زعفران در بارداری؛ فواید، عوارض و مقدار مجاز مصرف
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۲۴ آبان ۱۴۰۵ (۱۵ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مطلب
زعفران یکی از ادویه‌های پرکاربرد در آشپزی ایرانی است و ترکیبات فعال زیستی متعددی دارد. بااین‌حال، مصرف آن در دوران بارداری به احتیاط نیاز دارد؛ زیرا اطلاعات علمی درباره ایمنی مصرف دارویی و دوزهای بالای زعفران در زنان باردار محدود است.
مصرف مقدار کم زعفران در غذا با استفاده از دمنوش غلیظ، عصاره یا مکمل زعفران تفاوت دارد. درحالی‌که مقدار معمول ادویه در غذا عموماً نگرانی کمتری ایجاد می‌کند، برای مصرف مکرر یا درمانی زعفران در بارداری مقدار ایمن و مشخصی تعیین نشده است.
در این مقاله درباره تفاوت مصرف زعفران در سه‌ماهه‌های بارداری، عوارض احتمالی، شواهد علمی مربوط به تأثیر آن بر زایمان و نکات احتیاطی صحبت می‌کنیم.
آیا مصرف زعفران در بارداری مجاز است؟
پاسخ به این سؤال به مقدار و شکل مصرف زعفران بستگی دارد.
زعفران حاوی ترکیباتی مانند کروسین، کروستین و سافرانال است که در مطالعات آزمایشگاهی و برخی پژوهش‌های انسانی، اثرات زیستی مختلفی از جمله فعالیت آنتی‌اکسیدانی و ضدالتهابی نشان داده‌اند. بااین‌حال، مشاهده این اثرات در مطالعات آزمایشگاهی یا جمعیت‌های غیر باردار به معنای اثبات ایمنی یا فایده درمانی زعفران برای زنان باردار نیست.
برای بررسی مصرف زعفران باید میان دو شکل اصلی آن تفاوت قائل شد:
-
مصرف غذایی: مقدار کم زعفران که برای عطر و طعم غذا استفاده می‌شود.
-
مصرف دارویی یا غلیظ: دمنوش‌های پررنگ و مکرر، عصاره، کپسول و مکمل‌های حاوی زعفران.
مصرف غذایی متعادل معمولاً نگرانی کمتری نسبت به فرآورده‌های غلیظ دارد؛ اما این موضوع به معنای اثبات بی‌خطری تمام مقدارها و شکل‌های مصرف در دوران بارداری نیست.
به همین دلیل، بهتر است زنان باردار از مصرف مکمل‌ها و فرآورده‌های دارویی زعفران بدون مشورت پزشک خودداری کنند.
مصرف زعفران در سه‌ماهه‌های مختلف بارداری
زعفران در سه‌ماهه اول بارداری
سه‌ماهه اول دوره مهمی از رشد جنین و شکل‌گیری اندام‌های اصلی بدن اوست. به همین دلیل، مصرف داروها و فرآورده‌های گیاهی در این دوره باید با احتیاط بیشتری انجام شود.
برخی مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی درباره احتمال اثر زعفران بر فعالیت رحم و بارداری نگرانی‌هایی مطرح کرده‌اند؛ بااین‌حال، شواهد انسانی برای تعیین میزان دقیق خطر یا اثبات اینکه مقدار مشخصی از زعفران باعث سقط جنین می‌شود، کافی نیست.
بنابراین توصیه می‌شود در سه‌ماهه اول از مصرف دمنوش غلیظ، مکمل، عصاره و مقدار زیاد زعفران خودداری شود. استفاده از مقدار معمول ادویه در غذا نیز باید در حد متعادل باشد.
زعفران در سه‌ماهه دوم بارداری
در سه‌ماهه دوم، برخی ناراحتی‌های بارداری مانند تغییرات خلقی، اختلال خواب و دردهای عضلانی ممکن است ادامه داشته باشند.
با وجود ترکیبات آنتی‌اکسیدانی و اثرات زیستی زعفران، شواهد بالینی کافی وجود ندارد که نشان دهد مصرف آن در این دوره می‌تواند این مشکلات را به‌طور ایمن و مؤثر درمان کند.
بنابراین نباید دمنوش یا مکمل زعفران را به‌عنوان راهکار درمانی برای اضطراب، بی‌خوابی یا سایر ناراحتی‌های بارداری در نظر گرفت.
زعفران در ماه هشتم و نهم بارداری
یکی از باورهای رایج این است که مصرف زعفران در ماه‌های پایانی بارداری می‌تواند به آماده شدن رحم برای زایمان کمک کند.
برخی پژوهش‌های محدود، تأثیر زعفران بر آمادگی دهانه رحم در بارداری‌های نزدیک به زمان زایمان را بررسی کرده‌اند. در یک کارآزمایی بالینی کوچک، تغییراتی در امتیاز آمادگی دهانه رحم پس از مصرف زعفران مشاهده شد؛ اما نتایج برای اثبات ایمنی و اثربخشی آن به‌عنوان یک روش آماده‌سازی زایمان کافی نبود.
بنابراین:
-
مصرف زعفران برای تحریک زایمان توصیه نمی‌شود.
-
زعفران جایگزین روش‌های پزشکی آماده‌سازی دهانه رحم یا القای زایمان نیست.
-
حتی در ماه‌های پایانی بارداری نیز مصرف دوزهای دارویی یا غلیظ آن باید با نظر متخصص زنان انجام شود.
فواید احتمالی زعفران در دوران بارداری
زعفران در مطالعات مختلف به دلیل ترکیبات فعال زیستی خود مورد بررسی قرار گرفته است؛ اما باید میان خواص شناخته‌شده این گیاه و فواید اثبات‌شده آن در دوران بارداری تفاوت قائل شد.
۱. فعالیت آنتی‌اکسیدانی
کروسین و کروستین از ترکیبات مهم زعفران هستند که در مطالعات آزمایشگاهی و پیش‌بالینی، فعالیت آنتی‌اکسیدانی نشان داده‌اند.
این ترکیبات می‌توانند در شرایط آزمایشگاهی به خنثی‌سازی برخی رادیکال‌های آزاد کمک کنند. بااین‌حال، هنوز شواهد کافی وجود ندارد که نشان دهد مصرف زعفران در دوران بارداری از آسیب اکسیداتیو به جنین جلوگیری می‌کند یا پیامدهای بارداری را بهبود می‌دهد.
۲. اثرات احتمالی بر خلق‌وخو
در برخی مطالعات روی افراد غیرباردار، عصاره زعفران به دلیل تأثیر احتمالی بر مسیرهای مرتبط با خلق‌وخو بررسی شده است.
اما این نتایج را نمی‌توان مستقیماً به زنان باردار تعمیم داد. در حال حاضر شواهد کافی برای توصیه زعفران به‌عنوان درمان اضطراب، افسردگی یا نوسانات خلقی دوران بارداری وجود ندارد.
در صورت بروز اضطراب یا علائم افسردگی در بارداری، بهتر است مادر با پزشک یا متخصص سلامت روان مشورت کند.
۳. اثرات احتمالی ضدالتهابی
برخی ترکیبات زعفران در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی، اثرات ضدالتهابی نشان داده‌اند. بااین‌حال، مشخص نیست این اثرات در شرایط واقعی بارداری تا چه اندازه وجود دارند و آیا مصرف زعفران می‌تواند برای مادر یا جنین فایده بالینی داشته باشد.
بنابراین زعفران نباید جایگزین درمان‌های تجویزشده برای بیماری‌های التهابی شود.
عوارض احتمالی مصرف زیاد زعفران در بارداری
مقدار و شکل مصرف زعفران اهمیت زیادی دارد. مصرف مقادیر زیاد یا فرآورده‌های غلیظ می‌تواند خطر عوارض ناخواسته را افزایش دهد.
۱. احتمال تحریک فعالیت رحم
یکی از نگرانی‌های مطرح‌شده درباره مصرف زیاد زعفران، احتمال تأثیر آن بر فعالیت عضلات رحم است.
برخی شواهد آزمایشگاهی، حیوانی و گزارش‌های محدود انسانی، احتمال اثرات تحریک‌کننده رحم را مطرح کرده‌اند. بااین‌حال، هنوز نمی‌توان مقدار مشخصی را به‌عنوان دوز قطعی ایجادکننده انقباض یا سقط جنین در انسان تعیین کرد.
۲. احتمال افزایش خطر سقط جنین
در برخی منابع علمی، مصرف زیاد زعفران با نگرانی درباره پیامدهای نامطلوب بارداری و احتمال افزایش خطر سقط مطرح شده است.
بااین‌حال، شواهد موجود برای تعیین رابطه علت و معلولی و مشخص کردن یک آستانه قطعی خطر کافی نیست.
بنابراین نه می‌توان گفت هر مقدار زعفران باعث سقط می‌شود و نه می‌توان مصرف دوزهای بالا را بی‌خطر دانست.
۳. عوارض گوارشی و عمومی
مصرف زیاد زعفران ممکن است با عوارضی مانند موارد زیر همراه باشد:
-
تهوع و ناراحتی معده
-
سرگیجه
-
سردرد
-
استفراغ
-
واکنش‌های حساسیتی در افراد مستعد
شدت عوارض به مقدار مصرف، نوع فرآورده و شرایط فرد بستگی دارد.
چه مقدار زعفران در بارداری مجاز است؟
در حال حاضر مقدار روزانه مشخص و مورد تأییدی که بتوان آن را برای تمام زنان باردار بی‌خطر دانست، وجود ندارد.
در بعضی منابع، مقادیر مختلفی برای مصرف زعفران ذکر شده است؛ اما این اعداد لزوماً بر اساس مطالعات کافی و استاندارد در زنان باردار تعیین نشده‌اند.
چند نکته مهم:
-
توصیه مصرف روزانه ۲ تا ۳ رشته زعفران به‌عنوان دوز علمی و قطعیِ ایمن در بارداری معتبر نیست.
-
مقدار ۲۵۰ میلی‌گرم را نباید به‌عنوان مقدار مجاز روزانه برای همه زنان باردار معرفی کرد.
-
توصیه مصرف ۳ گرم زعفران در ماه نیز پشتوانه کافی برای تعیین ایمنی در بارداری ندارد.
-
آستانه‌های مسمومیت عمومی زعفران را نباید با مقدار ایمن مصرف در بارداری اشتباه گرفت.
مقدار ماده مؤثره در زعفران به کیفیت، روش فرآوری، نوع محصول و غلظت آن بستگی دارد. بنابراین تعداد رشته‌های زعفران یا مقدار پودر آن به‌تنهایی معیار قابل اعتمادی برای تعیین دوز ایمن نیست.
توصیه: از مصرف مکمل، عصاره، دمنوش غلیظ یا مقادیر زیاد زعفران در بارداری بدون مشورت متخصص زنان خودداری کنید. در مورد مقدار کم زعفران در غذا نیز اگر بارداری پرخطر دارید یا پزشک محدودیت غذایی خاصی تعیین کرده است، نظر او را در اولویت قرار دهید.
اگر در دوران بارداری زعفران مصرف کرده‌ایم چه کنیم؟
اگر به‌صورت اتفاقی غذایی حاوی مقدار معمول زعفران خورده‌اید، لازم نیست صرفاً به دلیل همین اتفاق دچار نگرانی شدید شوید. مصرف مقدار کم زعفران در غذا با خوردن مکمل یا دمنوش غلیظ تفاوت دارد.
بااین‌حال، اگر مقدار زیادی زعفران، عصاره یا مکمل آن مصرف کرده‌اید، بهتر است با پزشک یا مرکز درمانی مشورت کنید و مقدار تقریبی، شکل مصرف و زمان آن را توضیح دهید.
در صورت بروز علائمی مانند درد شکمی شدید، خونریزی واژینال، انقباضات منظم، سرگیجه شدید یا کاهش حرکات جنین در زمانی که معمولاً حرکات او را احساس می‌کنید، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود.
پرسش‌های متداول
آیا زعفران در سه‌ماهه اول بارداری باعث سقط جنین می‌شود؟
شواهد انسانی کافی برای اثبات اینکه مقدار مشخصی از زعفران باعث سقط جنین می‌شود وجود ندارد. بااین‌حال، به دلیل محدود بودن اطلاعات ایمنی، مصرف دوزهای بالا، مکمل و دمنوش غلیظ زعفران در این دوره توصیه نمی‌شود.
آیا خوردن برنج زعفرانی در بارداری خطرناک است؟
مقدار معمول زعفران که برای طعم و عطر غذا استفاده می‌شود، با مصرف دارویی یا غلیظ آن تفاوت دارد و عموماً نگرانی کمتری ایجاد می‌کند. بااین‌حال، نمی‌توان یک مقدار مشخص را برای همه زنان باردار تضمین کرد.
آیا زعفران در ماه نهم باعث زایمان راحت‌تر می‌شود؟
شواهد محدودی درباره تأثیر زعفران بر آمادگی دهانه رحم در بارداری‌های ترم وجود دارد؛ اما این شواهد برای توصیه مصرف زعفران به‌منظور تسهیل یا شروع زایمان کافی نیست.
آیا دمنوش زعفران برای تهوع صبحگاهی مفید است؟
شواهد علمی معتبر و کافی برای اثبات تأثیر دمنوش زعفران بر درمان تهوع و استفراغ بارداری وجود ندارد. بهتر است برای انتخاب روش کنترل تهوع با پزشک مشورت کنید.
آیا زعفران باعث زیباتر شدن پوست جنین می‌شود؟
خیر. شواهد علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد مصرف زعفران در بارداری رنگ پوست یا زیبایی ظاهری جنین را تغییر می‌دهد. رنگ پوست تا حد زیادی تحت تأثیر عوامل ژنتیکی قرار دارد.
آیا مصرف زعفران در دوران شیردهی مجاز است؟
اطلاعات علمی درباره ایمنی مصرف دوزهای دارویی و مکمل‌های زعفران در دوران شیردهی نیز محدود است. بنابراین بهتر است از مصرف فرآورده‌های غلیظ و مکمل‌های آن بدون مشورت پزشک خودداری شود.
جمع‌بندی
زعفران ادویه‌ای با ترکیبات فعال زیستی و خواص مورد بررسی در پژوهش‌های آزمایشگاهی و انسانی است؛ اما بسیاری از این خواص هنوز در دوران بارداری به‌طور قطعی اثبات نشده‌اند.
مصرف مقدار کم زعفران در غذا با مصرف دمنوش غلیظ، عصاره و مکمل آن تفاوت دارد. از سوی دیگر، شواهد موجود برای تعیین یک مقدار روزانه قطعی و بی‌خطر در تمام مراحل بارداری کافی نیست.
به همین دلیل، بهتر است زنان باردار از مصرف دارویی و مقادیر زیاد زعفران خودداری کنند و پیش از استفاده از هرگونه مکمل یا فرآورده گیاهی با متخصص زنان مشورت کنند.
مطالعه بیشتر: برای آشنایی با سایر مواد غذایی و داروهایی که در دوران بارداری به احتیاط یا محدودیت مصرف نیاز دارند، مقاله ممنوعیت‌های دوران بارداری را بخوانید.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۲۴ آبان ۱۴۰۵ (۱۵ نوامبر ۲۰۲۶)
