ویتامین B5 (اسید پانتوتنیک)؛ فواید، منابع غذایی، علائم کمبود و مقدار مورد نیاز

بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۲۴ آبان ۱۴۰۵ (۱۵ نوامبر ۲۰۲۶)

خلاصه مطلب

ویتامین B5 یا اسید پانتوتنیک یکی از ویتامین‌های محلول در آب و از اعضای گروه ویتامین‌های B است. این ویتامین برای ساخت کوآنزیم A ضروری است؛ ترکیبی که در واکنش‌های متابولیکی بدن، از جمله سوخت‌وساز کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها و پروتئین‌ها، نقش مهمی دارد.

اسید پانتوتنیک در بسیاری از مواد غذایی حیوانی و گیاهی مانند گوشت، جگر، تخم‌مرغ، قارچ، حبوبات، مغزها و غلات کامل وجود دارد. به همین دلیل، کمبود آن در افراد سالم و دارای رژیم غذایی متنوع بسیار نادر است. دریافت ناکافی ویتامین B5 در شرایط سوءتغذیه شدید ممکن است با خستگی، سردرد، ناراحتی‌های گوارشی و احساس سوزش یا گزگز در دست‌ها و پاها همراه باشد.

ویتامین B5 چیست؟

ویتامین B5 که با نام اسید پانتوتنیک (Pantothenic Acid) شناخته می‌شود، یک ویتامین محلول در آب است که تقریباً در تمام بافت‌های زنده وجود دارد. نام پانتوتنیک از واژه‌ای یونانی به معنای «همه‌جا» گرفته شده است؛ زیرا این ویتامین در طیف گسترده‌ای از مواد غذایی گیاهی و حیوانی یافت می‌شود.

مهم‌ترین وظیفه اسید پانتوتنیک، شرکت در ساخت کوآنزیم A یا CoA است. این کوآنزیم در بسیاری از واکنش‌های شیمیایی بدن نقش دارد و برای تولید انرژی، ساخت و تجزیه اسیدهای چرب و تولید برخی ترکیبات ضروری سلول‌ها مورد نیاز است.

بخش دیگری از ویتامین B5 نیز در ساخت پروتئین حامل گروه آسیل (Acyl Carrier Protein) شرکت می‌کند که در فرایند تولید اسیدهای چرب نقش دارد.

فواید و نقش ویتامین B5 در بدن

ویتامین B5 به دلیل نقش گسترده‌ای که در فعالیت‌های متابولیکی دارد، برای عملکرد طبیعی سلول‌ها ضروری است. مهم‌ترین وظایف آن عبارت‌اند از:

۱. کمک به تبدیل مواد غذایی به انرژی

یکی از نقش‌های اصلی ویتامین B5 مشارکت در ساخت کوآنزیم A است. این کوآنزیم در واکنش‌های متعددی که برای تجزیه و استفاده از کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها و پروتئین‌ها انجام می‌شوند، حضور دارد.

به کمک این واکنش‌ها، بدن می‌تواند مواد مغذی را به ترکیبات مورد نیاز برای تولید انرژی و ساخت مولکول‌های ضروری تبدیل کند.

با این حال، مصرف مکمل B5 در افرادی که کمبود این ویتامین را ندارند، لزوماً باعث افزایش انرژی، کاهش خستگی یا تقویت توان جسمی نمی‌شود.

۲. نقش در ساخت و تجزیه چربی‌ها

کوآنزیم A در ساخت و تجزیه اسیدهای چرب نقش دارد. اسیدهای چرب برای تولید انرژی، تشکیل غشای سلول‌ها و ساخت برخی ترکیبات زیستی مورد نیاز هستند.

بنابراین، دریافت کافی ویتامین B5 به حفظ فرایندهای طبیعی سوخت‌وساز چربی‌ها کمک می‌کند.

۳. مشارکت در ساخت هورمون‌ها و ترکیبات ضروری بدن

ویتامین B5 از طریق کوآنزیم A در ساخت برخی ترکیبات مهم مانند هورمون‌های استروئیدی نقش دارد. این گروه از ترکیبات شامل هورمون‌هایی است که در عملکرد طبیعی غدد فوق‌کلیوی و تنظیم فرایندهای مختلف بدن مشارکت می‌کنند.

همچنین کوآنزیم A در ساخت کلسترول و برخی مولکول‌های مورد نیاز سلول‌ها نقش دارد. کلسترول علاوه بر حضور در غشای سلولی، ماده اولیه ساخت هورمون‌های استروئیدی و برخی ترکیبات دیگر است.

۴. نقش در عملکرد طبیعی دستگاه عصبی

ویتامین B5 در واکنش‌های متابولیکی مرتبط با ساخت برخی انتقال‌دهنده‌های عصبی نقش دارد. برای مثال، کوآنزیم A در مسیرهای زیستی مرتبط با تولید استیل‌کوآنزیم A مشارکت می‌کند و این ترکیب برای ساخت استیل‌کولین، یکی از انتقال‌دهنده‌های عصبی مهم، ضروری است.

با وجود این نقش زیستی، شواهد علمی کافی وجود ندارد که مصرف مکمل B5 در افراد سالم باعث تقویت حافظه، افزایش تمرکز یا درمان بیماری‌های عصبی شود.

۵. مشارکت در ساخت هموگلوبین

ویتامین B5 از طریق نقش خود در متابولیسم سلولی و ساخت ترکیبات ضروری بدن، در مسیرهای مرتبط با تولید هموگلوبین مشارکت دارد. هموگلوبین پروتئینی در گلبول‌های قرمز خون است که اکسیژن را از ریه‌ها به بافت‌های بدن منتقل می‌کند.

با این حال، کمبود ویتامین B5 علت شایع کم‌خونی نیست و مصرف مکمل آن به‌عنوان روش معمول پیشگیری یا درمان کم‌خونی توصیه نمی‌شود.

آیا ویتامین B5 ویتامین ضد استرس است؟

گاهی از اسید پانتوتنیک با عنوان «ویتامین ضد استرس» یاد می‌شود؛ زیرا این ویتامین در ساخت کوآنزیم A و مسیرهای متابولیکی مرتبط با تولید هورمون‌های استروئیدی نقش دارد.

غدد فوق‌کلیوی برای ساخت برخی هورمون‌ها به مواد اولیه و مسیرهای متابولیکی وابسته به کوآنزیم A نیاز دارند. با این حال، این نقش زیستی به معنای آن نیست که مصرف مکمل B5 می‌تواند استرس را کاهش دهد یا از اثرات آن بر بدن جلوگیری کند.

در حال حاضر شواهد بالینی کافی برای معرفی مکمل اسید پانتوتنیک به‌عنوان درمان اضطراب، افسردگی یا استرس وجود ندارد. مدیریت استرس و اختلالات روانی باید بر اساس ارزیابی و روش‌های درمانی معتبر انجام شود.

علائم کمبود ویتامین B5 چیست؟

کمبود طبیعی ویتامین B5 در انسان بسیار نادر است؛ زیرا این ویتامین در بسیاری از مواد غذایی وجود دارد. بیشتر گزارش‌های مربوط به کمبود آن در شرایط سوءتغذیه شدید یا مطالعات کنترل‌شده‌ای به دست آمده‌اند که در آن‌ها دریافت ویتامین به‌صورت عمدی محدود شده است.

در صورت بروز کمبود قابل‌توجه، نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

• خستگی و احساس ضعف

• سردرد

• اختلالات خواب

• کاهش اشتها

• تهوع و ناراحتی‌های گوارشی

• تحریک‌پذیری و احساس بی‌قراری

• بی‌حسی، گزگز یا احساس سوزش در دست‌ها و پاها

• گرفتگی یا درد عضلانی در برخی شرایط

یکی از نشانه‌هایی که در مطالعات مربوط به کمبود شدید ویتامین B5 گزارش شده، احساس سوزش و درد در پاهاست که گاهی با عنوان «سندرم پای سوزان» شناخته می‌شود.

نکته مهم: این علائم اختصاصی کمبود B5 نیستند و می‌توانند به دلایل مختلفی مانند کمبود سایر ویتامین‌ها، اختلالات عصبی، بیماری‌های متابولیک یا مشکلات تغذیه‌ای ایجاد شوند. بنابراین، مشاهده آن‌ها به‌تنهایی برای تشخیص کمبود این ویتامین کافی نیست.

چه عواملی احتمال کمبود ویتامین B5 را افزایش می‌دهند؟

به دلیل پراکندگی گسترده اسید پانتوتنیک در مواد غذایی، کمبود آن در افراد سالم نادر است. با این حال، برخی شرایط ممکن است دریافت یا استفاده بدن از این ویتامین را تحت تأثیر قرار دهند:

• سوءتغذیه شدید و طولانی‌مدت

• رژیم غذایی بسیار محدود و فاقد تنوع

• برخی بیماری‌های شدید که دریافت و جذب مواد مغذی را مختل می‌کنند

• شرایط پزشکی خاص که باعث اختلال در متابولیسم مواد مغذی می‌شوند

در بیشتر افراد، رعایت یک رژیم غذایی متنوع شامل منابع پروتئینی، حبوبات، سبزیجات، مغزها و غلات کامل برای تأمین نیاز بدن کافی است.

منابع غذایی ویتامین B5 کدام‌اند؟

اسید پانتوتنیک در بسیاری از مواد غذایی حیوانی و گیاهی وجود دارد. به همین دلیل، دریافت مقدار کافی آن معمولاً با مصرف یک رژیم غذایی متعادل امکان‌پذیر است.

منابع حیوانی

• جگر گاو و سایر اندام‌های خوراکی

• گوشت گاو

• مرغ و سایر گوشت‌های پرندگان

• ماهی و غذاهای دریایی

• تخم‌مرغ

• شیر و ماست

منابع گیاهی

• قارچ، به‌ویژه قارچ شیتاکه

• آووکادو

• سیب‌زمینی و سیب‌زمینی شیرین

• بروکلی

• عدس و سایر حبوبات

• بادام‌زمینی

• تخمه آفتابگردان

• جو دوسر

• گندم کامل و سایر غلات سبوس‌دار

مقدار ویتامین B5 در برخی مواد غذایی

مقدار اسید پانتوتنیک در مواد غذایی مختلف متفاوت است. جدول زیر نمونه‌هایی از منابع غذایی این ویتامین را نشان می‌دهد:

مقادیر ذکرشده تقریبی هستند و با نوع ماده غذایی، اندازه وعده و روش آماده‌سازی تغییر می‌کنند.

آیا روش پخت بر مقدار ویتامین B5 تأثیر دارد؟

بخشی از ویتامین B5 ممکن است هنگام فرآوری و آماده‌سازی مواد غذایی از بین برود. از آنجا که این ویتامین محلول در آب است، ممکن است بخشی از آن هنگام جوشاندن مواد غذایی وارد آب پخت شود.

برای کاهش این اتلاف می‌توان از روش‌هایی مانند بخارپز کردن، پخت کوتاه‌مدت و استفاده از آب پخت در تهیه غذا استفاده کرد. همچنین مصرف غلات کامل به‌جای غلات بسیار تصفیه‌شده می‌تواند به دریافت بیشتر این ویتامین کمک کند.

مقدار مورد نیاز روزانه ویتامین B5 چقدر است؟

مقدار مورد نیاز اسید پانتوتنیک بر اساس سن و وضعیت فیزیولوژیک متفاوت است. برای این ویتامین، به‌جای مقدار توصیه‌شده روزانه (RDA)، مقدار دریافت کافی (AI) تعیین شده است؛ زیرا شواهد موجود برای تعیین دقیق نیاز همه گروه‌ها کافی نیست.

این مقادیر شامل مجموع دریافت ویتامین B5 از غذا و مکمل‌ها هستند و به معنای نیاز همه افراد به مصرف مکمل نیستند.

آیا مصرف مکمل ویتامین B5 ضروری است؟

در بیشتر افراد سالم، دریافت ویتامین B5 از طریق رژیم غذایی کافی است و نیازی به مصرف مکمل جداگانه وجود ندارد.

مکمل‌های اسید پانتوتنیک معمولاً به شکل مکمل مستقل، ترکیبات ویتامین B کمپلکس یا مولتی‌ویتامین عرضه می‌شوند. در برخی فرآورده‌ها نیز از ترکیباتی مانند کلسیم پانتوتنات یا پانتتین استفاده می‌شود.

مصرف مکمل ممکن است در شرایط پزشکی خاص و با تشخیص پزشک مطرح شود؛ اما شواهد کافی برای توصیه عمومی آن به‌منظور افزایش انرژی، تقویت سیستم ایمنی، کاهش استرس یا درمان افسردگی وجود ندارد.

عوارض مصرف بیش از حد ویتامین B5

ویتامین B5 محلول در آب است و سمیت آن در مقادیر معمول غذایی یا مکملی پایین گزارش شده است. تاکنون حد بالای قابل تحمل روزانه (UL) برای این ویتامین تعیین نشده است؛ زیرا شواهد کافی برای تعیین یک آستانه مشخص بروز عوارض وجود ندارد.

با این حال، مصرف مقادیر بسیار زیاد مکمل‌های اسید پانتوتنیک ممکن است باعث ناراحتی‌های گوارشی، به‌ویژه اسهال شود.

تعیین نشدن حد بالای مصرف به معنی بی‌ضرر بودن هر مقدار مکمل نیست. مصرف دوزهای بسیار بالا بدون ضرورت پزشکی توصیه نمی‌شود و ممکن است با دریافت نامتعادل سایر مواد مغذی همراه باشد.

پرسش‌های متداول

ویتامین B5 برای چه کاری در بدن ضروری است؟

ویتامین B5 برای ساخت کوآنزیم A ضروری است. این کوآنزیم در سوخت‌وساز کربوهیدرات‌ها، چربی‌ها و پروتئین‌ها، تولید انرژی و ساخت برخی ترکیبات مهم سلولی نقش دارد.

آیا ویتامین B5 به کاهش استرس کمک می‌کند؟

با وجود نقش ویتامین B5 در مسیرهای متابولیکی مرتبط با ساخت برخی هورمون‌ها، شواهد بالینی کافی برای اثبات اثر مکمل آن در کاهش استرس یا درمان اضطراب وجود ندارد.

کمبود ویتامین B5 چه علائمی دارد؟

کمبود شدید ویتامین B5 ممکن است با خستگی، سردرد، تهوع، ناراحتی‌های گوارشی، بی‌حسی یا احساس سوزش در دست‌ها و پاها همراه باشد. این کمبود در افراد سالم نادر است و علائم آن اختصاصی نیستند.

بهترین منابع غذایی ویتامین B5 کدام‌اند؟

جگر، گوشت، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، قارچ، آووکادو، حبوبات، تخمه آفتابگردان، شیر و غلات کامل از منابع مناسب اسید پانتوتنیک هستند.

آیا مصرف مکمل B5 باعث افزایش انرژی می‌شود؟

ویتامین B5 در فرایند تولید انرژی نقش دارد؛ اما در افرادی که کمبود این ویتامین را ندارند، مصرف مکمل معمولاً باعث افزایش محسوس انرژی یا توان جسمی نمی‌شود.

آیا مصرف زیاد ویتامین B5 خطرناک است؟

مسمومیت با این ویتامین در مقادیر معمول نادر است و حد بالای قابل تحمل مشخصی برای آن تعیین نشده است. با این حال، مصرف دوزهای بسیار بالا ممکن است باعث اسهال و ناراحتی‌های گوارشی شود و بدون توصیه پزشک ضرورت ندارد.

جمع‌بندی

ویتامین B5 یا اسید پانتوتنیک یکی از ویتامین‌های ضروری گروه B است که در ساخت کوآنزیم A و انجام واکنش‌های متابولیکی بدن نقش دارد. این ویتامین برای سوخت‌وساز چربی‌ها، کربوهیدرات‌ها و پروتئین‌ها و ساخت برخی ترکیبات مهم سلولی ضروری است.

اسید پانتوتنیک در بسیاری از مواد غذایی مانند گوشت، جگر، ماهی، تخم‌مرغ، قارچ، حبوبات، مغزها و غلات کامل وجود دارد؛ به همین دلیل کمبود آن در افراد سالم بسیار نادر است. مصرف مکمل B5 برای همه افراد ضروری نیست و شواهد کافی برای استفاده از آن به‌عنوان درمان استرس، افسردگی یا خستگی در افراد بدون کمبود وجود ندارد. یک رژیم غذایی متنوع و متعادل معمولاً بهترین راه تأمین نیاز بدن به این ویتامین است.

این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.

بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۲۴ آبان ۱۴۰۵ (۱۵ نوامبر ۲۰۲۶)

منابع علمی

• NIH – Office of Dietary Supplements: Pantothenic Acid, Health Professional Fact Sheet

• NIH – Office of Dietary Supplements: Pantothenic Acid, Consumer Fact Sheet

• Oregon State University – Linus Pauling Institute: Pantothenic Acid

• National Academies – Dietary Reference Intakes: Pantothenic Acid

• European Commission – Dietary Reference Values for Food Energy and Nutrients