شیردهی با استفاده از شیشه؛ روش صحیح شیر دادن به نوزاد و نکات مهم
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۳ آبان ۱۴۰۵ (۴ نوامبر ۲۰۲۶)
چگونه با شیشه به نوزادم شیر بدهم؟
تغذیه نوزاد با شیشه شیر ممکن است برای مادرانی که شیر خود را میدوشند، مدتی از نوزاد دور هستند یا بنا به توصیه پزشک از شیر خشک استفاده میکنند، بخشی از برنامه روزانه باشد. مهم است که این کار با آرامش و بدون عجله انجام شود تا نوزاد فرصت کافی برای مکیدن، بلعیدن و استراحت داشته باشد.
پیش از شروع تغذیه، دستها را بشویید و از تمیزبودن بطری و سرشیشه مطمئن شوید. اگر از شیر مادر دوشیدهشده یا شیر خشک استفاده میکنید، آن را مطابق اصول ایمن آماده و نگهداری کنید.
برای شیر دادن به نوزاد مراحل زیر را دنبال کنید:
۱. در جای راحتی بنشینید و نوزاد را در آغوش خود، در وضعیت نیمهنشسته قرار دهید. سر و گردن او باید حمایت شوند و سر در راستای بدن قرار بگیرد.
۲. سرشیشه را بهآرامی به لب نوزاد نزدیک کنید و اجازه دهید با بازکردن دهان، خودش آن را بگیرد. سرشیشه را به زور وارد دهان او نکنید.
۳. بطری را طوری نگه دارید که سرشیشه با شیر پر باشد، اما جریان شیر با فشار زیاد وارد دهان نوزاد نشود.
۴. به مکیدن و بلعیدن کودک توجه کنید. اگر سرفه کرد، شیر از گوشه دهانش بیرون ریخت یا برای نفسکشیدن دچار مشکل شد، تغذیه را متوقف کنید و وضعیت او را بررسی کنید.
۵. در طول تغذیه به نوزاد فرصت مکث بدهید. لازم نیست او را مجبور کنید تمام شیر داخل شیشه را بخورد.
این روش که به آن تغذیه پاسخمحور با شیشه یا Paced Bottle Feeding گفته میشود، به نوزاد فرصت میدهد سرعت تغذیه را بهتر تنظیم کند و والدین نیز بتوانند نشانههای گرسنگی و سیری او را تشخیص دهند.
اگر نوزاد هنگام شیر خوردن با شیشه بخوابد، چه باید کرد؟
خوابآلودشدن نوزاد هنگام تغذیه اتفاق غیرمعمولی نیست؛ بهخصوص در هفتههای اول تولد. بااینحال، باید توجه کنید که آیا کودک پیش از دریافت شیر کافی خوابیده است یا فقط برای مدت کوتاهی مکث کرده است.
اگر نوزاد در میانه تغذیه خوابش برد:
-
ابتدا بررسی کنید که مکیدن و بلعیدن را متوقف کرده باشد.
-
در صورت نیاز، او را بهآرامی در وضعیت عمودی نگه دارید.
-
اگر لازم است آروغ بزند، پشت او را بهآرامی نوازش کنید.
-
اگر کودک بهراحتی بیدار نمیشود یا برای شیر خوردن بیحال است، این وضعیت را طبیعی فرض نکنید و با پزشک مشورت کنید.
اگر نوزاد خوابیده و نشانهای از ناراحتی یا بلعیدن هوا ندارد، لازم نیست بهزور او را وادار به آروغزدن کنید. پس از پایان تغذیه، برای خواب او را به پشت و روی سطح صاف و سفت بخوابانید. خواباندن نوزاد روی شانه والدین یا در وضعیت نیمهنشسته نباید جایگزین اصول خواب ایمن شود.
از کجا بفهمم نوزادم بهاندازه کافی شیر خورده است؟
یکی از نگرانیهای رایج والدین این است که آیا نوزاد بهاندازه کافی شیر دریافت میکند یا خیر. برای پاسخ به این سؤال، بهتر است به مجموعهای از نشانهها توجه کنید، نه فقط مقدار شیر باقیمانده در شیشه.
نشانههای سیری نوزاد ممکن است شامل موارد زیر باشد:
-
مکیدن را متوقف میکند یا سرعت مکیدن او کاهش مییابد.
-
سرش را از شیشه برمیگرداند.
-
سرشیشه را از دهان خارج میکند.
-
دستها و بدنش آرامتر میشوند.
-
دیگر علاقهای به ادامه تغذیه نشان نمیدهد.
در مقابل، نشانههایی مانند جستوجوی سرشیشه، مکیدن دستها و بازکردن دهان میتوانند با گرسنگی مرتبط باشند.
تعداد پوشکهای خیس، وضعیت هوشیاری و روند افزایش وزن نیز در ارزیابی دریافت کافی شیر اهمیت دارند. پزشک با بررسی وزن و رشد نوزاد میتواند مشخص کند که حجم شیر دریافتی مناسب است یا به اصلاح برنامه تغذیه نیاز دارد.
نکته مهم: اگر نوزاد تمام شیر داخل شیشه را خورد، لزوماً به این معنا نیست که در وعده بعد باید مقدار بیشتری شیر آماده کنید. همچنین اگر مقداری شیر باقی ماند، نباید او را مجبور به تمامکردن آن کنید. مقدار شیر مورد نیاز با توجه به سن، وزن، شرایط رشد و نوع تغذیه متفاوت است.
شیر باقیمانده در شیشه را نیز مطابق دستورالعمل ایمنی دور بریزید. اگر نوزاد از شیشه شیر خورده است، شیر باقیمانده نباید برای وعده بعد نگهداری شود.
آیا باید علاوه بر شیر خشک به نوزادم آب بدهم؟
در شش ماه نخست زندگی، نوزاد معمولاً از طریق شیر مادر یا شیر خشکِ آمادهشده به نسبت صحیح، آب مورد نیاز بدن خود را دریافت میکند و به آب جداگانه نیاز ندارد؛ حتی اگر هوا گرم باشد.
دادن آب اضافی به نوزاد زیر شش ماه بدون توصیه پزشک میتواند خطرناک باشد؛ زیرا ممکن است تعادل آب و املاح بدن را مختل کند و همچنین باعث شود کودک شیر کمتری دریافت کند.
چند نکته مهم:
-
شیر خشک را دقیقاً مطابق دستور روی بستهبندی آماده کنید.
-
برای رفع تشنگی، شیر خشک را رقیقتر نکنید.
-
به نوزاد زیر شش ماه آب جداگانه ندهید، مگر با دستور پزشک.
-
در هوای گرم، در صورت نیاز دفعات تغذیه با شیر مادر یا شیر خشک را متناسب با نشانههای گرسنگی کودک تنظیم کنید.
پس از شروع غذای کمکی، معمولاً از حدود ششماهگی میتوان مقدار کمی آب را در کنار وعدههای غذایی به کودک پیشنهاد کرد؛ اما شیر مادر یا شیر خشک همچنان بخش اصلی دریافت مایعات و مواد مغذی او در این دوره است.
آیا میتوان شیشه شیر را روی بالش یا تکیهگاه ثابت کرد؟
خیر. ثابتکردن شیشه شیر با بالش، پتو یا هر وسیله دیگری و رهاکردن نوزاد هنگام تغذیه خطرناک است.
در این وضعیت ممکن است شیر با سرعت نامناسب وارد دهان شود و خطر خفگی یا ورود شیر به راه تنفسی افزایش یابد. علاوه بر این، والد نمیتواند بهموقع متوجه نشانههای ناراحتی یا سیری کودک شود.
بهتر است هنگام تغذیه، نوزاد را در آغوش بگیرید و سر و گردن او را حمایت کنید. تماس چشمی، صحبت آرام و ارتباط نزدیک با کودک نیز میتواند تجربه تغذیه را دلپذیرتر کند.
اگر برای مدتی نیاز دارید دستتان آزاد باشد، باز هم نباید شیشه را در دهان نوزاد ثابت کنید یا او را بدون نظارت شیر بدهید.
چرا نوزادم بیشتر شیر را بالا میآورد؟
بالا آوردن مقدار کمی شیر پس از تغذیه در بسیاری از نوزادان دیده میشود. این حالت معمولاً به دلیل برگشت محتویات معده به مری اتفاق میافتد و در ماههای نخست زندگی شایع است.
گاهی سرعت زیاد شیر خوردن، بلعیدن هوا یا دریافت حجم بیش از نیاز میتواند این وضعیت را تشدید کند.
برای کاهش بالا آوردن شیر میتوانید:
-
به نوزاد فرصت دهید آرامتر شیر بخورد.
-
سرعت جریان سرشیشه را بررسی کنید.
-
از مجبورکردن کودک به تمامکردن شیشه خودداری کنید.
-
در صورت نیاز، بین تغذیه مکث کنید.
-
پس از شیر خوردن، کودک را برای مدتی در آغوش و در وضعیت عمودی نگه دارید.
البته بالا آوردن شیر همیشه نشانه بیماری نیست. اگر نوزاد وزنگیری مناسبی دارد، حال عمومی او خوب است و فقط مقدار کمی شیر برمیگرداند، معمولاً جای نگرانی زیادی وجود ندارد.
اما در شرایط زیر باید نوزاد توسط پزشک بررسی شود:
-
استفراغ شدید، مکرر یا جهنده
-
استفراغ سبزرنگ یا خونی
-
کاهش وزن یا اختلال در افزایش وزن
-
بیحالی یا امتناع از شیر خوردن
-
نشانههای کمآبی مانند کاهش ادرار
-
درد و بیقراری شدید همراه با استفراغ
چرا نوزادم دچار یبوست شده است؟
الگوی دفع نوزادان با توجه به سن و نوع تغذیه متفاوت است. نوزادانی که شیر خشک مصرف میکنند ممکن است مدفوع سفتتری نسبت به نوزادان شیرمادرخوار داشته باشند؛ اما این تفاوت بهتنهایی به معنای یبوست نیست.
یبوست معمولاً با نشانههایی مانند مدفوع خشک و سفت، دفع دردناک، وجود ترک یا خون روی سطح مدفوع و ناراحتی هنگام دفع همراه است.
از علتهای احتمالی یبوست در نوزادان میتوان به تغییر نوع تغذیه، آمادهسازی نادرست شیر خشک و برخی مشکلات پزشکی اشاره کرد.
برای پیشگیری از یبوست نوزاد چه کار کنیم؟
-
شیر خشک را دقیقاً با نسبت آب و پودر درجشده روی بستهبندی آماده کنید.
-
از افزودن پودر بیشتر یا رقیقکردن خودسرانه شیر خودداری کنید.
-
نوع شیر خشک را بدون مشورت با پزشک تغییر ندهید.
-
در صورت شروع غذای کمکی، درباره انتخاب مواد غذایی مناسب سن کودک با پزشک مشورت کنید.
گاهی والدین تصور میکنند اضافهکردن آب بیشتر به شیر خشک یا دادن آب جداگانه میتواند یبوست را برطرف کند؛ اما این کار، بهویژه در نوزادان زیر شش ماه، ممکن است خطرناک باشد. برای درمان یبوست باید ابتدا علت آن مشخص شود.
اگر یبوست ادامه پیدا کرد، دفع با درد همراه بود یا کودک دچار استفراغ، شکم متورم، خون در مدفوع یا اختلال در وزنگیری شد، لازم است توسط پزشک اطفال بررسی شود.
پرسشهای متداول درباره شیردهی با شیشه
آیا باید نوزاد را مجبور کنم تمام شیر داخل شیشه را بخورد؟
خیر. نوزادان توانایی متفاوتی در دریافت شیر دارند. اگر کودک نشانههای سیری نشان میدهد، تغذیه را متوقف کنید و او را به تمامکردن شیشه مجبور نکنید.
آیا میتوان به نوزاد زیر شش ماه در هوای گرم آب داد؟
خیر، در شرایط معمول شیر مادر یا شیر خشکِ آمادهشده به نسبت صحیح، آب مورد نیاز نوزاد را تأمین میکند. آب اضافی فقط در صورت توصیه پزشک باید داده شود.
آیا لازم است نوزاد بعد از هر وعده شیر آروغ بزند؟
خیر. برخی نوزادان به آروغزدن نیاز دارند و برخی بدون آن نیز احساس ناراحتی نمیکنند. اگر کودک آرام است و نشانهای از بلعیدن هوا ندارد، لازم نیست او را مجبور به آروغزدن کنید.
اگر نوزاد بعد از شیر خوردن خوابید، چگونه او را بخوابانم؟
پس از پایان تغذیه، نوزاد را به پشت روی سطح صاف، سفت و مخصوص خواب قرار دهید. حتی اگر بالا آوردن شیر دارد، برای خواب از بالش، تشک شیبدار یا خواباندن روی شکم استفاده نکنید.
آیا شیر خشک باعث یبوست نوزاد میشود؟
مدفوع نوزادانی که شیر خشک مصرف میکنند ممکن است سفتتر باشد؛ اما یبوست واقعی با مدفوع خشک و سخت یا دفع دردناک مشخص میشود. در صورت تداوم علائم، پزشک باید علت را بررسی کند.
جمعبندی
تغذیه نوزاد با شیشه شیر زمانی ایمن و مناسب است که در وضعیت صحیح انجام شود، والد به نشانههای گرسنگی و سیری کودک توجه کند و از تغذیه اجباری یا رهاکردن نوزاد با شیشه خودداری شود.
در شش ماه نخست زندگی، شیر مادر یا شیر خشکِ آمادهشده به روش صحیح، نیاز اصلی نوزاد به مایعات و مواد مغذی را تأمین میکند و معمولاً نیازی به آب جداگانه نیست. همچنین بالا آوردن مقدار کمی شیر میتواند طبیعی باشد؛ اما استفراغ شدید، اختلال در وزنگیری یا نشانههای کمآبی نیازمند بررسی پزشکی است.
منابع علمی
https://www.cdc.gov/infant-toddler-nutrition/
https://www.cdc.gov/infant-toddler-nutrition/about/feeding-from-a-bottle.html
https://www.who.int/health-topics/infant-and-young-child-feeding
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۳ آبان ۱۴۰۵ (۴ نوامبر ۲۰۲۶)