پروبیوتیک چیست؟
پروبیوتیک به میکروارگانیسم زنده‌ای گفته می‌شود که اگر در مقدار کافی مصرف شود، برای سلامت میزبان فایده ایجاد می‌کند. بنابراین صرفاً وجود یک باکتری زنده در یک ماده غذایی به این معنا نیست که آن محصول حتماً «پروبیوتیک» محسوب می‌شود؛ برای یک پروبیوتیک مشخص باید سویه، مقدار و منفعت سلامت آن بررسی شده باشد.
از میکروارگانیسم‌هایی که در محصولات پروبیوتیکی مورد مطالعه قرار گرفته‌اند می‌توان به برخی گونه‌ها و سویه‌های Lactobacillus و Bifidobacterium و همچنین مخمر Saccharomyces boulardii اشاره کرد.
نکته مهم این است که اثر پروبیوتیک‌ها معمولاً سویه‌محور است. به همین دلیل نمی‌توان نتیجه یک مطالعه درباره یک سویه را به تمام محصولات پروبیوتیکی تعمیم داد.
پروبیوتیک‌ها چه فوایدی برای کودکان دارند؟
پروبیوتیک‌ها ممکن است در بعضی شرایط خاص برای کودکان مفید باشند، اما میزان شواهد برای کاربردهای مختلف یکسان نیست.
کمک به پیشگیری از اسهال مرتبط با مصرف آنتی‌بیوتیک
یکی از کاربردهایی است که برای برخی سویه‌های پروبیوتیکی شواهد نسبتاً قابل‌قبولی دارد. راهنمای انجمن اروپایی گوارش، کبد و تغذیه کودکان (ESPGHAN) در سال ۲۰۲۳ اعلام کرده است که در کودکانی که خطر اسهال ناشی از آنتی‌بیوتیک در آن‌ها مطرح است، برخی سویه‌ها از جمله L. rhamnosus GG و S. boulardii می‌توانند برای پیشگیری مورد استفاده قرار گیرند. این توصیه به شرایط کودک و عوامل خطر بستگی دارد و به معنای مناسب بودن هر مکمل پروبیوتیکی برای هر کودک نیست.
کمک به مدیریت برخی انواع اسهال حاد
برای بعضی سویه‌های مشخص، شواهدی از کاهش مدت اسهال حاد در کودکان وجود دارد. با این حال، توصیه‌ها درباره سویه‌ها متفاوت است و اثر پروبیوتیک‌ها در همه مطالعات یکسان نبوده است. بنابراین انتخاب محصول باید بر اساس شواهد مربوط به سویه و شرایط بالینی انجام شود.
ارتباط با سلامت سیستم ایمنی
میکروبیوتای روده با عملکرد سیستم ایمنی ارتباط دارد و پروبیوتیک‌ها می‌توانند بر محیط میکروبی روده اثر بگذارند. با این حال، بهتر است از عبارت‌هایی مانند «تقویت قطعی سیستم ایمنی» یا «جلوگیری از بیماری‌ها» برای همه پروبیوتیک‌ها استفاده نکنیم؛ زیرا شواهد به نوع میکروارگانیسم، مقدار مصرف و وضعیت کودک بستگی دارد.
آلرژی و اگزما
پروبیوتیک‌ها در مطالعات مختلف برای بیماری‌های آتوپیک مانند اگزما بررسی شده‌اند، اما نتایج به اندازه‌ای یکسان و قطعی نیست که بتوان مصرف روتین پروبیوتیک را برای پیشگیری از آلرژی در همه کودکان توصیه کرد. آکادمی اطفال آمریکا نیز بر محدود بودن شواهد برای برخی از این کاربردها تأکید کرده است.
منابع غذایی پروبیوتیک‌ها کدام‌اند؟
برخی مواد غذایی تخمیری می‌توانند حاوی میکروارگانیسم‌های زنده باشند، از جمله:
- ماست حاوی کشت‌های زنده
- کفیر
- برخی محصولات تخمیری
اما باید توجه داشت که هر ماده غذایی تخمیری الزاماً یک محصول پروبیوتیکی اثبات‌شده نیست. نوع میکروارگانیسم، زنده ماندن آن تا زمان مصرف و شواهد مربوط به اثر سلامت اهمیت دارد.
در مورد کودکان، انتخاب مواد غذایی متناسب با سن و وضعیت تغذیه‌ای کودک اهمیت بیشتری از افزودن خودسرانه مکمل دارد.
پری‌بیوتیک چیست؟
پری‌بیوتیک با پروبیوتیک متفاوت است. پری‌بیوتیک ماده‌ای است که به‌طور انتخابی توسط میکروارگانیسم‌های بدن مورد استفاده قرار می‌گیرد و در نتیجه، منفعتی برای سلامت ایجاد می‌کند. بسیاری از پری‌بیوتیک‌های شناخته‌شده از انواع خاصی از فیبرها و الیگوساکاریدها هستند.
برای مثال، فروکتوالیگوساکاریدها (FOS)، گالاکتوالیگوساکاریدها (GOS) و اینولین از ترکیباتی هستند که در زمینه پری‌بیوتیک‌ها مورد مطالعه قرار گرفته‌اند. البته همه فیبرهای غذایی الزاماً پری‌بیوتیک نیستند.
به زبان ساده:
پروبیوتیک = میکروارگانیسم زنده مفید
پری‌بیوتیک = ماده‌ای که برخی میکروارگانیسم‌های بدن از آن استفاده می‌کنند و در صورت ایجاد منفعت سلامت، پری‌بیوتیک محسوب می‌شود.
پری‌بیوتیک‌ها چه فوایدی برای کودکان دارند؟
پری‌بیوتیک‌ها می‌توانند با تغییر فعالیت و ترکیب میکروبیوتای روده، روی عملکرد دستگاه گوارش اثر بگذارند. برخی مطالعات نیز احتمال اثر آن‌ها بر جذب مواد معدنی و عملکرد طبیعی سیستم ایمنی را بررسی کرده‌اند.
با این حال، مانند پروبیوتیک‌ها، نباید همه پری‌بیوتیک‌ها را یکسان در نظر گرفت. نوع ماده، مقدار مصرف و وضعیت کودک می‌تواند نتیجه را تغییر دهد.
کمک به عملکرد طبیعی روده
برخی پری‌بیوتیک‌ها با تخمیر در روده می‌توانند بر فعالیت میکروبی و عملکرد دستگاه گوارش اثر بگذارند. در بعضی افراد، افزایش تدریجی مصرف فیبرهای تخمیری می‌تواند به عملکرد منظم‌تر روده کمک کند.
مصرف مقدار زیاد برخی پری‌بیوتیک‌ها نیز ممکن است در بعضی کودکان باعث نفخ، گاز یا ناراحتی شکمی شود؛ بنابراین افزایش مصرف باید متناسب با تحمل کودک باشد.
تأمین بستر مناسب برای میکروبیوتای روده
پری‌بیوتیک‌ها می‌توانند توسط برخی میکروارگانیسم‌های روده استفاده شوند و از این طریق بر ترکیب و فعالیت میکروبیوتا اثر بگذارند. با این حال، این موضوع به معنی آن نیست که مصرف یک مکمل پری‌بیوتیکی به‌تنهایی می‌تواند «فلور روده را به‌طور کامل اصلاح کند».
منابع غذایی پری‌بیوتیک‌ها کدام‌اند؟
برخی مواد غذایی حاوی ترکیباتی هستند که می‌توانند توسط میکروارگانیسم‌های روده مورد استفاده قرار گیرند، از جمله:
- پیاز
- سیر
- تره‌فرنگی
- موز
- حبوبات
- غلات کامل مانند جو دوسر
- برخی سبزیجات
مقدار و نوع ترکیبات پری‌بیوتیکی در این مواد غذایی متفاوت است. به همین دلیل بهتر است به‌جای تمرکز روی یک ماده غذایی خاص، تنوع غذایی و دریافت کافی فیبر از منابع مختلف در برنامه غذایی کودک مورد توجه قرار گیرد.
تفاوت پروبیوتیک و پری‌بیوتیک چیست؟
پروبیوتیک و پری‌بیوتیک هر دو با میکروبیوتای بدن ارتباط دارند، اما عملکرد یکسانی ندارند.
پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده هستند که در صورت مصرف کافی و مناسب می‌توانند منفعت سلامت ایجاد کنند.
پری‌بیوتیک‌ها مواد مصرف‌شونده توسط برخی میکروارگانیسم‌های بدن هستند که در صورت برآورده کردن معیارهای علمی و ایجاد منفعت سلامت، پری‌بیوتیک نامیده می‌شوند.
به همین دلیل، یک ماده غذایی یا مکمل می‌تواند حاوی پروبیوتیک، پری‌بیوتیک یا ترکیبی از هر دو باشد.
آیا نوزادان به مکمل پروبیوتیک یا پری‌بیوتیک نیاز دارند؟
خیر، نمی‌توان گفت همه نوزادان یا کودکان به مکمل پروبیوتیک یا پری‌بیوتیک نیاز دارند.
شیر مادر به‌طور طبیعی حاوی الیگوساکاریدهای شیر انسان (HMO) است که از ترکیبات مهم مرتبط با تغذیه میکروبیوتای نوزاد محسوب می‌شوند. به همین دلیل، تغذیه با شیر مادر در صورت امکان نقش مهمی در شکل‌گیری میکروبیوتای نوزاد دارد.
برخی شیرخشک‌ها نیز با پروبیوتیک یا الیگوساکاریدهای پری‌بیوتیکی غنی می‌شوند، اما شواهد برای توصیه روتین این محصولات به همه نوزادان کافی نیست. آکادمی اطفال آمریکا نیز تأکید کرده است که درباره اثربخشی بالینی این محصولات شواهد محدودی وجود دارد.
بنابراین انتخاب شیرخشک یا مکمل باید با توجه به نیازهای تغذیه‌ای و شرایط خاص نوزاد انجام شود، نه صرفاً به دلیل وجود عبارت «پروبیوتیک» یا «پری‌بیوتیک» روی بسته‌بندی.
آیا روده نوزاد در هنگام تولد کاملاً استریل است؟
در گذشته، این موضوع به شکل ساده بیان می‌شد که «دستگاه گوارش نوزاد هنگام تولد کاملاً استریل است و سپس باکتری‌ها وارد آن می‌شوند». امروزه این بیان نیاز به دقت بیشتری دارد.
شواهد نشان می‌دهد استقرار میکروبیوتای روده در دوره پس از تولد به‌سرعت اتفاق می‌افتد و عواملی مانند سن بارداری، نوع تغذیه، تماس‌های محیطی و شرایط تولد می‌توانند بر ترکیب میکروبیوتای اولیه اثر بگذارند. در مورد وجود میکروبیوم پایدار و قابل‌توجه در محیط داخل رحم نیز هنوز بحث‌های علمی وجود دارد و شواهد قابل‌اعتماد از «کلونیزاسیون قطعی جنین سالم در رحم» محدود است.
بنابراین بهتر است به‌جای عبارت قطعی «روده نوزاد استریل است»، گفته شود که میکروبیوتای روده نوزاد در بدو تولد بسیار متفاوت از میکروبیوتای فرد بالغ است و در ماه‌ها و سال‌های ابتدایی زندگی به‌سرعت شکل می‌گیرد.
آیا مصرف پروبیوتیک برای همه کودکان بی‌خطر است؟
پروبیوتیک‌ها معمولاً در کودکان سالم می‌توانند قابل‌تحمل باشند، اما «طبیعی بودن» یا «مفید بودن» یک باکتری به معنی بی‌خطر بودن آن برای همه افراد نیست.
در کودکان دچار نقص ایمنی، بیماری شدید یا بیماری‌های زمینه‌ای پیچیده باید درباره مصرف مکمل پروبیوتیکی احتیاط بیشتری داشت. آکادمی اطفال آمریکا درباره خطر عوارض جدی در برخی گروه‌های آسیب‌پذیر هشدار داده است.
در نوزادان نارس نیز موضوع حساس‌تر است. AAP توصیه می‌کند مصرف روتین پروبیوتیک در نوزادان نارس، به‌ویژه نوزادان با وزن تولد بسیار پایین، بدون بررسی دقیق شرایط و شواهد انجام نشود.
هنگام انتخاب مکمل پروبیوتیک برای کودک به چه نکاتی توجه کنیم؟
اگر پزشک استفاده از مکمل پروبیوتیک را برای کودک مناسب بداند، بهتر است به جای توجه صرف به عبارت «پروبیوتیک»، موارد زیر بررسی شود:
- نام دقیق گونه و سویه میکروارگانیسم
- مقدار میکروارگانیسم زنده موجود در محصول
- هدف از مصرف
- شواهد علمی مربوط به همان سویه و همان شرایط
- سن کودک
- بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی
- شرایط نگهداری محصول و تاریخ انقضا
این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا نتایج یک مطالعه روی یک سویه خاص را نمی‌توان به تمام مکمل‌های پروبیوتیکی تعمیم داد.
آیا کودک بعد از مصرف آنتی‌بیوتیک باید پروبیوتیک مصرف کند؟
نه لزوماً.
آنتی‌بیوتیک‌ها می‌توانند ترکیب میکروبیوتای روده را تغییر دهند و در برخی کودکان باعث اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک شوند. برای بعضی کودکان و در شرایط خاص، پزشک ممکن است استفاده از پروبیوتیک‌هایی با شواهد مناسب را برای پیشگیری از این عارضه در نظر بگیرد.
بنابراین بهتر است والدین بدون توجه به نوع آنتی‌بیوتیک و شرایط کودک، به‌صورت خودسرانه مکملی را شروع نکنند.
آیا پروبیوتیک‌ها جایگزین تغذیه سالم هستند؟
خیر.
میکروبیوتای روده تحت تأثیر عوامل متعددی قرار دارد و کیفیت کلی رژیم غذایی اهمیت زیادی دارد. دریافت متنوع سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل و سایر مواد غذایی متناسب با سن کودک می‌تواند منابع مختلفی از فیبر و ترکیبات غذایی مورد استفاده میکروبیوتای روده را فراهم کند.
به همین دلیل، در کودک سالم، مکمل پروبیوتیک نباید جایگزین یک الگوی غذایی متنوع و متعادل شود.
پرسش‌های متداول
آیا پروبیوتیک و پری‌بیوتیک یکی هستند؟
خیر. پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده‌ای هستند که در مقدار کافی منفعت سلامت ایجاد می‌کنند، در حالی که پری‌بیوتیک‌ها موادی هستند که به‌طور انتخابی توسط میکروارگانیسم‌های بدن استفاده می‌شوند و در صورت ایجاد منفعت سلامت، پری‌بیوتیک محسوب می‌شوند.
آیا ماست پروبیوتیک برای کودکان مفید است؟
ماست‌های حاوی کشت‌های زنده می‌توانند بخشی از یک رژیم غذایی متنوع باشند، اما اثرات سلامت به نوع و مقدار میکروارگانیسم‌های موجود بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان همه محصولات را از نظر اثر پروبیوتیکی یکسان دانست.
آیا پروبیوتیک‌ها سیستم ایمنی کودک را تقویت می‌کنند؟
پروبیوتیک‌ها می‌توانند با میکروبیوتای روده و عملکرد سیستم ایمنی ارتباط داشته باشند، اما اثر بالینی آن‌ها به سویه و شرایط کودک بستگی دارد. بنابراین عبارت «تقویت سیستم ایمنی» نباید به‌عنوان یک اثر قطعی برای همه مکمل‌های پروبیوتیکی در نظر گرفته شود.
آیا مصرف پروبیوتیک برای درمان اسهال کودک ضروری است؟
خیر. درمان اسهال کودک به علت، شدت بیماری، سن کودک و وضعیت آب بدن بستگی دارد. برخی سویه‌های پروبیوتیکی ممکن است در شرایط مشخص مدت اسهال حاد را کمی کاهش دهند، اما همه محصولات پروبیوتیکی چنین اثری ندارند.
آیا می‌توان به نوزاد پروبیوتیک داد؟
در برخی شرایط ممکن است پزشک استفاده از پروبیوتیک را توصیه کند، اما مصرف روتین مکمل برای همه نوزادان توصیه نمی‌شود. در نوزادان نارس، بیمار یا دارای شرایط پزشکی خاص، تصمیم‌گیری باید با نظر پزشک انجام شود.
آیا پری‌بیوتیک‌ها همان فیبر هستند؟
خیر. بسیاری از پری‌بیوتیک‌های شناخته‌شده از انواع فیبر هستند، اما هر فیبر غذایی پری‌بیوتیک محسوب نمی‌شود. برای اینکه یک ماده در تعریف علمی پری‌بیوتیک قرار بگیرد، باید معیارهای مشخصی درباره استفاده انتخابی توسط میکروارگانیسم‌ها و ایجاد منفعت سلامت داشته باشد.
جمع‌بندی
پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها هر دو با میکروبیوتای روده ارتباط دارند، اما عملکرد آن‌ها متفاوت است. پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده هستند و پری‌بیوتیک‌ها موادی هستند که برخی میکروارگانیسم‌های بدن از آن‌ها استفاده می‌کنند.
برخی پروبیوتیک‌های مشخص ممکن است در شرایطی مانند پیشگیری از اسهال مرتبط با آنتی‌بیوتیک یا مدیریت برخی موارد اسهال حاد در کودکان مفید باشند؛ با این حال، اثر آن‌ها به سویه و شرایط کودک وابسته است. شواهد مربوط به بسیاری از کاربردهای دیگر هنوز محدود یا متناقض است.
در کودکان سالم، داشتن رژیم غذایی متنوع و متناسب با سن اهمیت اساسی دارد و مصرف مکمل پروبیوتیک یا پری‌بیوتیک نباید بدون دلیل علمی و صرفاً به دلیل تبلیغات محصول انجام شود. اگر کودک بیماری زمینه‌ای، نقص ایمنی، نارس بودن یا شرایط پزشکی خاص دارد، پیش از مصرف مکمل حتماً با پزشک یا متخصص تغذیه کودک مشورت کنید.
منابع علمی
- آکادمی اطفال آمریکا – پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها در کودکان
- انجمن اروپایی گوارش، کبد و تغذیه کودکان – توصیه‌های مصرف پروبیوتیک در اختلالات گوارشی کودکان
- انجمن علمی بین‌المللی پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها – تعریف پروبیوتیک
- انجمن علمی بین‌المللی پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها – تعریف پری‌بیوتیک
- آکادمی اطفال آمریکا – پروبیوتیک‌ها در شیرخشک نوزادان
- آکادمی اطفال آمریکا – احتیاط در مصرف پروبیوتیک در نوزادان نارس
تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۹ مهر ۱۴۰۵ (۱ اکتبر ۲۰۲۶)
