درمان یبوست در نوزاد؛ علائم، علت‌ها و روش‌های ایمن رفع یبوست

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)

خلاصه مطلب:

یبوست در نوزادان همیشه به معنی کم‌شدن دفعات مدفوع نیست. مهم‌تر از تعداد دفعات دفع، سفتی مدفوع، دشواری در دفع و ناراحتی نوزاد است. بعضی شیرخواران، به‌خصوص نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند، ممکن است چند روز مدفوع نکنند؛ اما اگر مدفوع هنگام دفع نرم باشد و کودک خوب شیر بخورد و وزن‌گیری مناسبی داشته باشد، این وضعیت لزوماً یبوست محسوب نمی‌شود.

در مقابل، مدفوع خشک و گلوله‌ای، درد هنگام دفع، شکم متورم یا وجود خون در مدفوع می‌تواند نشانه یبوست باشد و نیاز به بررسی دارد. در این مقاله با علائم، علت‌ها، روش‌های خانگی ایمن و زمان مراجعه به پزشک آشنا می‌شوید.

یبوست نوزاد چیست؟

یبوست زمانی اتفاق می‌افتد که دفع مدفوع برای نوزاد دشوار یا دردناک شود و مدفوع حالت سفت، خشک یا گلوله‌ای پیدا کند. کاهش تعداد دفعات دفع هم می‌تواند یکی از نشانه‌ها باشد، اما به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.

برای مثال، ممکن است یک نوزاد چند روز مدفوع نکند، اما هنگام دفع مدفوع نرم داشته باشد و هیچ ناراحتی خاصی نشان ندهد. در چنین شرایطی، به‌ویژه در شیرخواران بزرگ‌تر که شیر مادر می‌خورند، این الگو می‌تواند طبیعی باشد.

علائم یبوست در نوزاد

علائم یبوست ممکن است در نوزادان متفاوت باشد. مهم‌ترین نشانه‌ها عبارت‌اند از:

• مدفوع خشک، سفت و گلوله‌ای؛

• گریه، بی‌قراری یا درد هنگام دفع؛

• زور زدن طولانی و دشواری در خارج کردن مدفوع؛

• کاهش دفعات دفع همراه با سفت‌شدن مدفوع؛

• شکم سفت یا متورم؛

• کاهش اشتها یا بی‌میلی به شیر خوردن؛

• مشاهده رگه‌های خون قرمز روی سطح مدفوع یا پوشک که ممکن است به‌دلیل ترک کوچک اطراف مقعد ایجاد شده باشد.

نکته مهم: قرمز شدن صورت، جمع کردن پاها و زور زدن هنگام دفع، همیشه به معنی یبوست نیست. اگر مدفوع نوزاد نرم باشد، ممکن است هنوز هماهنگی لازم بین عضلات شکم و کف لگن برای دفع را به دست نیاورده باشد.

تفاوت یبوست با زور زدن طبیعی نوزاد

بعضی نوزادان پیش از دفع، چند دقیقه زور می‌زنند، گریه می‌کنند، صورتشان قرمز می‌شود و پاهایشان را جمع می‌کنند؛ اما در نهایت مدفوعی نرم خارج می‌شود.

این وضعیت می‌تواند با حالتی به نام «دیس‌کزی نوزادی» یا اختلال هماهنگی موقت هنگام دفع مرتبط باشد. در این حالت، نوزاد هنوز یاد نگرفته است هم‌زمان عضلات شکم را منقبض و عضلات کف لگن را شل کند.

دیس‌کزی با یبوست تفاوت دارد و معمولاً با رشد نوزاد برطرف می‌شود. اگر مدفوع نرم است و کودک علائم هشدار ندارد، معمولاً به داروی ملین، شیاف یا تحریک مقعد نیازی نیست.

دفعات طبیعی دفع در نوزادان چقدر است؟

تعداد دفعات دفع در نوزادان با توجه به سن و نوع تغذیه متفاوت است.

نوزادان شیرمادرخوار

در هفته‌های ابتدایی تولد، دفع معمولاً مکرر است. اگر نوزاد در ماه اول زندگی کمتر از دفعات مورد انتظار مدفوع کند، باید وضعیت شیر خوردن و وزن‌گیری او بررسی شود.

بعد از حدود ۴ تا ۶ هفتگی، بعضی شیرخواران شیرمادرخوار ممکن است چند روز و حتی گاهی نزدیک به یک هفته مدفوع نکنند. اگر مدفوع نرم باشد، نوزاد خوب شیر بخورد و وزن‌گیری مناسبی داشته باشد، این وضعیت می‌تواند طبیعی باشد.

نوزادان شیرخشک‌خوار

الگوی دفع نوزادانی که شیرخشک مصرف می‌کنند معمولاً منظم‌تر است، اما بین نوزادان تفاوت وجود دارد. بعضی از آن‌ها ممکن است یک تا دو روز بین دفعات دفع فاصله داشته باشند.

اگر نوزاد شیرخشک‌خوار زیر ۸ هفته، دو تا سه روز مدفوع نکرده است، بهتر است با پزشک مشورت کنید؛ به‌خصوص اگر وزن‌گیری یا تعداد پوشک‌های خیس او کمتر از حد انتظار است.

علت یبوست در نوزاد چیست؟

یبوست می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود و همیشه ناشی از تغذیه نیست.

تغییر نوع تغذیه

شروع شیرخشک یا تغییر نوع آن ممکن است الگوی دفع نوزاد را تغییر دهد. همچنین آغاز غذای کمکی می‌تواند باعث سفت‌تر شدن مدفوع شود.

آماده‌سازی نادرست شیرخشک

اگر پودر شیرخشک بیشتر از مقدار توصیه‌شده به آب اضافه شود، شیر غلیظ‌تر می‌شود و ممکن است باعث یبوست و کم‌آبی بدن شود.

شیرخشک را دقیقاً مطابق دستور روی بسته آماده کنید. برای رفع یبوست، آن را رقیق‌تر نکنید و مقدار پودر را خودسرانه تغییر ندهید.

کمبود دریافت مایعات

دریافت ناکافی شیر مادر یا شیرخشک می‌تواند باعث کاهش آب بدن و سفت‌شدن مدفوع شود. کاهش تعداد پوشک‌های خیس، خشکی دهان و بی‌حالی از نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند.

شروع غذای کمکی

با شروع غذاهای جامد، ترکیب رژیم غذایی کودک تغییر می‌کند. اگر غذاهای حاوی فیبر کافی نباشند یا کودک مایعات متناسب با سن دریافت نکند، احتمال یبوست افزایش پیدا می‌کند.

برخی مشکلات پزشکی

در موارد کمتر شایع، یبوست ممکن است با مشکلاتی مانند کم‌کاری تیروئید، بیماری هیرشپرونگ یا اختلالات ساختاری و عصبی مرتبط باشد. یبوستی که از بدو تولد یا هفته‌های اول زندگی وجود دارد، باید جدی‌تر بررسی شود.

درمان یبوست نوزاد در خانه

روش درمان به سن نوزاد، نوع تغذیه و شدت علائم بستگی دارد. در موارد خفیف و بدون علامت هشدار، چند اقدام ساده می‌تواند به بهترشدن دفع کمک کند.

۱. ادامه تغذیه با شیر مادر

اگر نوزاد شیر مادر می‌خورد، شیردهی را ادامه دهید و در صورت نیاز دفعات شیردهی را بیشتر کنید. برای درمان یبوست، شیر مادر را قطع نکنید یا آن را با شیرخشک جایگزین نکنید.

۲. آماده‌سازی صحیح شیرخشک

اگر کودک شیرخشک مصرف می‌کند، مقدار آب و پودر را دقیقاً مطابق دستور سازنده اندازه بگیرید. استفاده از پودر بیشتر یا کمتر از مقدار توصیه‌شده می‌تواند برای کودک مشکل‌ساز باشد.

اگر پس از تغییر شیرخشک، یبوست ایجاد شده است، قبل از تعویض دوباره محصول با پزشک مشورت کنید.

۳. حرکت دوچرخه‌ای پاها

نوزاد را به پشت بخوابانید و به‌آرامی پاهایش را مانند حرکت رکاب‌زدن دوچرخه حرکت دهید. این کار ممکن است به حرکت گاز و مدفوع در روده کمک کند.

حرکت‌ها باید آرام باشند و نباید باعث درد یا فشار به مفاصل کودک شوند.

۴. ماساژ ملایم شکم

اگر نوزاد آرام است، می‌توانید با دست گرم و بدون فشار، شکم او را به‌آرامی ماساژ دهید. اگر کودک ناراحت شد یا شکمش متورم و دردناک بود، ماساژ را متوقف کنید و برای بررسی پزشکی اقدام کنید.

۵. حمام آب ولرم

حمام آب ولرم ممکن است به آرام‌شدن عضلات و کاهش ناراحتی نوزاد کمک کند. دمای آب باید مناسب باشد و نوزاد در تمام مدت حمام تحت مراقبت مستقیم بزرگسال قرار داشته باشد.

درمان یبوست نوزاد بعد از شروع غذای کمکی

اگر کودک غذای کمکی را شروع کرده است، می‌توان با نظر پزشک یا متناسب با برنامه غذایی سن او، از خوراکی‌های حاوی فیبر استفاده کرد.

برخی گزینه‌های مناسب عبارت‌اند از:

• پوره گلابی؛

• پوره آلو یا آلو بخارا؛

• پوره سیب؛

• سبزیجات پخته و نرم مانند نخودفرنگی و کدو؛

• جو دوسر متناسب با سن کودک.

غذاها را با بافت مناسب سن کودک آماده کنید و از دادن تکه‌های سفت یا مواد غذایی خطرناک از نظر خفگی خودداری کنید.

پس از شروع غذای کمکی، می‌توان متناسب با سن کودک و راهنمای تغذیه، مقدار کمی آب نیز در کنار وعده‌های غذایی به او داد. شیر مادر یا شیرخشک همچنان بخش اصلی تغذیه شیرخوار در سال اول زندگی است.

آیا برای درمان یبوست نوزاد می‌توان از دارو استفاده کرد؟

در برخی موارد، پزشک ممکن است برای درمان یبوست نوزاد داروی ملین تجویز کند. انتخاب دارو به سن، وزن، علت یبوست و شدت علائم بستگی دارد.

داروهایی مانند پلی‌اتیلن گلیکول یا لاکتولوز ممکن است در شرایط مشخص و با نظر پزشک استفاده شوند؛ اما مقدار و مناسب‌بودن آن‌ها برای همه نوزادان یکسان نیست.

از مصرف خودسرانه موارد زیر برای درمان یبوست نوزاد خودداری کنید:

• شیاف گلیسیرین؛

• تنقیه یا انما؛

• روغن کرچک و روغن‌های خوراکی برای ملین‌کردن؛

• ملین‌های گیاهی و دمنوش‌ها؛

• آب قند یا شربت‌های خانگی؛

• تحریک مقعد با گوش‌پاک‌کن، دماسنج یا وسایل دیگر.

این روش‌ها ممکن است باعث آسیب، اختلال آب و املاح بدن یا به تأخیر افتادن تشخیص علت اصلی یبوست شوند.

چه زمانی یبوست نوزاد خطرناک است؟

در بیشتر موارد، یبوست نوزاد قابل کنترل است؛ اما بعضی نشانه‌ها می‌توانند به وجود یک مشکل جدی‌تر اشاره کنند.

در صورت مشاهده موارد زیر، کودک باید سریع ارزیابی پزشکی شود:

• شروع یبوست از بدو تولد یا هفته‌های اول زندگی؛

• دفع‌نشدن مکونیوم (مدفوع اولیه نوزاد) در ۴۸ ساعت اول پس از تولد؛

• استفراغ سبزرنگ یا صفراوی؛

• شکم بسیار متورم یا دردناک؛

• تب، بی‌حالی یا امتناع از شیر خوردن؛

• خون در مدفوع بدون علت مشخص؛

• مدفوع باریک و نواری‌شکل؛

• وزن‌گیری نامناسب یا کاهش وزن؛

• ضعف یا اختلال حرکتی در پاها.

اگر کودک دچار استفراغ سبزرنگ، تورم شدید شکم یا بی‌حالی قابل‌توجه است، مراجعه به اورژانس را به تأخیر نیندازید.

چگونه از یبوست نوزاد پیشگیری کنیم؟

برای کاهش احتمال یبوست، این نکات را رعایت کنید:

• شیردهی مناسب و دریافت کافی شیر مادر یا شیرخشک را حفظ کنید.

• شیرخشک را دقیقاً مطابق دستور آماده کنید.

• غذای کمکی را در زمان مناسب و با بافت متناسب سن کودک شروع کنید.

• پس از شروع غذای کمکی، خوراکی‌های حاوی فیبر را به‌تدریج در برنامه غذایی قرار دهید.

• متناسب با سن کودک، دریافت مایعات را بررسی کنید.

• به تغییرات قوام مدفوع و رفتار کودک هنگام دفع توجه داشته باشید.

• در صورت تکرار یبوست یا وجود علائم غیرمعمول، علت را با پزشک بررسی کنید.

پرسش‌های متداول مادران:

از کجا بفهمیم نوزاد یبوست دارد؟

مدفوع سفت، خشک و گلوله‌ای، درد یا گریه هنگام دفع و دشواری در خارج کردن مدفوع از نشانه‌های اصلی یبوست هستند. کم‌شدن دفعات دفع به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.

چند روز مدفوع نکردن نوزاد طبیعی است؟

در بعضی شیرخواران بالای ۴ تا ۶ هفته که شیر مادر می‌خورند، فاصله چندروزه بین دفعات دفع می‌تواند طبیعی باشد؛ به شرطی که مدفوع نرم باشد و نوزاد خوب شیر بخورد و وزن‌گیری مناسبی داشته باشد. در نوزادان کم‌سن‌تر یا شیرخشک‌خوار، بهتر است تأخیر در دفع با پزشک مطرح شود.

برای یبوست نوزاد چه چیزی خوب است؟

بسته به سن کودک، ادامه شیردهی، آماده‌سازی صحیح شیرخشک، حرکت آرام پاها و ماساژ ملایم شکم می‌توانند کمک‌کننده باشند. بعد از شروع غذای کمکی نیز پوره گلابی و آلو از گزینه‌های مناسب هستند.

آیا می‌توان به نوزاد آب داد تا یبوستش برطرف شود؟

نوزادی که هنوز غذای کمکی را شروع نکرده است، معمولاً آب موردنیاز خود را از شیر مادر یا شیرخشک دریافت می‌کند. آب اضافی برای درمان یبوست نباید بدون نظر پزشک به نوزاد داده شود.

آیا زور زدن و قرمز شدن صورت نوزاد نشانه یبوست است؟

نه لزوماً. اگر نوزاد هنگام دفع زور می‌زند و گریه می‌کند، اما در نهایت مدفوع نرم دارد، ممکن است دچار دیس‌کزی نوزادی باشد؛ حالتی که با یبوست تفاوت دارد و معمولاً با رشد کودک برطرف می‌شود.

آیا شیرخشک باعث یبوست نوزاد می‌شود؟

تغییر نوع تغذیه به شیرخشک ممکن است الگوی دفع را تغییر دهد. آماده‌سازی شیرخشک با پودر بیش از مقدار توصیه‌شده نیز می‌تواند باعث سفت‌شدن مدفوع و کم‌آبی شود. شیرخشک را دقیقاً طبق دستور بسته آماده کنید.

آیا می‌توان برای نوزاد از شیاف گلیسیرین استفاده کرد؟

استفاده از شیاف گلیسیرین یا سایر ملین‌ها باید فقط با تجویز پزشک انجام شود. مصرف خودسرانه یا استفاده مکرر از این روش‌ها توصیه نمی‌شود.

چه زمانی یبوست نوزاد خطرناک است؟

اگر یبوست از بدو تولد شروع شده، نوزاد در ۴۸ ساعت اول مکونیوم دفع نکرده، استفراغ سبزرنگ، شکم متورم، خون در مدفوع، تب یا وزن‌گیری نامناسب دارد، باید سریع ارزیابی پزشکی شود.

جمع‌بندی

یبوست نوزاد فقط با تعداد دفعات دفع مشخص نمی‌شود. مدفوع سفت و خشک، درد هنگام دفع و دشواری در خارج کردن مدفوع از نشانه‌های مهم یبوست هستند. در مقابل، نوزادی که چند روز مدفوع نکرده اما مدفوع نرم دارد، خوب شیر می‌خورد و وزن‌گیری مناسبی دارد، ممکن است الگوی دفع طبیعی داشته باشد.

برای کمک به بهبود یبوست، تغذیه مناسب، آماده‌سازی صحیح شیرخشک، حرکت ملایم پاها و ماساژ آرام شکم می‌توانند مفید باشند. در صورت نیاز به دارو، انتخاب و مقدار مصرف باید توسط پزشک تعیین شود. شروع یبوست از بدو تولد، استفراغ سبزرنگ، تورم شکم، خون در مدفوع یا وزن‌گیری نامناسب از علائمی هستند که نباید نادیده گرفته شوند.

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)

منابع علمی:

1. آکادمی اطفال آمریکا – تشخیص یبوست در نوزاد؛ درباره تفاوت دفعات دفع و یبوست واقعی.

    

2. NHS – یبوست در نوزاد شیرمادرخوار؛ درباره الگوی دفع و مراقبت خانگی.

3. NHS – یبوست در نوزاد شیرخشک‌خوار؛ درباره آماده‌سازی شیرخشک و نشانه‌های یبوست.

    

4. NICE – راهنمای تشخیص و مدیریت یبوست کودکان؛ برای علائم هشدار و بررسی علل زمینه‌ای.

    

5. ESPGHAN – راهنمای تغذیه و اختلالات عملکردی گوارشی شیرخواران؛ درباره مداخلات تغذیه‌ای و محدودیت شواهد فرمول‌های ویژه.