مراقبت کانگورویی نوزاد؛ فواید تماس پوست با پوست برای نوزاد نارس و والدین
مراقبت کانگورویی یکی از روشهای مؤثر مراقبت از نوزادان نارس و کموزن است که بر تماس مستقیم پوست نوزاد با بدن مادر یا مراقب تأکید دارد. در این روش، نوزاد با پوشک و در صورت نیاز کلاه، بهصورت عمودی روی سینه برهنه مراقب قرار میگیرد و پشت او با پارچه یا پتوی مناسب پوشانده میشود.
این تماس نزدیک فقط راهی برای آرام کردن نوزاد نیست؛ بلکه میتواند به حفظ دمای بدن، تنظیم تنفس و ضربان قلب، بهبود تغذیه و کاهش خطر برخی عوارض نوزادی کمک کند. پدران و سایر مراقبان اصلی نیز میتوانند در انجام مراقبت کانگورویی مشارکت داشته باشند.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۷ آبان ۱۴۰۵ (۸ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مطلب
-
مراقبت کانگورویی شامل تماس زودهنگام، طولانی و مستقیم پوست نوزاد با پوست مادر یا مراقب است.
-
این روش بهویژه برای نوزادان نارس و کموزن توصیه میشود.
-
سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند مراقبت کانگورویی برای نوزادان نارس و کموزن هرچه زودتر آغاز شود و تا حد امکان روزانه ۸ تا ۲۴ ساعت ادامه یابد.
-
پدر و دیگر اعضای خانواده نیز میتوانند در نبود مادر این مراقبت را انجام دهند.
-
مراقبت کانگورویی میتواند به تنظیم دمای بدن، تنفس و ضربان قلب نوزاد کمک کند و خطر مرگومیر و عفونت را در نوزادان نارس و کموزن کاهش دهد.
-
تماس پوست با پوست به شروع شیردهی و تقویت ارتباط عاطفی والدین و نوزاد کمک میکند.
-
مراقب باید در تمام مدت بیدار باشد و وضعیت تنفس و راه هوایی نوزاد را زیر نظر داشته باشد.
مراقبت کانگورویی چیست؟
مراقبت کانگورویی (Kangaroo Mother Care) روشی برای نگهداری از نوزاد است که در آن کودک با پوشک و بدون لباس اضافی، روی سینه برهنه مادر یا مراقب قرار میگیرد. سر و گردن نوزاد باید در وضعیت مناسبی باشد تا راه تنفسی او باز بماند. سپس پشت و بدن او با پارچه یا پتوی سبک پوشانده میشود.
این روش در ابتدا برای مراقبت از نوزادان نارس و کموزن توسعه پیدا کرد؛ اما امروزه تماس پوست با پوست برای نوزادان رسیده نیز به دلیل فواید آن توصیه میشود.
تفاوت تماس پوست با پوست و مراقبت کانگورویی چیست؟
این دو اصطلاح به یکدیگر مرتبطاند، اما کاملاً یکسان نیستند:
-
تماس پوست با پوست: قرار دادن نوزاد روی سینه برهنه مادر یا مراقب برای ایجاد تماس مستقیم، آرامش و حمایت از شروع شیردهی.
-
مراقبت کانگورویی: برنامهای جامعتر برای نوزادان نارس و کموزن که تماس پوست با پوست زودهنگام، طولانی و مداوم را همراه با حمایت از تغذیه با شیر مادر و پیگیری مراقبتی شامل میشود.
بنابراین، هر تماس پوست با پوست کوتاهمدت را نمیتوان معادل مراقبت کانگورویی کامل دانست.
مراقبت کانگورویی اولین بار چگونه شکل گرفت؟
مراقبت کانگورویی در اواخر دهه ۱۹۷۰ میلادی در بوگوتا، کلمبیا، معرفی شد. در آن زمان، امکانات مراقبت ویژه نوزادان محدود بود و کمبود تجهیزات، مشکلات عفونی و میزان بالای مرگومیر نوزادان نارس و کموزن، چالش مهمی برای مراکز درمانی محسوب میشد.
پزشکان و پژوهشگران با الهام از نحوه نگهداری کانگوروها از نوزادان خود، روشی را توسعه دادند که در آن نوزاد برای مدت طولانی روی سینه مادر قرار میگرفت و تغذیه با شیر مادر نیز مورد حمایت قرار میگرفت.
با گذشت زمان و انجام پژوهشهای بیشتر، فواید این روش برای سلامت نوزادان مشخص شد. امروزه سازمان جهانی بهداشت مراقبت کانگورویی را یکی از اجزای مهم مراقبت از نوزادان نارس و کموزن میداند.
چه زمانی از مراقبت کانگورویی استفاده میشود؟
مراقبت کانگورویی میتواند از نخستین ساعات پس از تولد آغاز شود. زمان شروع و شیوه انجام آن به وضعیت نوزاد و شرایط مادر بستگی دارد.
این روش در شرایط زیر کاربرد دارد:
-
نوزادان نارس، یعنی متولدشده پیش از تکمیل هفته ۳۷ بارداری
-
نوزادان کموزن، یعنی دارای وزن تولد کمتر از ۲۵۰۰ گرم
-
نوزادانی که برای تنظیم دمای بدن به حمایت بیشتری نیاز دارند
-
نوزادانی که در بخش مراقبتهای ویژه نوزادان (NICU) بستری هستند
-
نوزادان سالم و رسیده، برای کمک به آرامش و شروع شیردهی
سازمان جهانی بهداشت توصیه میکند مراقبت کانگورویی برای نوزادان نارس و کموزن هرچه زودتر پس از تولد آغاز شود. حتی در برخی شرایط میتوان آن را پیش از پایدار شدن کامل وضعیت نوزاد و در محیط درمانی شروع کرد؛ البته وضعیت بالینی کودک باید بهدقت پایش شود.
اگر نوزاد پس از احیا هنوز قادر به تنفس خودبهخودی نباشد، در وضعیت شوک قرار داشته باشد یا به تهویه مکانیکی نیاز داشته باشد، شروع مراقبت باید مطابق شرایط بالینی و تصمیم تیم درمان انجام شود.
نکته مهم: نیاز به اکسیژن یا بستری بودن در NICU بهتنهایی به معنای ممنوع بودن تماس پوست با پوست نیست. برخی نوزادان تحت حمایت تنفسی مانند CPAP نیز میتوانند با برنامهریزی و نظارت تیم درمان مراقبت کانگورویی دریافت کنند.
فواید مراقبت کانگورویی برای نوزادان نارس چیست؟
پژوهشهای مختلف نشان دادهاند که مراقبت کانگورویی میتواند به بهبود برخی پیامدهای مهم سلامت نوزادان نارس و کموزن کمک کند.
۱. کمک به تنظیم ضربان قلب و تنفس
نوزادان نارس ممکن است در تنظیم ضربان قلب و الگوی تنفس با مشکلاتی روبهرو باشند. تماس پوست با پوست میتواند به پایداری بهتر این عملکردها کمک کند.
در برخی نوزادان، این روش با کاهش نوسانات ضربان قلب و بهبود وضعیت تنفسی همراه است؛ با این حال، جایگزین پایش پزشکی یا حمایت تنفسی مورد نیاز نوزاد نیست.
۲. حفظ دمای بدن نوزاد
نوزادان نارس به دلیل ذخایر چربی کمتر و تکامل نیافتن کامل سیستم تنظیم دمای بدن، بیشتر در معرض هیپوترمی یا افت دمای بدن قرار دارند.
در مراقبت کانگورویی، گرمای بدن مادر یا مراقب به حفظ دمای نوزاد کمک میکند. این موضوع بهویژه برای نوزادانی که وزن تولد پایینی دارند اهمیت دارد.
۳. کمک به افزایش وزن و رشد نوزاد
مراقبت کانگورویی میتواند با بهبود تغذیه، حفظ انرژی و حمایت از تنظیم دمای بدن به رشد بهتر نوزاد کمک کند.
وقتی نوزاد انرژی کمتری برای مقابله با سرد شدن بدن مصرف میکند و تغذیه مناسبتری دارد، شرایط بهتری برای وزنگیری فراهم میشود. البته افزایش وزن به عوامل مختلفی مانند سن بارداری، وضعیت سلامت، مقدار شیر دریافتی و شرایط پزشکی نوزاد بستگی دارد.
۴. کاهش خطر عفونت و مرگومیر
نوزادان نارس و کموزن بیشتر در معرض عفونت و عوارض نوزادی قرار دارند. شواهد پژوهشی نشان میدهد مراقبت کانگورویی در این گروه میتواند خطر برخی عفونتهای شدید و مرگومیر نوزادی را کاهش دهد.
یکی از عوامل مؤثر در این زمینه، حمایت از تغذیه با شیر مادر است؛ زیرا شیر مادر حاوی ترکیبات ایمنی و عوامل محافظتی است که به سلامت نوزاد کمک میکنند.
۵. کاهش استرس و گریه نوزاد
تماس نزدیک با بدن مادر یا پدر، شنیدن صدای آشنا و احساس گرما میتواند به آرام شدن نوزاد کمک کند.
در مطالعات، مراقبت کانگورویی با کاهش برخی نشانههای استرس و پاسخ درد در نوزادان همراه بوده است. به همین دلیل، این روش در برخی مراکز درمانی برای کمک به آرامسازی نوزاد هنگام اقدامات دردناک نیز استفاده میشود.
البته مراقبت کانگورویی جایگزین روشهای استاندارد کنترل درد در اقدامات پزشکی نیست.
۶. بهبود خواب و حفظ انرژی
نوزادان هنگام تماس پوست با پوست ممکن است آرامتر شوند و الگوی خواب منظمتری پیدا کنند. آرامش و حفظ انرژی میتواند به حمایت از روند رشد و تغذیه کمک کند.
با این حال، خوابیدن نوزاد روی سینه مراقب فقط در شرایطی که بزرگسال کاملاً بیدار و هوشیار است، قابل انجام است. اگر مراقب احساس خوابآلودگی کند، باید نوزاد را به محل خواب ایمن منتقل کند.
۷. حمایت از رشد و تکامل مغز
تماس نزدیک با مراقب، کاهش استرس و فراهم شدن محیطی آرام میتواند بخشی از حمایتهای لازم برای رشد و تکامل نوزاد باشد. برخی مطالعات نیز اثرات مثبت مراقبت کانگورویی را بر پیامدهای تکاملی بررسی کردهاند.
با این حال، نباید ادعا کرد که مراقبت کانگورویی بهتنهایی باعث افزایش هوش یا بزرگتر شدن مغز نوزاد میشود. رشد عصبی کودک به عوامل متعدد ژنتیکی، پزشکی، تغذیهای و محیطی وابسته است.
چرا مراقبت کانگورویی به شیردهی کمک میکند؟
تماس پوست با پوست یکی از روشهای مؤثر برای حمایت از شروع و تداوم شیردهی است.
وقتی نوزاد روی سینه مادر قرار میگیرد، ممکن است نشانههای آمادگی برای شیر خوردن را نشان دهد و بهتدریج به سمت سینه حرکت کند. مادر نیز میتواند نشانههای گرسنگی کودک را بهتر تشخیص دهد.
این تماس از طریق تحریک ترشح هورمونهایی مانند اکسیتوسین نیز میتواند در فرایند شیردهی نقش داشته باشد. اکسیتوسین به خروج شیر از پستان کمک میکند و پرولاکتین در تولید شیر نقش دارد.
در نوزادان نارس، توانایی مکیدن، بلع و هماهنگی آن با تنفس ممکن است هنوز کامل نشده باشد. بنابراین زمان شروع مکیدن مستقیم از سینه باید بر اساس آمادگی نوزاد و نظر تیم درمان تعیین شود. اگر نوزاد فعلاً قادر به شیر خوردن مستقیم نیست، شیر دوشیدهشده مادر میتواند با روش مناسب به او داده شود.
مراقبت کانگورویی چگونه به مادر و پدر کمک میکند؟
فواید تماس پوست با پوست فقط به نوزاد محدود نمیشود. مادر و پدر نیز میتوانند از این تجربه بهرهمند شوند.
فواید مراقبت کانگورویی برای مادر
-
تقویت ارتباط عاطفی با نوزاد
-
کمک به شروع و تداوم شیردهی
-
افزایش احساس مشارکت و اعتمادبهنفس در مراقبت از کودک
-
کاهش استرس و نگرانی در برخی والدین
-
کمک به برقراری تعامل نزدیک با نوزاد پس از زایمان
برخی پژوهشها از تأثیر مثبت تماس پوست با پوست بر وضعیت روانی مادر حمایت میکنند؛ اما نمیتوان آن را درمان قطعی افسردگی پس از زایمان یا جایگزین درمان تخصصی دانست.
آیا پدرها هم میتوانند مراقبت کانگورویی انجام دهند؟
بله. پدران نیز میتوانند نوزاد را به روش پوست با پوست در آغوش بگیرند. در شرایطی که مادر خسته است، نیاز به استراحت دارد یا امکان انجام مراقبت را ندارد، پدر میتواند در هماهنگی با تیم درمان این مسئولیت را بر عهده بگیرد.
تماس نزدیک با پدر به نوزاد فرصت میدهد گرما، صدا، بو و لمس او را تجربه کند و ارتباط عاطفی میان آنها تقویت شود.
در صورت در دسترس نبودن مادر، پدر، شریک زندگی یا سایر اعضای خانواده که برای مراقبت آموزش دیدهاند، میتوانند در اجرای مراقبت کانگورویی مشارکت کنند.
چگونه مراقبت کانگورویی را انجام دهیم؟
اگر نوزاد در بیمارستان بستری است، پرستار یا تیم درمان باید روش صحیح انتقال و قرار دادن او روی سینه مراقب را آموزش دهد. برای انجام این روش مراحل زیر را دنبال کنید:
1. آماده کردن محیط: مکانی آرام با دمای مناسب انتخاب کنید. تلفن همراه و وسایل حواسپرتکن را کنار بگذارید.
2. آماده شدن مراقب: لباس قسمت بالاتنه را باز کنید تا سینه برهنه باشد. دستها را پیش از تماس با نوزاد بهخوبی بشویید.
3. آماده کردن نوزاد: نوزاد معمولاً با پوشک و در صورت نیاز کلاه مناسب روی سینه قرار میگیرد. در نوزادان بستری، آمادهسازی و جابهجایی باید با کمک پرستار انجام شود.
4. قرار دادن نوزاد روی سینه: نوزاد را به حالت عمودی و سینهبهسینه روی بدن مراقب قرار دهید. بدن کودک باید بهخوبی حمایت شود.
5. تنظیم وضعیت سر و گردن: سر نوزاد را به یک سمت بچرخانید و گردن را در وضعیت طبیعی قرار دهید. چانه نباید به قفسه سینه بچسبد.
6. پوشاندن پشت نوزاد: پشت کودک را با یک پتوی سبک یا لباس مناسب بپوشانید. بینی و دهان نوزاد نباید زیر پارچه قرار بگیرد.
7. بررسی وضعیت کودک: رنگ پوست، تنفس و وضعیت عمومی نوزاد را زیر نظر داشته باشید.
8. ادامه تماس: در صورت مناسب بودن شرایط، تماس را تا زمانی که نوزاد و مراقب راحت هستند ادامه دهید. برای نوزادان نارس و کموزن، مدت و برنامه مراقبت باید مطابق توصیه تیم درمان باشد.
مدت زمان مناسب مراقبت کانگورویی چقدر است؟
مدت مراقبت به شرایط نوزاد و هدف از انجام آن بستگی دارد.
برای تماس پوست با پوست اولیه در نوزاد سالم و رسیده، شروع تماس بلافاصله پس از تولد و ادامه آن دستکم به مدت یک ساعت، در صورت امکان، توصیه میشود.
اما برای نوزادان نارس و کموزن، توصیه سازمان جهانی بهداشت متفاوت و گستردهتر است: مراقبت کانگورویی باید تا حد امکان روزانه ۸ تا ۲۴ ساعت انجام شود. مدت دقیق آن با توجه به وضعیت نوزاد، شرایط مادر و امکانات مرکز درمانی تعیین میشود.
به همین دلیل، توصیههایی مانند انجام مراقبت کانگورویی فقط یک ساعت در هفته برای نوزاد نارس، با توصیههای فعلی سازمان جهانی بهداشت مطابقت ندارد.
در حین مراقبت کانگورویی چه کارهایی نباید انجام دهیم؟
رعایت نکات ایمنی هنگام تماس پوست با پوست اهمیت زیادی دارد. موارد زیر را جدی بگیرید:
-
خوابیدن مراقب: هرگز هنگام نگه داشتن نوزاد روی سینه نخوابید. اگر احساس خوابآلودگی دارید، نوزاد را به محل خواب ایمن منتقل کنید یا از مراقب هوشیار دیگری کمک بگیرید.
-
پوشاندن صورت نوزاد: بینی و دهان کودک باید همیشه آزاد و قابل مشاهده باشد.
-
خم کردن گردن نوزاد: چانه نوزاد نباید به قفسه سینه چسبیده باشد؛ این وضعیت میتواند راه تنفسی را محدود کند.
-
استفاده از پتوهای سنگین: از پوشاندن بیش از حد نوزاد و ایجاد گرمای زیاد خودداری کنید.
-
بیتوجهی به علائم بیماری: اگر مراقب تب، بیماری عفونی فعال یا ضایعات پوستی عفونی دارد، باید پیش از تماس با نوزاد با پزشک مشورت کند.
-
سیگار کشیدن: در محیط مراقبت از نوزاد نباید سیگار یا محصولات دخانی استفاده شود.
-
انجام فعالیتهای حواسپرتکن: هنگام تماس، از انجام کارهایی که توجه شما را از وضعیت نوزاد منحرف میکنند، خودداری کنید.
نکته مهم درباره خواب نوزاد
خوابیدن نوزاد روی سینه مراقب در طول تماس پوست با پوست فقط زمانی قابل انجام است که مراقب کاملاً بیدار و هوشیار باشد و وضعیت نوزاد را پیوسته بررسی کند.
برای خواب معمول، نوزاد باید به پشت، روی سطح صاف و سفت و در محل خواب جداگانه و ایمن قرار بگیرد. خوابیدن نوزاد روی سینه بزرگسال خوابآلود یا خوابیده، خطر خفگی و حوادث مرتبط با خواب را افزایش میدهد.
آیا مراقبت کانگورویی باعث افزایش شیر مادر میشود؟
تماس پوست با پوست میتواند به شروع و تداوم شیردهی کمک کند. این تماس با افزایش آرامش مادر و نوزاد و تحریک برخی پاسخهای هورمونی، از جمله ترشح اکسیتوسین، در فرایند شیردهی نقش دارد.
همچنین قرار گرفتن نوزاد نزدیک سینه مادر باعث میشود نشانههای گرسنگی بهتر شناسایی شوند و فرصت بیشتری برای شیر خوردن فراهم شود.
با این حال، میزان تولید شیر به عوامل دیگری مانند دفعات تخلیه پستان، مکیدن مؤثر نوزاد، وضعیت سلامت مادر و نوزاد و دریافت حمایت مناسب شیردهی بستگی دارد. بنابراین مراقبت کانگورویی بهتنهایی تضمینکننده افزایش شیر نیست.
آیا نوزادانی که به دستگاه تنفس متصل هستند میتوانند مراقبت کانگورویی دریافت کنند؟
در برخی شرایط بله. برخی نوزادان نارس که از حمایت تنفسی مانند CPAP استفاده میکنند، ممکن است با برنامهریزی دقیق و حضور تیم درمان، مراقبت کانگورویی دریافت کنند.
اما انتقال نوزادی که به دستگاه تنفس مصنوعی یا تجهیزات پزشکی متعدد متصل است، نیازمند بررسی دقیق و هماهنگی تیم درمان است. در این شرایط، جابهجایی نوزاد نباید بدون کمک و تأیید کادر درمان انجام شود.
پایداری تنفس، ضربان قلب، اکسیژن خون، وضعیت لولهها و تجهیزات و توانایی مراقب برای نگه داشتن ایمن نوزاد باید بررسی شود.
پرسشهای متداول درباره مراقبت کانگورویی
آیا مراقبت کانگورویی فقط برای نوزادان نارس است؟
خیر. تماس پوست با پوست برای نوزادان سالم و رسیده نیز مفید است و میتواند به آرامش نوزاد، شروع شیردهی و تقویت ارتباط عاطفی کمک کند. با این حال، مراقبت کانگورویی به معنای تخصصی آن بهویژه برای نوزادان نارس و کموزن توصیه میشود.
آیا پدر میتواند جای مادر مراقبت کانگورویی را انجام دهد؟
بله. پدر و سایر مراقبان اصلی نیز میتوانند تماس پوست با پوست را انجام دهند. سازمان جهانی بهداشت نیز مشارکت پدران و اعضای خانواده را در مراقبت کانگورویی به رسمیت میشناسد.
آیا مراقبت کانگورویی برای نوزاد نارس بستری در NICU خطرناک است؟
لزوماً خیر. بسیاری از نوزادان بستری در NICU میتوانند با برنامهریزی و نظارت تیم درمان از این روش بهرهمند شوند. با این حال، وضعیت بالینی نوزاد و تجهیزات مورد استفاده باید پیش از انتقال بررسی شوند.
آیا هنگام مراقبت کانگورویی میتوان به نوزاد شیر داد؟
بله، اگر نوزاد توانایی مکیدن و بلع ایمن داشته باشد، میتوان شیردهی را در همین وضعیت انجام داد. در نوزادان نارس که هنوز آمادگی تغذیه مستقیم از سینه را ندارند، باید از روش تغذیه توصیهشده توسط تیم درمان استفاده شود.
آیا مراقبت کانگورویی باعث پیشگیری از افسردگی پس از زایمان میشود؟
برخی مطالعات نشان دادهاند تماس پوست با پوست ممکن است به کاهش استرس و بهبود احساس ارتباط عاطفی مادر با نوزاد کمک کند. اما این روش درمان قطعی افسردگی پس از زایمان نیست و در صورت وجود علائم افسردگی، ارزیابی و درمان تخصصی ضروری است.
سخن آخر
مراقبت کانگورویی یکی از روشهای مهم و مؤثر مراقبت از نوزادان نارس و کموزن است. این روش با فراهم کردن تماس نزدیک میان نوزاد و مراقب، به حفظ دمای بدن، بهبود برخی عملکردهای حیاتی، حمایت از شیردهی و کاهش خطر عوارض نوزادی کمک میکند.
مادر تنها فردی نیست که میتواند این مراقبت را انجام دهد؛ پدر و سایر مراقبان اصلی نیز میتوانند در آن مشارکت داشته باشند. مهمترین نکته، شروع بهموقع، تداوم مناسب و رعایت اصول ایمنی است. در نوزادان بستری یا دارای مشکلات پزشکی، برنامه مراقبت باید با راهنمایی تیم درمان تنظیم شود.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۷ آبان ۱۴۰۵ (۸ نوامبر ۲۰۲۶)
منابع علمی
https://www.who.int/publications/i/item/9789240115910
https://www.who.int/publications/i/item/9789240058262
https://www.who.int/tools/elena/interventions/kangaroo-care-infants
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37277198/