دندانقروچه در کودکان؛ علتها، عوارض و روشهای درمان
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بازبینی: ۱ آذر ۱۴۰۵ (۲۲ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مقاله
دندانقروچه در کودکان به معنای ساییدن یا فشردن دندانها روی یکدیگر است و ممکن است هنگام بیداری یا خواب اتفاق بیفتد. این وضعیت در کودکان خردسال نسبتاً شایع است و در بسیاری از موارد با افزایش سن کاهش پیدا میکند. علت آن همیشه مشخص نیست و عواملی مانند استرس، درد، مشکلات خواب، برخی داروها و شرایط جسمی میتوانند در بروز آن نقش داشته باشند. بیشتر کودکان به درمان خاصی نیاز ندارند؛ اما اگر دندانقروچه با درد فک، سردرد، حساسیت یا آسیب دندانها همراه باشد، بررسی دندانپزشکی ضروری است. در این مقاله با انواع دندانقروچه، علتهای احتمالی، نشانههای هشداردهنده و راهکارهای کمک به کودک آشنا میشوید.
دندانقروچه چیست؟
دندانقروچه یا بروکسیسم (Bruxism) اصطلاحی برای فعالیت تکراری عضلات فک است که به شکل فشردن دندانها روی یکدیگر، ساییدن آنها یا حرکت دادن فک بروز میکند. این حالت ممکن است در هر سنی اتفاق بیفتد و در کودکان خردسال و پیشدبستانی نیز دیده میشود.
دندانقروچه همیشه نشانه یک بیماری جدی نیست. بسیاری از کودکان در دورهای از رشد خود این رفتار را تجربه میکنند و با گذشت زمان، شدت یا دفعات آن کاهش مییابد. بااینحال، اگر فشار واردشده به دندانها زیاد و مکرر باشد، ممکن است به مینای دندان آسیب برساند یا باعث درد عضلات فک شود.
انواع دندانقروچه در کودکان
دندانقروچه معمولاً به دو شکل دیده میشود:
۱. دندانقروچه در بیداری
در این حالت، کودک هنگام بیدار بودن دندانهایش را روی هم فشار میدهد یا فک خود را منقبض میکند. ممکن است این رفتار هنگام تمرکز، بازی، تماشای تلویزیون، عصبانیت یا تجربه هیجان اتفاق بیفتد. بعضی کودکان از انجام این حرکت آگاه نیستند و برخی دیگر بهتدریج متوجه آن میشوند.
۲. دندانقروچه در خواب
این نوع هنگام خواب رخ میدهد و کودک معمولاً از آن آگاه نیست. والدین ممکن است صدای ساییده شدن دندانها را در طول شب بشنوند. گاهی نیز دندانقروچه تنها هنگام معاینه دندانپزشکی و مشاهده آثار ساییدگی دندانها تشخیص داده میشود.
دندانقروچه در خواب الزاماً به این معنا نیست که کودک در طول روز نیز دندانهایش را به هم میفشارد. این دو شکل میتوانند جداگانه یا همزمان وجود داشته باشند.
چرا کودکان دندانهای خود را به هم میفشارند؟
علت دقیق دندانقروچه در همه کودکان مشخص نیست. پژوهشها نشان میدهند که این وضعیت معمولاً چندعاملی است؛ یعنی ممکن است عوامل جسمی، روانی، عصبی و مرتبط با خواب در آن نقش داشته باشند.
۱. استرس و اضطراب
نگرانی، تغییرات محیطی، مشکلات ارتباطی، شروع مهدکودک یا مدرسه، اختلافات خانوادگی و تجربه موقعیتهای پراسترس ممکن است در بعضی کودکان با افزایش فشردن دندانها همراه باشند.
بااینحال، نباید تصور کرد هر کودکی که دندانقروچه دارد حتماً مضطرب است یا مشکلی روانشناختی را تجربه میکند. دندانقروچه بهتنهایی نشانه اختلال اضطرابی یا مشکل رفتاری نیست.
۲. مشکلات خواب و اختلالات تنفسی
کیفیت خواب و الگوی تنفس کودک میتوانند با دندانقروچه ارتباط داشته باشند. بعضی کودکان همزمان با دندانقروچه، خروپف میکنند یا خواب ناآرامی دارند.
اگر کودک بهطور مداوم خروپف میکند، هنگام خواب برای نفس کشیدن تقلا میکند، وقفههای تنفسی دارد یا در طول روز بیش از حد خوابآلود و خسته است، لازم است از نظر اختلالات تنفسی خواب، از جمله آپنه انسدادی خواب، بررسی شود.
۳. رویش دندانها و درد
در دوران نوزادی و نوپایی، رویش دندانها و احساسهای جدید در دهان ممکن است باعث شود کودک فک خود را حرکت دهد یا دندانهایش را به هم بساید. گاهی نیز درد گوش، ناراحتی دهان یا سایر دردهای جسمی با این رفتار همراه میشوند.
البته دندانقروچه را نباید همیشه به دندان درآوردن نسبت داد. اگر کودک درد دارد یا رفتار او بهطور مداوم تکرار میشود، بهتر است علت آن بررسی شود.
۴. عوامل ژنتیکی و خانوادگی
در برخی خانوادهها، سابقه دندانقروچه در چند نفر دیده میشود. این موضوع میتواند نشاندهنده نقش عوامل ژنتیکی یا ویژگیهای مشترک در الگوی خواب و فعالیت عضلات باشد؛ اما به این معنا نیست که دندانقروچه حتماً از والدین به کودک منتقل میشود.
۵. بعضی داروها و شرایط پزشکی
برخی داروها، از جمله بعضی داروهای محرک مورد استفاده در درمان اختلال نقص توجه و بیشفعالی (ADHD)، ممکن است در برخی افراد با دندانقروچه ارتباط داشته باشند. همچنین در بعضی کودکان دارای شرایط عصبی یا رشدی خاص، این رفتار بیشتر مشاهده میشود.
اگر دندانقروچه پس از شروع مصرف داروی جدید ایجاد شده یا شدت گرفته است، موضوع را با پزشک کودک مطرح کنید. دارو را خودسرانه قطع یا کم نکنید.
نشانهها و عوارض دندانقروچه در کودکان
شدت دندانقروچه در کودکان متفاوت است. بعضی والدین تنها صدای ساییده شدن دندانها را هنگام خواب میشنوند، درحالیکه برخی کودکان ممکن است علائم جسمی نیز داشته باشند.
نشانههای احتمالی عبارتاند از:
-
صدای ساییده شدن دندانها هنگام خواب
-
فشردن مکرر فک در طول روز
-
حساس شدن دندانها به غذاها یا نوشیدنیهای سرد و گرم
-
صاف یا ساییده شدن سطح دندانها
-
لبپریدگی یا ترکخوردگی دندان
-
درد یا خستگی عضلات فک، بهخصوص هنگام بیدار شدن
-
سردرد، بهویژه در ناحیه شقیقهها
-
درد صورت یا اطراف گوش
-
ناراحتی هنگام جویدن غذا
در بسیاری از کودکان، دندانقروچه بدون آسیب قابلتوجه باقی میماند. بااینحال، ساییدگی شدید و طولانیمدت ممکن است به مینای دندان آسیب برساند و در مواردی موجب حساسیت، شکستگی دندان یا ناراحتی مفصل فک شود.
چگونه میتوان به کودک مبتلا به دندانقروچه کمک کرد؟
روش برخورد با دندانقروچه به سن کودک، زمان بروز آن، شدت علائم و وجود آسیب دندانی بستگی دارد. هدف همیشه متوقف کردن فوری رفتار نیست؛ گاهی کافی است کودک تحت نظر باشد و عوامل احتمالی تشدیدکننده آن بررسی شوند.
۱. برای کاهش تنش و آرامش کودک تلاش کنید
اگر دندانقروچه کودک در دورههای پراسترس بیشتر میشود، به شرایط روحی و تغییرات زندگی او توجه کنید. گاهی کودک نمیتواند نگرانی خود را با کلمات بیان کند و ممکن است آن را از طریق تغییر رفتار یا الگوی خواب نشان دهد.
برای کمک به آرامش کودک میتوانید:
-
هر روز زمانی را به گفتوگوی آرام و بدون عجله با او اختصاص دهید.
-
درباره اتفاقات مدرسه، مهدکودک یا روابط دوستانهاش سؤال کنید.
-
به احساسات او گوش دهید و نگرانیهایش را بیاهمیت جلوه ندهید.
-
از قرار دادن کودک در معرض تنش و مشاجرههای مکرر تا حد امکان جلوگیری کنید.
-
فعالیتهای آرامشبخش مانند نقاشی، قصهخوانی یا بازی مورد علاقهاش را در برنامه روزانه قرار دهید.
اگر اضطراب کودک شدید یا مداوم است، یا بر خواب، بازی و روابط او تأثیر گذاشته، مشورت با متخصص سلامت روان کودک میتواند مفید باشد.
۲. برنامه خواب منظم داشته باشید
خواب کافی و منظم به سلامت عمومی و تنظیم هیجانات کودک کمک میکند. اگر کودک دندانقروچه دارد، بهتر است برای خواب او برنامهای آرام و قابل پیشبینی در نظر بگیرید.
برای مثال:
-
ساعت خواب و بیداری نسبتاً ثابتی داشته باشید.
-
پیش از خواب، فعالیتهای پرهیجان را کاهش دهید.
-
استفاده از تلفن همراه، تبلت و تلویزیون را پیش از خواب محدود کنید.
-
برای کودک قصه بخوانید یا موسیقی آرامی پخش کنید.
-
محیط خواب را آرام، تاریک و با دمای مناسب نگه دارید.
این اقدامات ممکن است کیفیت خواب کودک را بهتر کنند، اما تضمینی برای توقف دندانقروچه نیستند.
۳. دندانقروچه در بیداری را با آگاهی و بدون سرزنش مدیریت کنید
اگر کودک در طول روز دندانهایش را به هم میفشارد، میتوانید بهآرامی توجه او را به وضعیت فک و دهانش جلب کنید؛ بهویژه اگر به سنی رسیده باشد که بتواند این موضوع را درک کند.
برای مثال، میتوانید با لحنی دوستانه بگویید: «بیا فکمان را راحت کنیم و دندانهایمان را از هم جدا نگه داریم.»
در حالت استراحت، فک باید راحت باشد و دندانهای بالا و پایین معمولاً با یکدیگر تماس نداشته باشند. لبها میتوانند بهآرامی بسته باشند، بدون اینکه فک تحت فشار قرار بگیرد.
از سرزنش، تهدید یا تکرار مداوم تذکرها خودداری کنید. هدف این است که کودک بهتدریج متوجه وضعیت فک خود شود، نه اینکه نسبت به آن احساس خجالت یا نگرانی پیدا کند.
۴. کودک را به انجام تمرینهای آرامسازی ساده دعوت کنید
برای کودکان بزرگتر میتوان از فعالیتهای سادهای مانند تنفس آرام، شل کردن عضلات شانه و صورت یا تصویرسازی ذهنی استفاده کرد.
برای نمونه، از کودک بخواهید چند نفس آرام بکشد، شانههایش را رها کند و اجازه دهد عضلات صورت و فکش در وضعیت راحت قرار بگیرند. این تمرینها بهتر است در قالب بازی و بدون اجبار انجام شوند.
این روشها ممکن است به کاهش تنش کمک کنند، اما درمان قطعی دندانقروچه نیستند و نباید جایگزین بررسی علتهای پزشکی یا دندانپزشکی شوند.
۵. کودک را نزد دندانپزشک ببرید
اگر دندانقروچه مکرر است، صدای ساییدن دندانها شدید به گوش میرسد یا کودک از درد فک و دندان شکایت دارد، مراجعه به دندانپزشک ضروری است.
دندانپزشک ممکن است موارد زیر را بررسی کند:
-
وجود ساییدگی غیرطبیعی یا آسیب در سطح دندانها
-
ترکخوردگی یا لبپریدگی دندانها
-
حساسیت دندانها
-
وضعیت عضلات فک و مفصل گیجگاهیفکی
-
درد هنگام باز و بسته کردن دهان
-
الگوی رویش و تماس دندانها
در صورت نیاز، دندانپزشک کودک را برای بررسی بیشتر به پزشک اطفال، متخصص خواب یا سایر متخصصان ارجاع میدهد.
۶. آیا محافظ دندان برای کودک لازم است؟
در بعضی موارد، اگر دندانقروچه باعث ساییدگی قابلتوجه دندانها یا درد شود، دندانپزشک ممکن است استفاده از محافظ دندان شبانه را پیشنهاد کند. این وسیله میتواند از تماس و آسیب بیشتر دندانها جلوگیری کند، اما لزوماً علت اصلی دندانقروچه را برطرف نمیکند.
استفاده از محافظ دندان برای کودکان باید با توجه به سن، وضعیت رویش دندانها، اندازه فک و شدت مشکل تصمیمگیری شود. چون دهان و دندان کودک در حال رشد است، انتخاب و تنظیم وسیله اهمیت زیادی دارد.
از خرید محافظهای آماده و استفاده خودسرانه از آنها برای کودک خودداری کنید. نوع مناسب باید توسط دندانپزشک ارزیابی و در صورت نیاز تجویز شود.
چه زمانی دندانقروچه کودک نیاز به بررسی فوریتر دارد؟
اگرچه دندانقروچه در بسیاری از کودکان بدون عارضه جدی است، بعضی نشانهها نیازمند توجه بیشتری هستند.
در موارد زیر با دندانپزشک یا پزشک کودک مشورت کنید:
-
دندانها ترک خوردهاند، لبپر شدهاند یا بهوضوح ساییده شدهاند.
-
کودک مرتباً از درد فک، صورت یا گوش شکایت میکند.
-
صبحها با سردرد یا درد عضلات فک از خواب بیدار میشود.
-
هنگام جویدن غذا درد دارد یا نمیتواند دهانش را بهراحتی باز کند.
-
دندانقروچه با خروپف مداوم، وقفه تنفسی یا خواب ناآرام همراه است.
-
دندانقروچه پس از شروع مصرف یک دارو ایجاد شده یا شدت گرفته است.
اگر کودک هنگام خواب دچار وقفه تنفسی، تقلا برای نفس کشیدن یا تغییر رنگ لبها میشود، باید فوراً ارزیابی پزشکی دریافت کند.
آیا دندانقروچه کودکان با افزایش سن برطرف میشود؟
در بسیاری از کودکان، دندانقروچه با افزایش سن کاهش پیدا میکند یا بهتدریج از بین میرود. بااینحال، زمان مشخصی برای پایان آن وجود ندارد و نمیتوان پیشبینی کرد که در همه کودکان تا سن معینی برطرف میشود.
اگر کودک هیچ نشانهای از درد یا آسیب دندانی ندارد، ممکن است دندانپزشک فقط پیگیری دورهای را توصیه کند. اما اگر دندانقروچه شدید یا همراه با علائم دیگر باشد، بررسی و مدیریت علتهای احتمالی اهمیت دارد.
والدین بهتر است بهجای تلاش برای متوقف کردن اجباری این رفتار، به سلامت دهان و دندان، کیفیت خواب و وضعیت روانی کودک توجه کنند.
جمعبندی
دندانقروچه در کودکان به شکل فشردن یا ساییدن دندانها اتفاق میافتد و ممکن است هنگام بیداری یا خواب دیده شود. این وضعیت همیشه نشانه اضطراب یا مشکل رفتاری نیست و علتهای مختلفی از جمله عوامل مرتبط با خواب، استرس، درد، داروها و شرایط جسمی میتوانند در آن نقش داشته باشند.
بسیاری از کودکان با افزایش سن کمتر دچار دندانقروچه میشوند و به درمان خاصی نیاز ندارند. بااینحال، مشاهده ساییدگی دندانها، درد فک، سردرد یا اختلال در خواب باید جدی گرفته شود. ایجاد برنامه خواب منظم، توجه به نگرانیهای کودک و مراجعه دورهای به دندانپزشک از اقداماتی هستند که به حفظ سلامت دهان و دندان او کمک میکنند.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بازبینی: ۱ آذر ۱۴۰۵ (۲۲ نوامبر ۲۰۲۶)
منابع علمی
-
آکادمی اطفال آمریکا – دندانقروچه در کودکان؛ آنچه والدین باید بدانند
-
آکادمی دندانپزشکی کودکان آمریکا – راهنمای اختلالات مفصل گیجگاهیفکی در کودکان و نوجوانان
-
انجمن بینالمللی دندانپزشکی کودکان – مدیریت دندانقروچه در کودکان
-
مؤسسه ملی تحقیقات دندانپزشکی و جمجمهوصورت آمریکا – بروکسیسم یا دندانقروچه
-
مرور علمی – دندانقروچه خواب در کودکان: علتشناسی، تشخیص و درمان