بازیگوشی کودکان هنگام غذا خوردن؛ علتها و روش برخورد صحیح با آن
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بازبینی: ۱ آذر ۱۴۰۵ (۲۲ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مقاله
بازیگوشی، بلند شدن از صندلی، پرت کردن غذا یا بیتوجهی به وعده غذایی از رفتارهایی است که بسیاری از والدین در دوران نوپایی و پیشدبستانی با آن روبهرو میشوند. این رفتارها همیشه به معنای لجبازی یا نافرمانی نیستند؛ گاهی کودک سیر شده، خسته است، به دنبال جلب توجه است یا هنوز مهارت کافی برای نشستن و غذا خوردن مستقل را به دست نیاورده است.
برای مدیریت این رفتارها، بهتر است زمان و مکان مشخصی برای وعدههای غذایی و میانوعدهها در نظر بگیرید، کودک را در صندلی مناسب و ایمن بنشانید، هنگام غذا خوردن بر او نظارت داشته باشید و از تبدیل غذا خوردن به میدان تنبیه و اجبار خودداری کنید. همچنین محدود کردن تنقلات پرقند و پرنمک و فراهم کردن فرصت مشارکت کودک در وعدههای خانوادگی به شکلگیری عادتهای غذایی سالم کمک میکند.
چرا کودکان هنگام غذا خوردن بازیگوشی میکنند؟
غذا خوردن برای کودک خردسال فقط دریافت مواد مغذی نیست؛ او در همین زمان مهارتهای حرکتی، استقلال، ارتباط اجتماعی و شناخت محیط را نیز تمرین میکند. به همین دلیل ممکن است هنگام غذا خوردن با قاشق بازی کند، غذا را لمس کند، از صندلی بلند شود یا توجهش به اتفاقات اطراف جلب شود.
برای برخورد درست با این رفتارها، ابتدا باید علت احتمالی آنها را بشناسیم.
۱. کودک هنوز توانایی نشستن طولانیمدت را ندارد
کودکان نوپا معمولاً پرتحرک هستند و نمیتوانند مانند بزرگسالان برای مدت طولانی پشت میز بنشینند. آنها ممکن است پس از چند دقیقه علاقه خود را به غذا خوردن از دست بدهند و بخواهند به بازی برگردند.
بنابراین انتظار نشستن طولانیمدت از کودک خردسال واقعبینانه نیست. مدت وعده غذایی باید با سن، میزان توجه و نیازهای کودک متناسب باشد.
۲. کودک سیر شده است
یکی از دلایل بلند شدن کودک از سر میز ممکن است سیر شدن باشد. کودکان در تشخیص گرسنگی و سیری تواناییهایی دارند و مقدار غذایی که در وعدههای مختلف میخورند، ممکن است متفاوت باشد.
اگر کودک پس از خوردن مقداری غذا قاشق را کنار میگذارد، دهانش را میبندد یا علاقهای به ادامه غذا نشان نمیدهد، ممکن است دیگر گرسنه نباشد. مجبور کردن او به تمام کردن بشقاب میتواند تجربه غذا خوردن را ناخوشایند کند.
۳. کودک به دنبال استقلال است
در دوران نوپایی، کودک بهتدریج میخواهد کارهای بیشتری را بهتنهایی انجام دهد. انتخاب قاشق، برداشتن غذا، نوشیدن از لیوان یا حتی تصمیمگیری درباره مقدار غذایی که میخورد، بخشی از این استقلالطلبی است.
گاهی مخالفت کودک با نشستن یا غذا خوردن، بیشتر به تمایل او برای تصمیمگیری مربوط میشود تا خود غذا.
۴. کودک به توجه والدین نیاز دارد
اگر هر بار که کودک غذا را پرت میکند یا از صندلی بلند میشود، واکنش بسیار شدید، خنده یا بحث طولانی والدین را به دنبال داشته باشد، ممکن است این رفتار برای او به راهی برای جلب توجه تبدیل شود.
در چنین شرایطی بهتر است والدین آرام و بدون واکنش افراطی، رفتار نامناسب را متوقف کنند و توجه خود را بیشتر به رفتارهای مناسب کودک اختصاص دهند.
۵. کودک خسته یا بیش از حد گرسنه است
زمانبندی نامناسب وعده غذایی نیز میتواند باعث بیقراری شود. کودکی که بسیار خسته است یا مدت زیادی از آخرین وعده غذاییاش گذشته، ممکن است نتواند بهآرامی پشت میز بنشیند.
برنامه منظم غذا و میانوعده کمک میکند کودک با گرسنگی شدید یا خستگی بیش از حد به زمان غذا نرسد.
چگونه بازیگوشی کودک هنگام غذا خوردن را مدیریت کنیم؟
هدف از تعیین قواعد غذا خوردن، وادار کردن کودک به اطاعت کامل نیست؛ بلکه باید شرایطی فراهم شود که غذا خوردن برای همه اعضای خانواده تجربهای آرام، لذتبخش و ایمن باشد.
۱. برای وعدههای غذایی برنامه مشخصی داشته باشید
سعی کنید صبحانه، ناهار، شام و میانوعدهها تقریباً در ساعتهای مشخصی ارائه شوند. برنامه منظم به کودک کمک میکند بداند چه زمانی باید منتظر غذا باشد و چه زمانی فرصت بازی و فعالیت دارد.
از ریزهخواری مداوم در طول روز پرهیز کنید؛ زیرا خوردن پیوسته خوراکیها ممکن است اشتهای کودک را در زمان وعده اصلی کاهش دهد.
برای بسیاری از کودکان خردسال، سه وعده اصلی و دو تا سه میانوعده متناسب با سن و نیازشان مناسب است. البته مقدار و تعداد وعدهها باید با شرایط رشد و اشتهای کودک هماهنگ باشد.
۲. کودک را پیش از شروع غذا از زمان وعده آگاه کنید
قطع ناگهانی بازی و درخواست نشستن پشت میز ممکن است باعث مقاومت کودک شود. بهتر است حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه پیش از غذا به او اطلاع دهید که زمان بازی رو به پایان است.
برای مثال بگویید:
«ده دقیقه دیگه ناهار آماده میشه. بیا کمکم اسباببازیهات رو جمع کنیم.»
میتوانید شستن دستها، جمع کردن اسباببازیها و چیدن وسایل ساده سفره را به بخشی از برنامه همیشگی پیش از غذا تبدیل کنید.
۳. محیط غذا خوردن را آرام و بدون حواسپرتی نگه دارید
تلویزیون، تلفن همراه، تبلت و اسباببازیهای متعدد میتوانند توجه کودک را از غذا خوردن و تعامل با اعضای خانواده منحرف کنند.
هنگام غذا خوردن:
-
تلویزیون را خاموش کنید.
-
تلفن همراه را کنار بگذارید.
-
اسباببازیهای غیرمرتبط با غذا را از میز دور کنید.
-
درباره اتفاقات خوشایند روز صحبت کنید.
-
از بحث، سرزنش و تذکرهای مداوم پرهیز کنید.
غذا خوردن فرصتی برای ارتباط خانوادگی است و نباید تمام گفتوگوهای این زمان به مقدار غذایی که کودک خورده محدود شود.
۴. از کودک انتظار متناسب با سنش داشته باشید
کودکان در سنین پایین هنوز در حال یادگیری مهارتهای غذا خوردن هستند. ممکن است غذا را بریزند، با دست بخورند یا نتوانند بهخوبی از قاشق و چنگال استفاده کنند.
بهجای انتظار رفتار کاملاً منظم، مهارتها را بهتدریج آموزش دهید. برای مثال:
-
ابتدا به کودک اجازه دهید با دست غذاهای مناسب سنش را بردارد.
-
استفاده از قاشق را با غذاهای نرم و آسان تمرین کنید.
-
لیوان مناسب و سبک در اختیار او بگذارید.
-
برای یادگیری استفاده از قاشق و چنگال به او فرصت بدهید.
-
در صورت ریختن غذا، بدون سرزنش به تمیز کردن آن کمک کنید.
قرار نیست کودک از همان ابتدا مانند بزرگسالان غذا بخورد.
۵. قواعد ساده و مشخصی برای غذا خوردن تعیین کنید
کودک باید بداند هنگام غذا خوردن چه رفتارهایی ایمن و قابل قبول هستند. بهتر است قواعد کوتاه، روشن و متناسب با سن او باشند.
برای مثال:
-
هنگام خوردن غذا روی صندلی مناسب بنشینیم.
-
با دهان پر راه نرویم.
-
غذا و ظرف را به سمت دیگران پرتاب نکنیم.
-
هنگام غذا خوردن آرام باشیم.
-
اگر سیر شدیم، به بزرگسال اطلاع دهیم.
این قواعد را با آرامش و بهصورت مداوم یادآوری کنید. لازم نیست برای هر رفتار کوچک، سخنرانی طولانی داشته باشید.
۶. رفتار مناسب کودک را تشویق کنید
وقتی کودک روی صندلی مینشیند، از قاشق استفاده میکند یا غذا را بهجای پرت کردن در ظرف میگذارد، رفتار او را با جملهای ساده و مشخص تشویق کنید.
برای مثال:
«دیدم قاشقت رو آروم روی میز گذاشتی. خیلی خوبه.»
تشویق بهتر است به تلاش و رفتار مشخص کودک مربوط باشد، نه اینکه فقط به مقدار غذایی که خورده وابسته شود.
اگر کودک از سر میز بلند شد چه کنیم؟
بلند شدن کودک از صندلی همیشه به معنای بدرفتاری نیست. ممکن است سیر شده باشد، نیاز به استراحت داشته باشد یا هنوز نتواند مدت زیادی بنشیند.
در چنین شرایطی ابتدا آرامش خود را حفظ کنید و ببینید آیا کودک هنوز تمایل به غذا خوردن دارد یا نه.
اگر هنوز گرسنه است، میتوانید با لحنی آرام یادآوری کنید:
«اگر میخواهی غذا بخوری، باید روی صندلی بنشینی. وقتی غذا خوردنت تمام شد، میتوانی بروی بازی کنی.»
اگر کودک دیگر علاقهای به غذا ندارد، لازم نیست او را مجبور کنید. وعده غذایی را با آرامش تمام کنید و در زمان میانوعده بعدی، غذای مناسب در اختیارش بگذارید.
نکته مهم این است که کودک نباید هنگام راه رفتن، دویدن یا بازی کردن غذا بخورد. خوردن غذا در حال حرکت، خندیدن یا بازی میتواند خطر خفگی را افزایش دهد.
نشستن ایمن هنگام غذا خوردن یک قانون ضروری است؛ اما مجبور کردن کودک به نشستن طولانیمدت یا تمام کردن بشقاب ضروری نیست.
مشکل مصرف بیش از حد تنقلات و خوراکیهای ناسالم
یکی از دلایلی که ممکن است اشتهای کودک را برای وعدههای اصلی کاهش دهد، مصرف مکرر خوراکیها و نوشیدنیهای نامناسب در طول روز است.
اگر کودک در فاصله کوتاهی پیش از ناهار یا شام مقدار زیادی بیسکویت، کیک، شکلات، چیپس یا نوشیدنی شیرین مصرف کند، ممکن است هنگام وعده اصلی گرسنه نباشد.
از طرف دیگر، مصرف مکرر خوراکیهای پرقند و پرنمک میتواند به شکلگیری عادتهای غذایی نامناسب، پوسیدگی دندان و دریافت بیش از اندازه قند و نمک منجر شود.
البته نباید تصور کرد که هر بار مصرف شیرینی یا شکلات بلافاصله باعث افزایش شدید فعالیت، بدخلقی یا افت قند خون کودک میشود. مهمتر از واکنش کوتاهمدت، الگوی کلی تغذیه و میزان مصرف این خوراکیها در طول زمان است.
چگونه مصرف تنقلات ناسالم را کاهش دهیم؟
۱. خرید خوراکیهای پرقند و پرنمک را محدود کنید.
اگر انواع چیپس، پفک، شکلات و نوشیدنیهای شیرین همیشه در خانه موجود باشند، کنترل مصرف آنها دشوارتر میشود. بهتر است این محصولات را بهصورت روزمره خریداری نکنید.
۲. خوراکیهای ناسالم را در معرض دید کودک قرار ندهید.
قرار دادن مداوم شیرینی و تنقلات روی میز یا در دسترس کودک، احتمال درخواست مکرر آنها را افزایش میدهد. بهتر است میانوعدههای مناسب و سالم در دسترس باشند.
۳. میانوعدههای سالم و متنوع ارائه دهید.
اگر کودک بین وعدههای اصلی گرسنه میشود، میتوانید با توجه به سن و توانایی جویدن او از گزینههایی مانند موارد زیر استفاده کنید:
-
میوه تازه و متناسب با سن کودک
-
ماست ساده و بدون شکر افزوده
-
تکههای مناسب پنیر کمنمک
-
تخممرغ کاملاً پخته
-
نان و غذاهای خانگی مناسب سن کودک
-
سبزیجات پخته و نرم
توجه داشته باشید که شکل و اندازه مواد غذایی باید با توانایی جویدن و بلع کودک هماهنگ باشد تا خطر خفگی کاهش یابد.
۴. از خوراکی بهعنوان پاداش استفاده نکنید.
برای مثال، نگویید: «اگر غذایت را کامل بخوری، به تو شکلات میدهم.»
این روش ممکن است باعث شود کودک شیرینی را پاداشی ارزشمندتر از غذای اصلی بداند. بهتر است برای تشویق رفتار مناسب از بازی، قصه، فعالیت مشترک یا تحسین کلامی استفاده کنید.
۵. میانوعده را نزدیک زمان غذای اصلی قرار ندهید.
اگر کودک درست پیش از ناهار یا شام خوراکی زیادی بخورد، ممکن است اشتهای کافی برای وعده اصلی نداشته باشد. با تنظیم فاصله میانوعدهها و وعدههای اصلی، به ایجاد الگوی منظم غذا خوردن کمک کنید.
اگر کودک آداب غذا خوردن را رعایت نمیکند چه کنیم؟
آداب غذا خوردن یک مهارت اکتسابی است و کودکان آن را بهتدریج از طریق مشاهده و تمرین یاد میگیرند. نباید انتظار داشته باشیم کودک خردسال از همان ابتدا مانند بزرگسالان از قاشق و چنگال استفاده کند یا تمام قواعد میز غذا را رعایت کند.
۱. استفاده از دست را در سن مناسب بپذیرید
کودکان در آغاز غذا خوردن با غذای انگشتی و استفاده از دست، با بافت، شکل و مزه مواد غذایی آشنا میشوند. این تجربه بخشی از یادگیری غذا خوردن مستقل است.
با افزایش سن، میتوانید استفاده از قاشق و چنگال را بهتدریج به او آموزش دهید. اگر کودک غذا را روی لباس یا میز ریخت، بهجای سرزنش کردن، به او کمک کنید تا کمکم مهارت بیشتری پیدا کند.
۲. پرتاب کردن غذا را با آرامش مدیریت کنید
پرتاب کردن غذا ممکن است به دلایل مختلفی اتفاق بیفتد؛ کودک شاید سیر شده، از بازی با غذا لذت برده یا واکنش اطرافیان را بررسی میکند.
اگر این رفتار تکرار شد:
-
با صدای آرام بگویید: «غذا برای خوردن است، نه پرت کردن.»
-
ظرف یا مقدار غذایی را که کودک به آن نیاز ندارد، از دسترس او بردارید.
-
اگر نشانههای سیری دارد، وعده را تمام کنید.
-
از خندیدن، فریاد زدن یا واکنش افراطی خودداری کنید.
اگر کودک مرتب غذا را پرت میکند، بررسی کنید آیا مقدار غذا زیاد است یا زمان وعده برای او مناسب نیست.
۳. آداب اجتماعی را با الگوبرداری آموزش دهید
کودک بسیاری از رفتارهای اجتماعی را از مشاهده بزرگسالان یاد میگیرد. اگر میخواهید از واژههایی مانند «لطفاً»، «ممنونم» و «بفرمایید» استفاده کند، خودتان نیز در موقعیتهای روزمره این کلمات را به کار ببرید.
برای مثال، هنگام درخواست آب بگویید: «لطفاً لیوان آب رو به من میدی؟» کودک بهتدریج این شیوه ارتباط را یاد میگیرد.
۴. برای یادگیری به کودک زمان بدهید
مهارت استفاده از قاشق و چنگال، جویدن و نشستن منظم پشت میز در همه کودکان همزمان شکل نمیگیرد. بهجای مقایسه فرزندتان با کودکان دیگر، پیشرفت او را در مقایسه با تواناییهای قبلی خودش در نظر بگیرید.
چرا نشستن کودک هنگام غذا خوردن برای ایمنی مهم است؟
نشستن در وضعیت مناسب و تحت نظارت بزرگسال، یکی از اصول مهم پیشگیری از خفگی هنگام غذا خوردن است.
کودکی که در حال دویدن، بازی یا حرکت کردن غذا میخورد، ممکن است هنگام جویدن یا بلعیدن کنترل مناسبی نداشته باشد. بنابراین بهتر است کودک هنگام غذا خوردن روی صندلی مناسب و با وضعیت بدنی ثابت بنشیند.
برای ایمنی بیشتر:
-
کودک را روی صندلی غذاخوری متناسب با سن و اندازه بدنش قرار دهید.
-
در صورت استفاده از صندلی کودک، کمربندهای ایمنی آن را ببندید.
-
هنگام غذا خوردن همیشه کنار کودک بمانید و او را زیر نظر داشته باشید.
-
غذا را متناسب با سن و توانایی جویدن کودک آماده و خرد کنید.
-
از دادن خوراکیهای پرخطر از نظر خفگی، مانند آجیل کامل، پاپکورن و تکههای سفت و گرد غذا، به کودکان خردسال خودداری کنید.
-
هنگام غذا خوردن اجازه ندهید کودک بدود، بخندد یا با دهان پر بازی کند.
چه زمانی بازیگوشی هنگام غذا خوردن نیازمند بررسی است؟
در بیشتر موارد، بیقراری و بازیگوشی هنگام غذا خوردن بخشی از رفتارهای طبیعی دوران رشد است. با این حال، اگر مشکلات غذا خوردن شدید، مداوم یا همراه با نشانههای جسمی باشند، بهتر است با پزشک کودک مشورت کنید.
در موارد زیر ارزیابی تخصصی اهمیت دارد:
-
کودک بهطور مداوم از خوردن گروههای غذایی مختلف امتناع میکند.
-
وزنگیری یا رشد او با مشکل مواجه شده است.
-
هنگام غذا خوردن مرتب سرفه میکند، حالت خفگی دارد یا غذا در گلویش گیر میکند.
-
جویدن یا بلعیدن غذا برای او دشوار است.
-
وعدههای غذایی معمولاً با گریه شدید، اضطراب یا ناراحتی طولانی همراه هستند.
-
کودک فقط تعداد بسیار محدودی از غذاها را میپذیرد و این موضوع بر رشد یا سلامت او اثر گذاشته است.
در چنین شرایطی، پزشک ممکن است وضعیت رشد، تغذیه، مهارتهای جویدن و بلع یا عوامل حسی و رفتاری مرتبط با غذا خوردن را بررسی کند.
جمعبندی
بازیگوشی کودکان هنگام غذا خوردن همیشه نشانه لجبازی یا بیاحترامی به قوانین خانواده نیست. گاهی کودک سیر شده، خسته است یا میخواهد استقلال خود را تمرین کند. والدین میتوانند با ایجاد برنامه منظم برای وعدهها، محدود کردن تنقلات ناسالم، فراهم کردن محیطی آرام و تعیین قواعد ساده و متناسب با سن، به شکلگیری عادتهای غذایی سالم کمک کنند.
بهتر است بهجای تهدید، تنبیه یا مجبور کردن کودک به تمام کردن غذا، به نشانههای گرسنگی و سیری او توجه کنید. در عین حال، نشستن در وضعیت ایمن هنگام غذا خوردن و نظارت بزرگسال بر کودک باید همیشه رعایت شود. هدف نهایی این است که غذا خوردن به فرصتی برای یادگیری، ارتباط خانوادگی و تجربهای خوشایند تبدیل شود.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بازبینی: ۱ آذر ۱۴۰۵ (۲۲ نوامبر ۲۰۲۶)
منابع علمی
-
Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Tips for Mealtime Routines
-
American Academy of Pediatrics – 10 Tips for Parents of Picky Eaters
-
American Academy of Pediatrics – Feeding and Nutrition Tips: Your 2-Year-Old
-
American Academy of Pediatrics – Building Balanced Snacks to Feed to Toddlers
-
American Heart Association – Caregiver Influences on Eating Behaviors in Young Children