۰ آبان ۱۴۰۵ (۲۱ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مقاله
فعالیت بدنی یکی از عوامل مهم در رشد و سلامت کودکان و نوجوانان است؛ بااینحال، همه آنها فرصت یا انگیزه کافی برای ورزش کردن ندارند. کمبود امکانات ورزشی، نداشتن علاقه به فعالیتهای انتخابشده، مشغله تحصیلی، استفاده طولانی از تلفن همراه و بازیهای رایانهای و نگرانی درباره وضعیت جسمی از جمله موانعی هستند که میتوانند میزان تحرک را کاهش دهند. شناخت این موانع به والدین کمک میکند تا با ایجاد محیطی مناسب، انتخاب فعالیتهای مورد علاقه فرزندان و تشویق بدون فشار، آنها را به داشتن سبک زندگی فعالتر ترغیب کنند.
اهمیت فعالیت بدنی در دوران کودکی و نوجوانی
ورزش و تحرک فقط برای تقویت عضلات یا کنترل وزن اهمیت ندارند؛ فعالیت بدنی منظم میتواند بر جنبههای مختلف سلامت جسمی، روانی و شناختی کودکان و نوجوانان تأثیر مثبت بگذارد.
در دوران رشد، بدن برای تقویت استخوانها، عضلات و دستگاه قلبیعروقی به فعالیت بدنی مناسب نیاز دارد. همچنین تحرک کافی میتواند به بهبود آمادگی جسمانی، هماهنگی حرکات، تعادل و مهارتهای حرکتی کمک کند.
از نظر روانی نیز ورزش فرصتی برای تخلیه انرژی، کاهش تنشهای روزمره و تجربه احساس موفقیت فراهم میکند. شرکت در فعالیتهای گروهی و ورزشی به کودکان و نوجوانان کمک میکند مهارتهایی مانند همکاری، مسئولیتپذیری، رعایت قوانین و ارتباط با دیگران را تمرین کنند.
فعالیت بدنی همچنین با برخی پیامدهای مثبت شناختی، از جمله بهبود عملکرد اجرایی و عملکرد تحصیلی، ارتباط دارد. به همین دلیل، تحرک نباید صرفاً بهعنوان فعالیتی تفریحی یا راهی برای کاهش وزن در نظر گرفته شود؛ بلکه بخشی از نیازهای روزمره دوران رشد است.
بر اساس توصیه سازمان جهانی بهداشت، کودکان و نوجوانان ۵ تا ۱۷ سال باید بهطور متوسط روزانه دستکم ۶۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط تا زیاد داشته باشند. بیشتر این فعالیتها باید هوازی باشند و فعالیتهای تقویتکننده عضلات و استخوانها نیز دستکم سه روز در هفته در برنامه آنها قرار بگیرد.
البته اگر کودک یا نوجوان در حال حاضر فعالیت بدنی کافی ندارد، لازم نیست از همان ابتدا به این میزان برسد. شروع با فعالیتهای کوتاهتر و افزایش تدریجی مدت و شدت ورزش، راهکار مناسبتری برای ایجاد عادت پایدار به تحرک است.
مهمترین موانع ورزش و تحرک در کودکان و نوجوانان
با وجود اهمیت فعالیت بدنی، عوامل مختلفی ممکن است کودکان و نوجوانان را از ورزش کردن دور کنند. این موانع همیشه به بیعلاقگی یا تنبلی مربوط نیستند و گاهی شرایط محیطی، خانوادگی و اجتماعی نقش مهمتری دارند.
۱. نبود امکانات و وسایل ورزشی
یکی از موانع فعالیت بدنی، دسترسی نداشتن به امکانات و تجهیزات مناسب است. در برخی مناطق، زمینهای ورزشی، پارکها، سالنهای ورزشی و فضاهای ایمن برای بازی و تحرک بهاندازه کافی وجود ندارند. گاهی نیز هزینه ثبتنام در کلاسهای ورزشی یا خرید تجهیزات مورد نیاز، خانوادهها را از فراهم کردن این امکانات بازمیدارد.
البته نداشتن وسایل ورزشی حرفهای به این معنا نیست که کودک یا نوجوان نمیتواند فعالیت بدنی داشته باشد. بسیاری از فعالیتهای مفید به تجهیزات خاصی نیاز ندارند و میتوان آنها را در خانه یا فضاهای عمومی مناسب انجام داد.
برای مثال، پیادهروی، دویدن سبک، طناببازی، بازیهای حرکتی، رقص و تمرینهای ساده با وزن بدن از جمله فعالیتهایی هستند که با توجه به سن و توانایی فرد میتوانند در برنامه روزانه قرار بگیرند.
والدین میتوانند با فراهم کردن یک فضای کوچک و ایمن در خانه یا اختصاص دادن زمانی برای بازی و پیادهروی خانوادگی، فرصت تحرک را برای فرزندان خود بیشتر کنند.
نکته مهم این است که فعالیت بدنی باید متناسب با شرایط محیطی و توانایی کودک انتخاب شود. ایمنی فضای بازی، استفاده از کفش مناسب و پرهیز از فعالیتهای پرخطر نیز اهمیت دارد.
۲. لذت نبردن از ورزش و فعالیت بدنی
یکی از دلایل مهم ادامه ندادن ورزش، نداشتن علاقه به فعالیت انتخابشده است. اگر کودک یا نوجوان مجبور باشد ورزشی را انجام دهد که از آن لذت نمیبرد، احتمال دارد پس از مدتی انگیزه خود را از دست بدهد.
برای مثال، ممکن است یک نوجوان از فوتبال لذت ببرد، اما به شنا علاقهای نداشته باشد. کودک دیگری ممکن است دوچرخهسواری یا بازیهای گروهی را به شرکت در کلاسهای ورزشی ترجیح دهد.
به همین دلیل، انتخاب نوع فعالیت بدنی باید با توجه به علاقه، توانایی جسمی و شرایط روحی کودک انجام شود. بهتر است والدین به فرزندان خود فرصت دهند ورزشهای مختلف را تجربه کنند و درباره فعالیت مورد علاقهشان نظر بدهند.
ورزش زمانی میتواند به یک عادت پایدار تبدیل شود که کودک آن را فقط یک وظیفه یا اجبار روزانه نداند، بلکه از انجام آن احساس رضایت و لذت داشته باشد.
همچنین لازم نیست همه فعالیتهای بدنی در قالب ورزشهای رسمی یا کلاسهای آموزشی انجام شوند. بازی با دوستان، دوچرخهسواری، پیادهروی و فعالیتهای تفریحی نیز میتوانند بخشی از تحرک روزانه باشند.
۳. کمبود وقت و مشغلههای تحصیلی
برنامههای درسی، انجام تکالیف، کلاسهای آموزشی و امتحانات ممکن است بخش زیادی از زمان روزانه کودکان و نوجوانان را به خود اختصاص دهند.
در برخی خانوادهها نیز موفقیت تحصیلی در اولویت قرار میگیرد و ورزش بهعنوان فعالیتی غیرضروری یا قابل حذف در نظر گرفته میشود. در نتیجه، زمان کافی برای بازی و تحرک در برنامه روزانه فرزندان باقی نمیماند.
بااینحال، فعالیت بدنی و تحصیل لزوماً در تضاد با یکدیگر نیستند. اختصاص زمان مشخص برای ورزش و استراحت میتواند به ایجاد تعادل در برنامه روزانه کمک کند.
والدین میتوانند فعالیتهای کوتاه بدنی را میان ساعات مطالعه قرار دهند. برای مثال، پیادهروی کوتاه، انجام حرکات کششی مناسب یا بازی در فضای باز میتواند بخشی از زمان استراحت بین فعالیتهای درسی باشد.
همچنین بهتر است ورزش بهعنوان یکی از بخشهای ضروری برنامه هفتگی کودک در نظر گرفته شود، نه فعالیتی که فقط در صورت باقی ماندن وقت انجام میشود.
۴. استفاده بیش از حد از تلفن همراه و بازیهای رایانهای
گسترش تلفنهای هوشمند، تبلت، بازیهای رایانهای و شبکههای اجتماعی باعث شده است بسیاری از کودکان و نوجوانان زمان زیادی را در حالت نشسته سپری کنند.
استفاده از این وسایل بهخودیخود به معنای نداشتن فعالیت بدنی نیست؛ اما زمانی که سرگرمیهای دیجیتال جای بازی در فضای باز، پیادهروی و فعالیتهای حرکتی را بگیرند، احتمال کمتحرکی افزایش پیدا میکند.
نشستن طولانیمدت و فعالیت بدنی ناکافی میتواند با پیامدهای نامطلوبی مانند کاهش آمادگی جسمانی، افزایش چربی بدن و اختلال در الگوی خواب ارتباط داشته باشد.
برای مدیریت این مسئله، بهتر است خانوادهها زمان مشخصی را برای استفاده تفریحی از وسایل دیجیتال در نظر بگیرند و در کنار آن، فرصتهایی برای بازی و تحرک فراهم کنند.
برای مثال، میتوان بخشی از اوقات فراغت را به پیادهروی خانوادگی، بازیهای گروهی یا فعالیتهای خارج از خانه اختصاص داد. همچنین والدین با مشارکت در این فعالیتها میتوانند الگوی مناسبی برای فرزندان خود باشند.
۵. ترس از شکست، مقایسه شدن و نداشتن اعتمادبهنفس
همه کودکان و نوجوانان از توانایی جسمی یا مهارت ورزشی یکسانی برخوردار نیستند. برخی ممکن است در مقایسه با همسالان خود عملکرد ضعیفتری داشته باشند یا در یادگیری مهارتهای ورزشی به زمان بیشتری نیاز پیدا کنند.
اگر کودک بهطور مداوم با دیگران مقایسه شود، مورد تمسخر قرار بگیرد یا به دلیل اشتباهاتش سرزنش شود، ممکن است بهتدریج از شرکت در فعالیتهای ورزشی اجتناب کند.
برای مثال، نوجوانی که در بازیهای گروهی چند بار شکست خورده است، ممکن است تصور کند توانایی لازم برای ورزش کردن را ندارد. این تجربه میتواند اعتمادبهنفس او را کاهش دهد و باعث شود از حضور در جمعهای ورزشی خودداری کند.
والدین و مربیان باید به جای تأکید بیش از حد بر نتیجه و برنده شدن، تلاش، پیشرفت و مشارکت کودک را تشویق کنند.
بهتر است هر فرد پیشرفت خود را با عملکرد قبلیاش مقایسه کند، نه با توانایی دیگران. ایجاد محیطی دوستانه و بدون قضاوت میتواند به افزایش اعتمادبهنفس و علاقه به ورزش کمک کند.
۶. نبود همراه و حمایت اجتماعی
برخی کودکان و نوجوانان زمانی انگیزه بیشتری برای ورزش دارند که بتوانند همراه دوستان یا اعضای خانواده فعالیت کنند. در مقابل، نداشتن همبازی، دوست یا همراه مناسب ممکن است باعث کاهش تمایل آنها به تحرک شود.
این موضوع بهخصوص در فعالیتهایی که ماهیت گروهی دارند اهمیت پیدا میکند. ممکن است نوجوانی به ورزش علاقهمند باشد، اما به دلیل نداشتن دوست یا احساس راحتی نکردن در محیط ورزشی، از شرکت در آن صرفنظر کند.
والدین میتوانند با برنامهریزی برای فعالیتهای مشترک خانوادگی، همراهی با فرزندان در پیادهروی یا فراهم کردن فرصت بازی با دوستان، این مانع را کاهش دهند.
همچنین انتخاب کلاسهای ورزشی متناسب با سن و علایق کودک و حضور در محیطهایی که فضای دوستانه و حمایتی دارند، میتواند تجربه ورزش را لذتبخشتر کند.
۷. محدودیتهای جسمی و نگرانی درباره سلامت
برخی کودکان و نوجوانان به دلیل بیماریهای زمینهای، مشکلات حرکتی، آسیبهای ورزشی یا شرایط جسمی خاص ممکن است نتوانند مانند همسالان خود در همه فعالیتها شرکت کنند.
در چنین شرایطی، انتخاب فعالیت نامناسب یا تمرین بیش از توان جسمی میتواند موجب ناراحتی، آسیب یا تشدید علائم شود.
بااینحال، وجود محدودیت جسمی همیشه به معنای کنار گذاشتن کامل فعالیت بدنی نیست. در بسیاری از موارد میتوان با انتخاب ورزش مناسب و ایجاد تغییراتی در شدت یا شیوه انجام فعالیت، امکان تحرک ایمن را فراهم کرد.
برای مثال، ممکن است کودک نتواند در یک ورزش پرتحرک شرکت کند، اما بتواند با نظر متخصص از فعالیتهای سبکتر یا تمرینهای متناسب با شرایط خود بهرهمند شود.
در این زمینه، مشورت با پزشک و در صورت نیاز فیزیوتراپیست اهمیت دارد. هدف، پیدا کردن فعالیتی ایمن و متناسب با توانایی فرد است، نه مجبور کردن او به انجام تمرینهایی که برای وضعیت جسمیاش مناسب نیستند.
چگونه میتوان موانع ورزش و تحرک را کاهش داد؟
شناخت موانع زمانی مفید است که با راهکارهای عملی همراه شود. والدین، مربیان و مسئولان محیطهای آموزشی میتوانند با ایجاد شرایط مناسب، فرصت فعالیت بدنی را برای کودکان و نوجوانان افزایش دهند.
انتخاب ورزش متناسب با علاقه کودک
بهتر است در انتخاب ورزش، نظر و علاقه کودک جدی گرفته شود. تجربه فعالیتهای مختلف به او کمک میکند گزینه مناسب خود را پیدا کند.
نباید تصور کرد همه کودکان باید به یک ورزش مشخص علاقه داشته باشند. تنوع فعالیتها باعث میشود هر فرد بتواند با توجه به ویژگیهای شخصی خود، فعالیت مورد علاقهاش را انتخاب کند.
شروع تدریجی و تعیین هدفهای واقعبینانه
اگر کودک مدت زیادی کمتحرک بوده است، بهتر است فعالیت بدنی با مدت و شدت کم شروع شود. افزایش ناگهانی فشار تمرین ممکن است باعث خستگی، دلزدگی یا آسیب شود.
تعیین هدفهای کوچک و قابل دستیابی، مانند اختصاص دادن زمان مشخصی به پیادهروی یا بازی در طول روز، میتواند به ایجاد انگیزه کمک کند.
تبدیل فعالیت بدنی به بخشی از زندگی خانوادگی
والدین نقش مهمی در شکلگیری عادتهای حرکتی فرزندان دارند. کودکی که میبیند اعضای خانواده برای پیادهروی، بازی و ورزش وقت میگذارند، بیشتر با این سبک زندگی آشنا میشود.
فعالیتهایی مانند پیادهروی خانوادگی، دوچرخهسواری، بازی در پارک و گردشهای همراه با تحرک میتوانند بدون نیاز به تجهیزات حرفهای، فرصت مناسبی برای فعالیت بدنی ایجاد کنند.
ایجاد محیط امن و حمایتکننده
کودکان باید بتوانند بدون ترس از تمسخر، سرزنش یا مقایسه شدن در فعالیتهای ورزشی شرکت کنند.
مدرسه، خانواده و مربیان ورزشی میتوانند با ایجاد فضایی دوستانه و توجه به تفاوتهای فردی، مشارکت کودکان را افزایش دهند.
همچنین فراهم کردن امکانات ورزشی در مدارس، پارکها و محلهها نقش مهمی در دسترسی عادلانهتر کودکان به فعالیت بدنی دارد.
ایجاد تعادل میان زمان استفاده از صفحهنمایش و تحرک
بهتر است خانوادهها برای استفاده تفریحی از تلفن همراه و بازیهای رایانهای محدودیتهای مشخص و متناسب با سن کودک تعیین کنند.
در کنار این موضوع، باید جایگزینهای جذابی برای سرگرمیهای نشسته وجود داشته باشد. اگر از کودک خواسته شود تلفن همراه را کنار بگذارد، اما هیچ فعالیت جذاب دیگری در اختیارش نباشد، احتمال موفقیت این روش کاهش پیدا میکند.
مشورت با پزشک پیش از شروع ورزش
فعالیت بدنی برای بیشتر کودکان و نوجوانان سالم مفید است؛ اما در برخی شرایط، انتخاب نوع و شدت ورزش به بررسی بیشتری نیاز دارد.
افرادی که اضافهوزن یا چاقی دارند و قصد دارند برنامه ورزشی جدیدی را شروع کنند، بهخصوص اگر بیماری زمینهای یا محدودیت جسمی داشته باشند، بهتر است درباره فعالیت مناسب با پزشک مشورت کنند.
این موضوع درباره کودکانی که سابقه بیماری قلبی، مشکلات تنفسی، بیماریهای متابولیک، آسیبهای حرکتی یا علائم غیرمعمول هنگام فعالیت دارند نیز اهمیت دارد.
پزشک با بررسی سابقه پزشکی فرد و خانواده، معاینه و در صورت نیاز درخواست آزمایشهای تکمیلی میتواند درباره محدودیتهای احتمالی و فعالیتهای مناسب راهنمایی کند.
چه سؤالاتی باید پیش از شروع ورزش از پزشک بپرسیم؟
اگر درباره مناسب بودن یک فعالیت ورزشی برای خود یا فرزندتان نگرانی دارید، میتوانید پرسشهای زیر را با پزشک مطرح کنید:
۱. آیا از نظر قلب و عروق یا سوختوساز بدن مشکلی وجود دارد که بر انتخاب نوع ورزش تأثیر بگذارد؟
۲. آیا فعالیت بدنی مورد نظر با شرایط جسمی من یا فرزندم سازگار است یا ممکن است موجب تشدید یک مشکل پزشکی شود؟
۳. چه نوع ورزشی با توجه به سن، وضعیت سلامت و توانایی جسمی مناسبتر است؟
۴. شدت، مدت و دفعات انجام فعالیت بدنی باید چقدر باشد؟
۵. آیا لازم است از فعالیتهای خاصی خودداری کنیم یا تغییراتی در شیوه انجام تمرینها ایجاد شود؟
پاسخ این پرسشها برای همه افراد یکسان نیست. پزشک با توجه به شرایط فردی، سوابق پزشکی، معاینه و بررسیهای مورد نیاز میتواند توصیههای مناسب را ارائه دهد.
جمعبندی
کمتحرکی کودکان و نوجوانان همیشه به دلیل نداشتن علاقه به ورزش نیست. عواملی مانند کمبود امکانات ورزشی، مشغلههای تحصیلی، استفاده طولانی از وسایل دیجیتال، ترس از شکست، نداشتن همراه و محدودیتهای جسمی میتوانند در کاهش فعالیت بدنی نقش داشته باشند.
برای رفع این موانع، لازم است خانوادهها به جای اجبار کودکان به ورزش، شرایطی فراهم کنند که فعالیت بدنی برای آنها به تجربهای لذتبخش و قابل تداوم تبدیل شود. انتخاب ورزش متناسب با علاقه و توانایی کودک، شروع تدریجی، تشویق پیشرفتهای کوچک و مشارکت خانواده از جمله راهکارهای مؤثر در این زمینه هستند.
فراموش نکنیم که برای داشتن سبک زندگی فعال، همیشه به تجهیزات حرفهای یا شرکت در کلاسهای ورزشی نیاز نیست. بازی، پیادهروی، دوچرخهسواری و فعالیتهای روزمره نیز میتوانند فرصت مناسبی برای افزایش تحرک باشند. مهم این است که فعالیت بدنی به بخشی طبیعی از زندگی کودکان و نوجوانان تبدیل شود.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بازبینی: ۳۰ آبان ۱۴۰۵ (۲۱ نوامبر ۲۰۲۶)