تاریخ انتشار این مطلب : 1398/08/13 ساعت 00:00:00

تأثیر چهره‌های خندان بر حافظه نوزادان؛ آیا لبخند به رشد نوزاد کمک می‌کند؟

خلاصه مطلب

نوزادان از ماه‌های نخست زندگی به چهره انسان‌ها توجه نشان می‌دهند و به‌تدریج توانایی تشخیص افراد آشنا و پردازش برخی نشانه‌های هیجانی را پیدا می‌کنند. پژوهش‌ها نشان می‌دهند که اطلاعات هیجانی، از جمله حالت چهره و لحن صدا، می‌تواند بر توجه و نحوه پردازش و یادآوری اطلاعات در نوزادان اثر بگذارد. با این حال، نمی‌توان گفت لبخند زدن به نوزاد به‌تنهایی حافظه او را تقویت می‌کند. آنچه اهمیت بیشتری دارد، تعامل مکرر، پاسخ‌گو و مثبت میان نوزاد و مراقب است.

آیا چهره‌های خندان بر حافظه نوزادان تأثیر می‌گذارند؟

نوزادان از همان ماه‌های نخست زندگی به چهره انسان‌ها توجه نشان می‌دهند. نگاه کردن به صورت والدین، دنبال کردن حرکات چهره و واکنش نشان دادن به صدا و حالت چهره، بخشی از تعاملات اجتماعی اولیه نوزاد است.

برای مثال، بر اساس نقاط عطف رشدی CDC، بیشتر نوزادان در حدود ۲ ماهگی به صورت والدین نگاه می‌کنند و هنگام صحبت کردن یا لبخند زدن والد، لبخند می‌زنند. در حدود ۴ ماهگی نیز بسیاری از نوزادان برای جلب یا حفظ توجه والد به او نگاه می‌کنند، لبخند می‌زنند یا صدا درمی‌آورند.

این رفتارها نشان می‌دهند که تعامل چهره‌به‌چهره از بخش‌های مهم تجربه اجتماعی اولیه نوزاد است؛ اما این موضوع با این ادعا که «هر چیزی همراه با لبخند حتماً بهتر در حافظه نوزاد ثبت می‌شود» تفاوت دارد.

نوزادان چگونه چهره و احساسات را پردازش می‌کنند؟

توجه نوزاد به چهره انسان

چهره انسان یکی از محرک‌های اجتماعی مهم برای نوزاد است. نوزاد در هنگام بیداری آرام و هوشیار می‌تواند مدت بیشتری به چهره‌ها، صداها و تعاملات اطراف خود توجه کند.

آکادمی اطفال آمریکا توصیه می‌کند والدین در زمان‌هایی که نوزاد آرام و هوشیار است با او صحبت کنند، تماس چشمی داشته باشند، برایش بخوانند و به واکنش‌های او پاسخ دهند. این تعاملات می‌توانند از رشد اولیه مغز و زبان و شکل‌گیری رابطه والد و کودک حمایت کنند.

نوزادان به تدریج تفاوت‌های هیجانی را تشخیص می‌دهند

توانایی پردازش احساسات در چهره از همان ابتدای تولد به شکل کامل وجود ندارد و در طول رشد تکامل پیدا می‌کند.

پژوهش‌های آزمایشگاهی نشان داده‌اند که نوزادان در حدود ۵ ماهگی می‌توانند برخی اطلاعات هیجانی موجود در چهره و صدا را تشخیص دهند و میان حالت‌های مختلف واکنش متفاوتی نشان دهند. با این حال، شبکه‌های مغزی مربوط به پردازش هیجان در این سن هنوز در حال رشد هستند.

بنابراین بهتر است درباره توانایی نوزاد در «درک احساسات» با دقت صحبت کنیم؛ نوزاد ممکن است به تفاوت‌های هیجانی واکنش نشان دهد، اما این موضوع به معنای درک کامل احساساتی مانند شادی، خشم یا غم به همان شکلی که یک کودک بزرگ‌تر یا بزرگسال تجربه می‌کند نیست.

چهره خندان چه ارتباطی با حافظه نوزاد دارد؟

یک مطالعه روی نوزادان ۵ماهه بررسی کرد که آیا اطلاعات هیجانی همراه با چهره و صدا می‌تواند بر حافظه تشخیصی آن‌ها تأثیر بگذارد.

در این پژوهش، نوزادان هنگام آشنایی با یک تصویر جدید، در معرض حالت‌های هیجانی شاد، خنثی یا عصبانی قرار گرفتند. نتایج نشان دادند که نوع اطلاعات هیجانی ارائه‌شده هنگام یادگیری می‌تواند بر عملکرد حافظه دیداری نوزادان در فاصله زمانی کوتاه اثر بگذارد.

این یافته مهم است، اما نباید آن را بیش از حد تعمیم داد.

یعنی نمی‌توان از این پژوهش نتیجه گرفت که:

«هرچه والد بیشتر به نوزاد لبخند بزند، حافظه او قوی‌تر می‌شود.»

نتیجه دقیق‌تر این است که اطلاعات هیجانی می‌توانند در نحوه توجه و پردازش اطلاعات توسط نوزاد نقش داشته باشند.

چرا تعامل مثبت با نوزاد اهمیت دارد؟

لبخند والد تنها یک حالت چهره نیست؛ معمولاً بخشی از یک تعامل اجتماعی کامل است که می‌تواند شامل نگاه کردن، صحبت کردن، لمس کردن، تقلید صداها و پاسخ دادن به واکنش‌های نوزاد باشد.

در حدود ۶ ماهگی، بسیاری از نوزادان افراد آشنا را می‌شناسند، می‌خندند و در تعاملات صوتی با والد یا مراقب نوبت‌گیری می‌کنند. CDC نیز برای این سن، بازی رفت‌وبرگشتی را پیشنهاد می‌کند؛ یعنی وقتی نوزاد لبخند می‌زند، والد لبخند بزند یا وقتی نوزاد صدا درمی‌آورد، والد به او پاسخ دهد.

این تعامل رفت‌وبرگشتی به کودک کمک می‌کند رابطه میان رفتار خودش و پاسخ دیگران را تجربه کند.

لبخند زدن چگونه می‌تواند به تعامل کمک کند؟

وقتی والد به لبخند، نگاه یا صدای نوزاد پاسخ می‌دهد، یک چرخه ارتباطی شکل می‌گیرد:

نوزاد یک رفتار یا صدا نشان می‌دهد، والد پاسخ می‌دهد و نوزاد دوباره واکنش نشان می‌دهد.

این تعامل‌های ساده در طول روز فرصت‌هایی برای یادگیری اجتماعی و ارتباطی ایجاد می‌کنند.

به همین دلیل، بهتر است به جای تمرکز صرف بر «خندان بودن چهره»، بر پاسخ‌گو بودن و کیفیت تعامل با نوزاد تأکید کنیم.

آیا نوزادان فقط رفتارهای همراه با شادی را به خاطر می‌سپارند؟

خیر. این جمله در نسخه قدیمی مقاله بیش از حد قطعی بود.

نوزادان می‌توانند انواع مختلف تجربه‌ها را یاد بگیرند و به خاطر بسپارند و حافظه آن‌ها فقط به تجربه‌های شاد محدود نیست. حتی پژوهش‌های مربوط به پردازش چهره‌های هیجانی نشان داده‌اند که نوزادان به اطلاعات هیجانی مختلف، از جمله حالت‌های مثبت و منفی، واکنش‌های متفاوتی دارند.

بنابراین بهتر است نگوییم:

«نوزاد فقط رفتارهای مثبت و شاد را به خاطر می‌سپارد.»

دقیق‌تر این است که بگوییم:

حالت هیجانی یک تجربه می‌تواند بر نحوه توجه و پردازش آن تجربه اثر بگذارد، اما حافظه نوزاد به تجربه‌های شاد محدود نمی‌شود.

آیا نوزاد پنج‌ماهه احساسات والدین را می‌فهمد؟

نوزاد پنج‌ماهه هنوز مانند یک کودک بزرگ‌تر نمی‌تواند احساسات پیچیده را به‌صورت آگاهانه و کلامی تحلیل کند؛ اما می‌تواند به برخی نشانه‌های هیجانی در چهره و صدا حساس باشد.

برای مثال، پژوهش‌ها نشان داده‌اند که نوزادان در حدود ۵ ماهگی می‌توانند میان برخی حالت‌های چهره و صدا ارتباط برقرار کنند.

این توانایی به تدریج و در تعامل با تجربه‌های اجتماعی کودک رشد می‌کند.

به همین دلیل، جمله‌هایی مانند «نوزاد احساسات و نظرات خود را با حرکاتش بیان می‌کند» باید با احتیاط استفاده شوند. نوزاد قطعاً از طریق گریه، نگاه، لبخند، حرکات بدن و صداهای مختلف پیام‌هایی درباره نیازها و وضعیت خود منتقل می‌کند، اما نمی‌توان هر رفتار نوزاد را معادل یک نظر یا احساس پیچیده دانست.

والدین چگونه می‌توانند تعامل مثبت با نوزاد داشته باشند؟

با نوزاد صحبت کنید

حتی اگر نوزاد هنوز قادر به صحبت کردن نیست، با او صحبت کنید و به صداهایش پاسخ دهید.

لازم نیست جملات پیچیده‌ای بگویید. توضیح دادن کارهای روزمره، نام بردن از اشیا و پاسخ دادن به صداهای نوزاد هم می‌تواند بخشی از تعامل زبانی باشد.

به چهره و واکنش‌های نوزاد پاسخ دهید

اگر نوزاد لبخند می‌زند، می‌توانید لبخند بزنید. اگر صدا درمی‌آورد، پاسخ دهید. اگر نگاهش را برمی‌گرداند یا خسته به نظر می‌رسد، اجازه دهید کمی استراحت کند.

این پاسخ‌گویی مهم‌تر از تلاش برای شاد نگه داشتن دائمی نوزاد است.

تماس چشمی و بازی چهره‌به‌چهره داشته باشید

در زمانی که نوزاد بیدار، آرام و آماده تعامل است، روبه‌روی او قرار بگیرید و با لبخند، صحبت و صداهای آرام با او ارتباط برقرار کنید.

اگر نوزاد نگاهش را برگرداند، بی‌قرار شود یا علائم خستگی نشان دهد، تعامل را متوقف کنید و اجازه دهید استراحت کند.

از بازی‌های ساده رفت‌وبرگشتی استفاده کنید

بازی‌هایی مانند تقلید صدا، لبخند زدن به یکدیگر، صحبت کردن و مکث کردن برای پاسخ نوزاد، فعالیت‌های ساده‌ای هستند که می‌توانند تعامل اجتماعی را تقویت کنند.

CDC نیز بازی‌های رفت‌وبرگشتی، صحبت کردن، خواندن و پاسخ دادن به صداهای نوزاد را از فعالیت‌های مناسب برای حمایت از یادگیری و رشد در سال اول زندگی معرفی می‌کند.

آیا برای رشد حافظه نوزاد باید همیشه لبخند بزنیم؟

خیر.

والدین لازم نیست همیشه شاد، پرانرژی یا خندان باشند. هدف این نیست که نوزاد را از تمام تجربه‌های منفی دور کنیم.

احساسات مختلف بخشی طبیعی از زندگی هستند و نوزاد نیز ممکن است در طول روز حالت‌های متفاوتی را تجربه کند.

آنچه اهمیت دارد، وجود یک رابطه پاسخ‌گو و قابل پیش‌بینی است که در آن والد یا مراقب به نیازها و نشانه‌های نوزاد توجه کند و متناسب با آن پاسخ دهد.

بنابراین، به جای اینکه والدین خود را موظف بدانند دائماً برای نوزاد لبخند بزنند، بهتر است بر ارتباط، پاسخ‌گویی، تماس چشمی، صحبت کردن، بازی و توجه به نشانه‌های نوزاد تمرکز کنند.

چه زمانی باید درباره رشد اجتماعی و ارتباطی نوزاد با پزشک صحبت کرد؟

هر نوزاد با سرعت مخصوص خود رشد می‌کند و یک رفتار منفرد معمولاً برای نتیجه‌گیری درباره رشد کودک کافی نیست.

با این حال، والدین می‌توانند نقاط عطف رشدی را دنبال کنند. برای نمونه، CDC گزارش می‌کند که بیشتر نوزادان تا ۲ ماهگی به چهره والد نگاه می‌کنند و هنگام صحبت یا لبخند والد لبخند می‌زنند. در ۴ ماهگی نیز بسیاری از نوزادان برای جلب توجه نگاه می‌کنند، لبخند می‌زنند یا صدا درمی‌آورند.

اگر کودک مهارتی را که قبلاً داشته از دست بدهد یا والدین درباره رشد ارتباطی، اجتماعی یا سایر جنبه‌های رشد او نگرانی داشته باشند، بهتر است موضوع را با پزشک کودک مطرح کنند. CDC نیز تأکید می‌کند که ابزارهای بررسی نقاط عطف جایگزین غربالگری استاندارد رشد توسط متخصص نیستند.

جمع‌بندی

نوزادان از ماه‌های نخست زندگی به چهره انسان‌ها و تعاملات اجتماعی توجه نشان می‌دهند و با رشد خود به تدریج توانایی بیشتری برای تشخیص افراد آشنا و پردازش نشانه‌های هیجانی پیدا می‌کنند.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که اطلاعات هیجانی همراه با یک تجربه می‌تواند بر توجه و برخی جنبه‌های حافظه نوزاد اثر بگذارد؛ با این حال، شواهد موجود از این ادعای ساده و قطعی که «چهره خندان حافظه نوزاد را تقویت می‌کند» حمایت نمی‌کنند.

آنچه برای رشد نوزاد اهمیت بیشتری دارد، تعامل مکرر، پاسخ‌گو و متناسب با نیازهای او است. لبخند زدن، صحبت کردن، تماس چشمی، خواندن، بازی رفت‌وبرگشتی و پاسخ دادن به صداها و حرکات نوزاد، همگی می‌توانند فرصت‌هایی ارزشمند برای یادگیری و شکل‌گیری رابطه میان کودک و مراقب فراهم کنند.

بنابراین، لازم نیست والدین نگران باشند که آیا نوزادشان به اندازه کافی چهره‌های خندان می‌بیند یا نه؛ کافی است در فرصت‌های مناسب، با آرامش و توجه با او ارتباط برقرار کنند.