افزایش وزن نوزاد نارس؛ چه کنیم تا نوزاد وزن بگیرد؟
افزایش وزن نوزاد نارس یکی از مهمترین شاخص‌هایی است که پزشکان برای ارزیابی رشد و وضعیت تغذیه او بررسی می‌کنند. نوزادانی که زودتر از موعد متولد می‌شوند، ممکن است به دلیل نارس بودن اندام‌ها، نیازهای تغذیه‌ای ویژه یا مشکلات پزشکی، برای وزن‌گیری مناسب به مراقبت بیشتری نیاز داشته باشند.
اگر نوزاد شما نارس به دنیا آمده است، ممکن است درباره وزن طبیعی او، مقدار شیر مورد نیاز، بهترین روش تغذیه و زمان رسیدن به وزن مناسب سؤال داشته باشید. نکته مهم این است که وزن‌گیری نوزادان نارس با یک عدد ثابت برای همه آن‌ها سنجیده نمی‌شود؛ سن بارداری هنگام تولد، وزن اولیه، وضعیت سلامت و روند رشد هر نوزاد باید در نظر گرفته شوند.
در این مقاله از گهوارک، با اصول افزایش وزن نوزاد نارس، روش‌های تغذیه، مراقبت کانگورویی و علائمی که نیاز به بررسی پزشکی دارند آشنا می‌شوید.
به چه نوزادی نارس گفته می‌شود؟
نوزادی که پیش از کامل شدن ۳۷ هفته بارداری متولد شود، نارس محسوب می‌شود. بر اساس سن بارداری، تولد زودرس به سه گروه تقسیم می‌شود:
-
نارس بسیار زودرس: تولد پیش از ۲۸ هفته بارداری
-
نارس متوسط تا شدید: تولد از ۲۸ هفته تا پیش از ۳۲ هفته
-
نارس دیررس: تولد از ۳۲ هفته تا پیش از ۳۷ هفته
نوزادان نارس ممکن است وزن کمتری داشته باشند، اما نارس بودن و کم‌وزنی دو مفهوم متفاوت هستند. برخی نوزادان نارس متناسب با سن بارداری خود وزن مناسبی دارند و بعضی نوزادان متولدشده در موعد نیز ممکن است وزن کمی داشته باشند.
کم‌وزنی هنگام تولد معمولاً به وزن کمتر از ۲۵۰۰ گرم گفته می‌شود؛ این تعریف مستقل از سن بارداری است.
وزن طبیعی نوزاد نارس چقدر است؟
وزن نوزاد نارس به تعداد هفته‌های بارداری هنگام تولد، وضعیت رشد داخل رحم و شرایط پزشکی او بستگی دارد. به همین دلیل، نمی‌توان یک وزن مشخص را برای تمام نوزادان نارس طبیعی دانست.
برای ارزیابی رشد، پزشک علاوه بر وزن، قد یا طول بدن و دور سر نوزاد را نیز بررسی می‌کند و تغییرات این شاخص‌ها را در طول زمان می‌سنجد.
در نوزادان نارس، معمولاً از نمودارهای رشد متناسب با سن بارداری و شرایط نوزاد استفاده می‌شود. پس از تولد نیز ممکن است سن اصلاح‌شده برای تفسیر رشد و تکامل اهمیت داشته باشد.
نوزاد نارس روزانه چقدر باید وزن اضافه کند؟
میزان وزن‌گیری مورد انتظار به سن بارداری، وزن فعلی، وضعیت سلامت و مرحله رشد نوزاد بستگی دارد. برای برخی نوزادان نارس، پس از تثبیت وضعیت پزشکی و تغذیه، افزایش وزن حدود ۱۵ تا ۲۰ گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در روز می‌تواند یک محدوده راهنما باشد؛ اما این عدد برای همه نوزادان هدف یکسانی نیست و پزشک ممکن است بر اساس شرایط نوزاد هدف متفاوتی تعیین کند.
برای مثال، نیازهای نوزاد بسیار نارس با نوزادی که نزدیک به موعد زایمان متولد شده و وضعیت پایداری دارد، یکسان نیست.
در روزهای نخست پس از تولد، مقداری کاهش وزن به دلیل تغییر تعادل مایعات بدن طبیعی است. پس از آن، روند بازگشت به وزن تولد و ادامه وزن‌گیری باید با توجه به وضعیت نوزاد بررسی شود.
مهم‌تر از وزن یک روز، روند رشد در طول زمان است. اگر وزن‌گیری کمتر از حد انتظار باشد، پزشک ممکن است مقدار دریافتی شیر، روش تغذیه، تحمل گوارشی و مشکلات پزشکی احتمالی را بررسی کند.
چرا افزایش وزن نوزاد نارس اهمیت دارد؟
نوزادان نارس بخشی از دوران رشد خود را خارج از رحم سپری می‌کنند و ممکن است برای ادامه رشد به حمایت تغذیه‌ای و پزشکی بیشتری نیاز داشته باشند.
وزن‌گیری مناسب به تأمین انرژی لازم برای رشد اندام‌ها، حفظ دمای بدن و رشد مغز کمک می‌کند. همچنین ارزیابی منظم وزن به تیم درمان اجازه می‌دهد در صورت نیاز، برنامه تغذیه را تغییر دهد.
با این حال، افزایش سریع وزن به‌تنهایی نشانه رشد مطلوب نیست. رشد طولی بدن، دور سر، وضعیت تغذیه و سلامت عمومی نیز باید بررسی شوند.
بهترین روش تغذیه برای افزایش وزن نوزاد نارس چیست؟
۱. شیر مادر؛ انتخاب اصلی برای تغذیه نوزاد نارس
شیر مادر، در صورت امکان، انتخاب اصلی برای تغذیه نوزاد نارس است. ترکیبات آن برای نوزاد مفید هستند و می‌توانند به محافظت در برابر برخی عفونت‌ها کمک کنند.
با این حال، نیازهای تغذیه‌ای بعضی نوزادان نارس، به‌ویژه نوزادان بسیار نارس یا با وزن بسیار کم، ممکن است با شیر مادر به‌تنهایی تأمین نشود. در چنین شرایطی، تیم درمان ممکن است غنی‌کننده مخصوص شیر مادر را برای افزایش دریافت انرژی، پروتئین، کلسیم، فسفر و ویتامین‌ها تجویز کند.
غنی‌کننده شیر مادر با مکمل‌های عمومی یا خوراکی‌های گیاهی یکسان نیست و باید مطابق دستور تیم درمان استفاده شود.
۲. شیر اهدایی یا شیرخشک مخصوص نوزاد نارس
اگر شیر مادر در دسترس نباشد یا برای تأمین نیازهای نوزاد کافی نباشد، شیر اهدایی انسانیِ غربالگری‌شده و پاستوریزه، در صورت دسترسی، می‌تواند یکی از گزینه‌ها باشد.
در شرایطی که شیر مادر یا شیر اهدایی در دسترس نیست یا نیازهای تغذیه‌ای نوزاد را تأمین نمی‌کند، ممکن است شیرخشک مخصوص نوزادان نارس توصیه شود.
انتخاب نوع شیر و میزان انرژی آن به شرایط نوزاد بستگی دارد. شیرخشک معمولی، شیرخشک نارس و شیر غنی‌شده را نباید بدون مشورت پزشک به‌جای یکدیگر استفاده کرد.
۳. تغذیه با شیشه، شیر مادر یا لوله تغذیه
برخی نوزادان نارس هنوز توانایی هماهنگ کردن مکیدن، بلع و تنفس را به‌طور کامل به دست نیاورده‌اند. در این شرایط، تغذیه مستقیم از سینه یا شیشه ممکن است دشوار باشد.
بسته به سن بارداری و وضعیت بالینی نوزاد، تغذیه می‌تواند از طریق سینه، شیشه یا لوله‌ای که به معده می‌رسد انجام شود. در برخی شرایط خاص نیز ممکن است دریافت بخشی از مواد مغذی از راه ورید ضروری باشد.
روش تغذیه باید توسط تیم درمان تعیین شود تا هم نیازهای غذایی تأمین شوند و هم خطر خستگی، ورود شیر به راه تنفسی یا مشکلات گوارشی کاهش یابد.
۴. تنظیم برنامه تغذیه با نظر پزشک
نوزادان نارس ممکن است برای دریافت شیر به برنامه مشخصی نیاز داشته باشند؛ زیرا بعضی از آن‌ها هنگام گرسنگی نشانه‌های واضحی نشان نمی‌دهند یا پیش از دریافت حجم کافی شیر به خواب می‌روند.
فاصله بین وعده‌ها و مقدار شیر باید بر اساس سن، وزن، روش تغذیه و وضعیت پزشکی نوزاد تعیین شود. برای بعضی نوزادان، لازم است طبق برنامه شیر داده شود یا برای تغذیه از خواب بیدار شوند.
اگر نوزاد زود خسته می‌شود، شیر خوردن طولانی دارد یا نمی‌تواند مقدار مورد انتظار را دریافت کند، با پزشک یا مشاور شیردهی آشنا با نوزادان نارس مشورت کنید.
۴ راهکار برای کمک به افزایش وزن نوزاد نارس
۱. وزن نوزاد را به‌طور منظم بررسی کنید
وزن‌کشی منظم به شناسایی زودهنگام مشکلات رشد کمک می‌کند. با این حال، وزن کردن روزانه در خانه برای همه نوزادان لازم نیست و تغییرات کوچک روزانه ممکن است تحت تأثیر وضعیت مایعات بدن قرار بگیرند.
بهتر است طبق برنامه تعیین‌شده توسط پزشک، نوزاد را با ترازوی مناسب وزن کنید و نتایج را ثبت کنید. اگر وزن‌گیری کمتر از انتظار بود، به‌جای افزایش خودسرانه حجم شیر یا غلیظ کردن آن، با پزشک مشورت کنید.
۲. مراقبت کانگورویی را با راهنمایی تیم درمان انجام دهید
مراقبت کانگورویی به تماس پوست با پوست نوزاد و مراقب او گفته می‌شود. این روش برای نوزادان نارس و کم‌وزن توصیه می‌شود و می‌تواند به حفظ دمای بدن، حمایت از شیردهی و بهبود مراقبت از نوزاد کمک کند.
مدت و شیوه انجام مراقبت کانگورویی باید با توجه به وضعیت نوزاد و شرایط ایمنی تعیین شود. نوزادی که به مراقبت ویژه یا حمایت تنفسی نیاز دارد، باید طبق دستور تیم درمان تحت مراقبت قرار گیرد.
۳. محیط آرامی برای تغذیه فراهم کنید
تغذیه برای بعضی نوزادان نارس فعالیتی خسته‌کننده است. کاهش عوامل مزاحم و رعایت روش مناسب تغذیه می‌تواند به نوزاد کمک کند انرژی خود را بهتر مدیریت کند.
هنگام تغذیه به نشانه‌های خستگی، تغییر رنگ، تنفس غیرعادی و توانایی مکیدن توجه کنید. اگر نوزاد هنگام شیر خوردن مرتب متوقف می‌شود یا به‌سختی نفس می‌کشد، تغذیه را به‌زور ادامه ندهید و از تیم درمان راهنمایی بگیرید.
۴. پیگیری پزشکی و تغذیه‌ای را جدی بگیرید
پیگیری رشد فقط به ثبت وزن محدود نمی‌شود. پزشک ممکن است بر اساس شرایط نوزاد، میزان دریافت شیر، وضعیت آب بدن، تحمل گوارشی، آزمایش‌های لازم و نیاز به غنی‌سازی شیر را بررسی کند.
اگر نوزاد پس از ترخیص همچنان به مراقبت تغذیه‌ای ویژه نیاز دارد، برنامه پیگیری باید متناسب با شرایط او ادامه پیدا کند. در صورت مشاهده کاهش وزن غیرمنتظره یا توقف روند رشد، ارزیابی زودهنگام اهمیت دارد.
آیا ماساژ به افزایش وزن نوزاد نارس کمک می‌کند؟
ماساژ ملایم در برخی شرایط می‌تواند به آرامش و تعامل والد و نوزاد کمک کند، اما نباید آن را روش اصلی یا تضمین‌شده افزایش وزن در نظر گرفت.
نوزادان نارس، به‌ویژه آن‌هایی که هنوز ناپایدار هستند یا به مراقبت ویژه نیاز دارند، ممکن است نسبت به تحریک بدنی حساس باشند. بنابراین ماساژ باید تنها در صورت مناسب بودن وضعیت نوزاد و با راهنمایی متخصص انجام شود.
از ماساژ شدید، فشار روی شکم یا اندام‌ها و استفاده از روغن‌ها و مواد معطر بدون اطمینان از مناسب بودن آن‌ها برای پوست نوزاد خودداری کنید.
آیا رژیم غذایی مادر باعث افزایش وزن نوزاد نارس می‌شود؟
مادر شیرده بهتر است رژیم غذایی متنوع و متعادلی داشته باشد و نیازهای تغذیه‌ای خود را تأمین کند. با این حال، خوردن یک خوراکی خاص یا مصرف گیاهانی مانند شنبلیله و رازیانه تضمین نمی‌کند که شیر مادر پرکالری‌تر شود یا نوزاد سریع‌تر وزن بگیرد.
اگر تولید شیر کم است، بهتر است علت آن بررسی شود. ارزیابی روش شیردهی، دفعات تخلیه شیر و وضعیت سلامت مادر می‌تواند کمک‌کننده باشد.
در صورت نیاز به مکمل، دارو یا غنی‌کننده شیر، انتخاب و مقدار مصرف باید با توجه به شرایط مادر و نوزاد تعیین شود. مکمل‌های گیاهی نیز ممکن است عوارض یا تداخل داشته باشند و برای همه افراد مناسب نیستند.
چه زمانی وزن‌گیری نوزاد نارس نگران‌کننده است؟
اگر نوزاد مطابق انتظار وزن اضافه نمی‌کند، وزنش کاهش پیدا کرده یا در تغذیه مشکل دارد، با پزشک تماس بگیرید. ممکن است نیاز باشد مقدار شیر دریافتی، روش تغذیه، تحمل گوارشی یا علت‌های پزشکی بررسی شوند.
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، ارزیابی فوری پزشکی اهمیت دارد:
-
دشواری در تنفس یا کبودی لب‌ها و پوست
-
بی‌حالی غیرمعمول یا دشواری در بیدار کردن نوزاد
-
امتناع مکرر از شیر خوردن یا کاهش واضح دریافت شیر
-
کاهش محسوس ادرار یا نشانه‌های کم‌آبی
-
استفراغ مکرر، استفراغ سبزرنگ یا وجود خون در مدفوع
-
تب یا پایین بودن غیرعادی دمای بدن، به‌ویژه در نوزاد بسیار کم‌سن یا نارس
اگر نوزاد در خانه مراقبت می‌شود و هر یک از علائم شدید یا ناگهانی را دارد، منتظر نوبت بعدی وزن‌کشی نمانید.
نوزاد نارس چه زمانی می‌تواند از بیمارستان مرخص شود؟
ترخیص نوزاد نارس بر اساس یک وزن ثابت انجام نمی‌شود. تیم درمان مجموعه‌ای از معیارها را در نظر می‌گیرد؛ از جمله پایداری تنفس و دمای بدن، توانایی دریافت تغذیه کافی، روند رشد، نیازهای پزشکی و امکان مراقبت ایمن در خانه.
برخی نوزادان ممکن است پیش از رسیدن به وزن دو کیلوگرم ترخیص شوند و برخی دیگر به دلیل شرایط پزشکی به مراقبت بیمارستانی طولانی‌تری نیاز داشته باشند.
پیش از ترخیص، والدین باید درباره روش تغذیه، داروها یا مکمل‌های لازم، نحوه پایش رشد، زمان ویزیت بعدی و علائم هشدار آموزش ببینند.
پرسش‌های متداول درباره افزایش وزن نوزاد نارس
نوزاد نارس در روز چند گرم باید وزن اضافه کند؟
مقدار مورد انتظار به وزن، سن بارداری و وضعیت سلامت نوزاد بستگی دارد. برای بعضی نوزادان، پس از تثبیت شرایط، حدود ۱۵ تا ۲۰ گرم به ازای هر کیلوگرم در روز می‌تواند یک محدوده راهنما باشد؛ اما هدف دقیق باید توسط پزشک تعیین شود.
بهترین شیر برای افزایش وزن نوزاد نارس چیست؟
شیر مادر انتخاب اصلی است. برخی نوزادان نارس به غنی‌کننده شیر مادر نیاز دارند و در شرایط خاص ممکن است شیر اهدایی یا شیرخشک مخصوص نوزاد نارس توصیه شود. انتخاب مناسب باید با نظر تیم درمان انجام شود.
آیا باید نوزاد نارس را برای شیر خوردن از خواب بیدار کرد؟
برخی نوزادان نارس به دلیل خواب‌آلودگی یا ضعف در مکیدن، به تغذیه برنامه‌ریزی‌شده نیاز دارند. اینکه نوزاد چه زمانی باید بیدار شود و چند وقت یک‌بار شیر بخورد، به وضعیت پزشکی و برنامه تغذیه او بستگی دارد.
آیا مراقبت کانگورویی به وزن‌گیری نوزاد نارس کمک می‌کند؟
مراقبت کانگورویی یکی از روش‌های توصیه‌شده برای مراقبت از نوزادان نارس و کم‌وزن است و می‌تواند به حفظ دمای بدن و حمایت از شیردهی کمک کند. این روش باید با رعایت ایمنی و متناسب با وضعیت نوزاد انجام شود.
آیا برای افزایش وزن نوزاد نارس باید به شیر مادر مکمل اضافه کرد؟
برخی نوزادان نارس به غنی‌کننده مخصوص شیر مادر یا برنامه تغذیه ویژه نیاز دارند، اما این تصمیم بر اساس رشد و نیازهای پزشکی نوزاد گرفته می‌شود. افزودن پودر شیرخشک، مکمل یا مواد دیگر به شیر مادر بدون دستور متخصص می‌تواند خطرناک باشد.
جمع‌بندی
افزایش وزن نوزاد نارس به تغذیه مناسب، پیگیری منظم رشد و توجه به وضعیت پزشکی او وابسته است. شیر مادر، غنی‌سازی تغذیه در صورت نیاز، مراقبت کانگورویی و پیگیری تخصصی می‌توانند بخش مهمی از مراقبت باشند.
هیچ برنامه واحدی برای همه نوزادان نارس مناسب نیست. اگر درباره وزن‌گیری، مقدار شیر یا رشد فرزندتان نگرانی دارید، از پزشک یا متخصص تغذیه نوزادان کمک بگیرید و از تغییر خودسرانه برنامه تغذیه خودداری کنید.
منابع علمی
سازمان جهانی بهداشت (WHO): توصیه‌های مراقبتی برای نوزادان نارس و کم‌وزن
سازمان جهانی بهداشت: مراقبت کانگورویی برای نوزادان کم‌وزن
آکادمی اطفال آمریکا: نیازهای تغذیه‌ای نوزاد نارس، شیر مادر و غنی‌کننده‌ها
سازمان جهانی بهداشت: تعریف و اطلاعات تولد زودرس
تاریخ آخرین به‌روزرسانی علمی: ۲۵ مهر ۱۴۰۵ (۱۷ اکتبر ۲۰۲۶)
