بهترین راههای کاهش نفخ نوزادان؛ علتها و درمان خانگی
نفخ نوزاد یکی از مشکلات رایج ماههای اول زندگی است که ممکن است با بیقراری، جمع کردن پاها به سمت شکم، دفع گاز و گریه همراه باشد. دستگاه گوارش نوزاد هنوز در حال رشد است و ممکن است هنگام شیر خوردن یا گریه کردن مقداری هوا ببلعد. در بسیاری از موارد، این وضعیت با اصلاح شیوه تغذیه و چند اقدام ساده در خانه بهتر میشود.
بااینحال، هر گریه یا دلدردی به معنی نفخ نیست. کولیک، یبوست، مشکلات شیردهی، رفلاکس و در مواردی حساسیت به پروتئین شیر گاو نیز میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند. بنابراین، توجه به وضعیت عمومی نوزاد، نحوه تغذیه و علائم همراه اهمیت زیادی دارد.
در این مقاله با علت نفخ نوزادان، روشهای ایمن برای کاهش گاز شکم، نکات مربوط به شیر مادر و شیر خشک و علائمی آشنا میشوید که نیاز به بررسی پزشکی دارند.
نفخ نوزاد چیست و چرا ایجاد میشود؟
نفخ به تجمع گاز در دستگاه گوارش گفته میشود. نوزاد ممکن است هنگام مکیدن سینه یا شیشه شیر، گریه کردن یا تغذیه با جریان نامناسب شیر هوا ببلعد. بخشی از گاز نیز در فرایند طبیعی هضم غذا در روده تولید میشود.
وجود گاز در روده بهتنهایی بیماری نیست و دفع گاز در نوزادان طبیعی است. زمانی که گاز با ناراحتی همراه میشود، بررسی روش تغذیه و علائم دیگر میتواند به پیدا کردن علت کمک کند.
علتهای رایج نفخ در نوزادان
-
بلعیدن هوا هنگام شیر خوردن: بهویژه اگر نوزاد بهخوبی سینه را نگرفته باشد یا جریان شیر از شیشه برای او مناسب نباشد.
-
گریه طولانی: گریه میتواند باعث بلعیدن هوای بیشتر شود.
-
جریان نامناسب شیر: خروج بسیار سریع شیر از سرشیشه یا دشواری در مکیدن ممکن است تغذیه را ناراحتکننده کند.
-
تغذیه نامناسب یا بیش از نیاز: حجم یا سرعت نامناسب تغذیه میتواند باعث ناراحتی شود.
-
کولیک نوزادی: دورههایی از گریه طولانی و دشوار برای آرام کردن که علت دقیق آن همیشه مشخص نیست.
-
حساسیت غذایی: در برخی نوزادان، حساسیت به پروتئین شیر گاو ممکن است با علائمی فراتر از نفخ، مانند خون در مدفوع یا اگزما، همراه باشد.
۱۰ روش ایمن برای کاهش نفخ نوزاد
۱. هنگام شیر دادن به نوزاد توجه کنید
یکی از نخستین اقدامها برای کاهش بلعیدن هوا، بررسی وضعیت نوزاد هنگام شیر خوردن است.
اگر نوزاد از سینه مادر تغذیه میکند، مطمئن شوید که دهان او بهاندازه کافی باز است و سینه را بهخوبی گرفته است. اگر هنگام شیردهی درد قابلتوجه دارید، صدای کلیک میشنوید یا نوزاد مرتب از سینه جدا میشود، بهتر است از مشاور شیردهی کمک بگیرید.
در تغذیه با شیشه شیر، نوزاد را در آغوش و در وضعیتی نسبتاً قائم نگه دارید و سر و گردن او را حمایت کنید. شیشه را طوری بگیرید که سرشیشه از شیر پر باشد و نوزاد مجبور نباشد برای مکیدن، هوای زیادی ببلعد.
نوزاد را به خوردن سریع شیر مجبور نکنید و اجازه دهید متناسب با نشانههای گرسنگی و سیری خود تغذیه کند.
۲. در صورت نیاز، نوزاد را آروغ بگیرید
آروغ گرفتن ممکن است به خارج شدن هوایی که هنگام شیر خوردن وارد معده شده است کمک کند. بااینحال، همه نوزادان پس از هر وعده حتماً آروغ نمیزنند و شواهد نشان نمیدهد که آروغ گرفتن بهتنهایی از همه موارد کولیک یا نفخ جلوگیری میکند.
برای آروغ گرفتن میتوانید یکی از این روشها را امتحان کنید:
-
روی شانه: نوزاد را عمودی روی سینه خود نگه دارید، سر و گردن او را حمایت کنید و بهآرامی پشتش را نوازش کنید یا ضربههای ملایم بزنید.
-
در حالت نشسته روی پا: نوزاد را روی پای خود بنشانید، قفسه سینه و چانه او را بدون فشار به گلو حمایت کنید و کمی به جلو متمایلش کنید. سپس پشت او را آرام بمالید.
-
روی پاها: نوزاد را روی پاهای خود به شکم بخوابانید، بهطور کامل از سر و گردن او حمایت کنید و پشتش را بهآرامی نوازش کنید.
میتوانید هنگام تعویض سینه یا در یک مکث طبیعی در تغذیه با شیشه، فرصت آروغ زدن را فراهم کنید. اگر نوزاد آروغ نزد اما آرام است، لازم نیست مدت طولانی به تلاش ادامه دهید.
نکته ایمنی: اگر نوزاد پس از شیر خوردن خوابید، او را برای خواب به پشت و روی سطح صاف و سفت مخصوص خواب برگردانید؛ او را برای خواب به پهلو یا روی شکم قرار ندهید.
۳. حرکت دوچرخه با پاهای نوزاد را امتحان کنید
حرکت آرام پاها میتواند به حرکت گاز در روده کمک کند و برای بعضی نوزادان تسکیندهنده باشد.
روش انجام:
۱. نوزاد را به پشت روی سطحی صاف و ایمن بخوابانید.
۲. مچ یا ساق پاهای او را بهآرامی بگیرید.
۳. پاها را بدون فشار، یکیدرمیان خم و صاف کنید؛ درست مانند حرکت پدال زدن دوچرخه.
۴. پس از چند حرکت، مکث کنید و واکنش نوزاد را بررسی کنید.
۵. اگر نوزاد ناراحت شد، گریه کرد یا بدنش را سفت کرد، حرکت را متوقف کنید.
این تمرین باید بسیار ملایم باشد. زانوها را با زور به شکم فشار ندهید و از کشیدن یا چرخاندن شدید پاها خودداری کنید.
۴. شکم نوزاد را بهآرامی ماساژ دهید
ماساژ ملایم شکم ممکن است به آرام شدن نوزاد کمک کند، اما اثر آن بر درمان نفخ یا کولیک در همه نوزادان قطعی نیست.
برای ماساژ:
-
ابتدا دستهای خود را بشویید و گرم کنید.
-
نوزاد را در حالت بیداری و روی سطحی ایمن به پشت قرار دهید.
-
با نوک انگشتان یا کف دست، شکم او را بهآرامی و بدون فشار ماساژ دهید.
-
اگر نوزاد راحت است، میتوانید حرکتهای دایرهای ملایم انجام دهید.
-
در صورت بروز درد، گریه شدید یا مقاومت، ماساژ را متوقف کنید.
بهتر است بلافاصله پس از شیر خوردن شکم نوزاد را ماساژ ندهید؛ زیرا ممکن است باعث ناراحتی یا بالا آوردن شیر شود.
در صورت وجود شکم متورم و سفت، استفراغ، درد شدید یا احتمال بیماری شکمی، بهجای ماساژ دادن، نوزاد را برای ارزیابی پزشکی ببرید.
۵. در زمان بیداری، نوزاد را روی شکم قرار دهید
قرار دادن نوزاد روی شکم در زمان بیداری و تحت نظارت مستقیم بزرگسال، به تقویت عضلات گردن و شانه کمک میکند. این وضعیت ممکن است برای بعضی نوزادان آرامشبخش باشد، اما درمان قطعی نفخ نیست.
برای رعایت ایمنی:
-
نوزاد باید کاملاً بیدار باشد.
-
یک بزرگسال باید در تمام مدت مراقب او باشد.
-
از سطح صاف و ایمن استفاده کنید.
-
اگر نوزاد خوابآلود شد، او را به پشت و به محل خواب ایمن منتقل کنید.
نوزاد را برای کاهش نفخ یا جلوگیری از کولیک به شکم نخوابانید. خوابیدن به پشت، همچنان وضعیت توصیهشده برای خواب نوزاد است.
۶. شیشه شیر و سرشیشه مناسب انتخاب کنید
اگر نوزاد با شیشه شیر تغذیه میشود، سرعت جریان شیر اهمیت دارد. سرشیشهای که جریان بسیار سریعی دارد ممکن است باعث سرفه، نشت شیر از دهان یا دشواری در هماهنگی مکیدن و بلع شود. جریان بسیار کند نیز ممکن است تغذیه را برای بعضی نوزادان دشوار و طولانی کند.
به نشانههای زیر توجه کنید:
-
نوزاد هنگام خوردن شیر مرتب سرفه میکند یا شیر از دهانش بیرون میریزد.
-
برای مکیدن بسیار تلاش میکند یا زود خسته میشود.
-
هنگام تغذیه بیقرار است یا مرتب از شیشه جدا میشود.
در چنین شرایطی، ممکن است تغییر سرشیشه یا اصلاح روش تغذیه کمک کند. شیشههای ضدنفخ نیز برای بعضی خانوادهها مفید به نظر میرسند، اما تضمینی برای پیشگیری از نفخ ندارند.
اگر میخواهید نوع شیشه یا شیر خشک را تغییر دهید، بهویژه اگر نوزاد نارس است یا مشکل تغذیهای دارد، ابتدا با پزشک مشورت کنید. سرشیشه را با سوزن بزرگتر نکنید و برای سریعتر شدن جریان شیر، آن را دستکاری نکنید.
۷. نوزاد را با سرعت مناسب تغذیه کنید
تغذیه آرام و پاسخگو به نشانههای نوزاد میتواند به کاهش ناراحتی هنگام شیر خوردن کمک کند.
هنگام شیر دادن:
-
منتظر نشانههای اولیه گرسنگی بمانید؛ مانند باز کردن دهان، چرخاندن سر و جستوجوی سینه.
-
اگر نوزاد بسیار گرسنه و گریان شده است، ابتدا با آرام کردن او شرایط تغذیه را بهتر کنید.
-
در تغذیه با شیشه، نوزاد را در آغوش و نسبتاً قائم نگه دارید و شیشه را بهصورت افقی متمایل کنید تا جریان شیر کنترلشده باشد.
-
به نشانههای سیری توجه کنید و او را مجبور نکنید تمام شیر داخل شیشه را بخورد.
شیر خوردن در وعدههای کوچکتر و مکرر ممکن است برای بعضی نوزادان مفید باشد، اما نباید بدون توجه به نیاز غذایی و وزنگیری کودک، مقدار شیر را خودسرانه کاهش دهید.
۸. بعد از شیر خوردن، نوزاد را مدتی عمودی نگه دارید
اگر نوزاد بعد از تغذیه بالا آوردن شیر یا ناراحتی دارد، نگه داشتن او در وضعیت عمودی در آغوش برای مدتی کوتاه میتواند کمککننده باشد.
سر و گردن او را حمایت کنید و اجازه دهید بدنش در وضعیت راحتی قرار بگیرد. این کار بهویژه برای نوزادانی که مرتب شیر بالا میآورند ممکن است مفید باشد، اما همه موارد نفخ را برطرف نمیکند.
برای خواب، نوزاد را روی سطح صاف و سفت و به پشت قرار دهید. برای پیشگیری از رفلاکس یا نفخ، سر تخت را بالا نبرید و از بالش، گوه یا وسایل شیبدار استفاده نکنید.
۹. برای آرام کردن نوزاد از تماس و حرکت ملایم کمک بگیرید
گاهی ناراحتیای که به نفخ نسبت داده میشود، با نیاز نوزاد به آرامش، تماس بدنی یا کمک برای خوابیدن مرتبط است.
میتوانید نوزاد را در آغوش بگیرید، بهآرامی راه بروید، با صدای ملایم با او حرف بزنید یا بهآرامی تکانش دهید. حمام آب ولرم نیز ممکن است برای بعضی نوزادان آرامشبخش باشد، به شرطی که دمای آب مناسب باشد و نوزاد در تمام مدت بهطور ایمن نگه داشته شود.
اگر گریه نوزاد شما را خسته یا مضطرب کرده است، از فردی مطمئن کمک بگیرید. هرگز نوزاد را تکان شدید ندهید؛ تکان دادن شدید میتواند آسیب جدی ایجاد کند.
۱۰. صبور باشید و روند علائم را پیگیری کنید
در بسیاری از نوزادان، نفخ و بیقراری با رشد و تغییر الگوی تغذیه بهتر میشود. بااینحال، نمیتوان تضمین کرد که تمام مشکلات گوارشی در سهماهگی برطرف شوند.
برای پیدا کردن الگوی علائم، چند روز یادداشت کنید:
-
نوزاد چه زمانی شیر میخورد؟
-
چه زمانی بیقرار میشود؟
-
آیا پس از شیر خوردن استفراغ میکند یا شیر بالا میآورد؟
-
مدفوع او چه رنگ و قوامی دارد؟
-
آیا پوشک خیس و وزنگیری او متناسب است؟
این اطلاعات در صورت نیاز به مشاوره با پزشک اطفال یا متخصص شیردهی کمککننده است.
برای نفخ نوزاد چه دارویی مناسب است؟
قطره سیمیتیکون برای نفخ نوزاد
سیمیتیکون در برخی قطرههای ضدنفخ وجود دارد و برای کمک به شکستن حبابهای گاز استفاده میشود. بااینحال، شواهد باکیفیت نشان نمیدهند که این دارو برای کولیک نوزاد بهطور قابلاعتماد مؤثر باشد.
بنابراین، قطره سیمیتیکون را نباید درمان قطعی نفخ یا گریه طولانی نوزاد دانست. پیش از استفاده از هر دارویی، بهخصوص در نوزادان کمسن، با پزشک یا داروساز مشورت کنید و مقدار مصرف را مطابق دستور محصول و توصیه متخصص تعیین کنید.
آیا آب گریپ، دمنوش و داروهای گیاهی برای نفخ نوزاد مناسباند؟
خیر، نباید بدون توصیه پزشک به نوزاد آب گریپ، دمنوش، عرقیات گیاهی یا داروهای گیاهی بدهید. شواهد اثربخشی بسیاری از این محصولات محدود است و ترکیبات و کیفیت آنها ممکن است متفاوت باشد.
برای نوزادان زیر شش ماه، شیر مادر یا شیر خشک مناسب باید منبع اصلی تغذیه باشد. دادن آب یا مایعات دیگر بدون توصیه پزشک میتواند خطرناک باشد.
آیا روغنهای گیاهی برای ماساژ شکم نوزاد مفیدند؟
استفاده از روغنهای اسانسی مانند اسطوخودوس، بابونه یا مرکبات برای درمان نفخ نوزاد توصیه نمیشود. این مواد ممکن است پوست حساس نوزاد را تحریک کنند و بعضی از آنها در صورت بلعیدن یا استفاده نامناسب خطرناکاند.
برای ماساژ، در صورت نیاز میتوانید از تماس بسیار ملایم دست تمیز استفاده کنید. اگر قصد استفاده از هر نوع روغن یا محصول پوستی را دارید، ابتدا درباره ایمنی آن برای سن نوزاد با پزشک مشورت کنید.
آیا رژیم غذایی مادر شیرده باعث نفخ نوزاد میشود؟
بیشتر مادران شیرده لازم نیست برای جلوگیری از نفخ، گروههای غذایی متنوعی را از رژیم خود حذف کنند. حبوبات، سبزیجات، غلات یا غذاهایی که در بدن مادر گاز تولید میکنند، لزوماً باعث نفخ نوزاد از طریق شیر مادر نمیشوند.
در بعضی موارد، نوزاد ممکن است به پروتئین خاصی در رژیم مادر، بهویژه پروتئین شیر گاو، حساسیت داشته باشد. اما نفخ بهتنهایی برای تشخیص حساسیت غذایی کافی نیست.
اگر پزشک به حساسیت غذایی مشکوک باشد، ممکن است حذف هدفمند یک ماده غذایی برای مدت مشخص و سپس ارزیابی علائم را توصیه کند. در این شرایط، بهتر است رژیم مادر با راهنمایی پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود تا مواد مغذی ضروری دریافت شود.
چه علائمی میتوانند نشانه حساسیت به پروتئین شیر گاو باشند؟
در کنار ناراحتی شکمی، علائم زیر ممکن است نیاز به بررسی داشته باشند:
-
خون یا مخاط قابلتوجه در مدفوع
-
اسهال مکرر
-
استفراغ مکرر
-
اگزما یا بثورات پوستی قابلتوجه
-
اختلال در وزنگیری
-
علائم حساسیتی دیگر
اگر نوزاد دچار مشکل تنفسی، تورم لب یا زبان یا واکنش حساسیتی شدید شد، فوراً کمک پزشکی اورژانسی بگیرید.
چه زمانی نفخ نوزاد خطرناک است؟
نفخ معمولاً با علائم خفیف همراه است و نوزاد در فاصله بین دورههای بیقراری، شیر میخورد و وضعیت عمومی مناسبی دارد. بااینحال، بعضی علائم را نباید به نفخ ساده نسبت داد.
در موارد زیر فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنید:
-
استفراغ سبز یا استفراغ خونی
-
شکم بسیار متورم، سفت یا دردناک
-
خون در مدفوع
-
بیحالی غیرعادی یا دشواری در بیدار کردن نوزاد
-
مشکل تنفسی یا تغییر رنگ لبها و پوست
-
گریه ناگهانی، شدید و متفاوت از حالت معمول
-
امتناع از شیر خوردن همراه با بدحالی
-
نشانههای کمآبی، مانند کاهش واضح پوشک خیس یا خشکی دهان
اگر نوزاد کمتر از سه ماه سن دارد و دمای بدن او به ۳۸ درجه سانتیگراد یا بیشتر میرسد، باید فوراً ارزیابی پزشکی شود.
همچنین اگر بیقراری مکرر است، نوزاد بهخوبی وزن نمیگیرد یا روشهای ساده کمکی نتیجهای ندارند، برای بررسی علت با پزشک اطفال مشورت کنید.
پرسشهای متداول درباره کاهش نفخ نوزاد
برای نفخ نوزاد چه کار کنیم که سریعتر آرام شود؟
ابتدا بررسی کنید که نوزاد گرسنه، خسته یا نیازمند تعویض پوشک نباشد. سپس میتوانید او را در آغوش بگیرید، در صورت نیاز آروغش را بگیرید، پاهایش را بهآرامی مانند حرکت دوچرخه حرکت دهید یا شکمش را بهنرمی ماساژ دهید. اگر علائم شدید یا غیرمعمول است، به درمان خانگی اکتفا نکنید.
آیا آروغ نگرفتن باعث نفخ نوزاد میشود؟
بلعیدن هوا ممکن است باعث ناراحتی بعضی نوزادان شود، اما همه نوزادان به آروغ زدن نیاز ندارند. اگر نوزاد پس از تغذیه آرام است و آروغ نمیزند، معمولاً نیازی به تلاش طولانی نیست.
آیا شیر مادر باعث نفخ نوزاد میشود؟
شیر مادر بهطور معمول باعث نفخ غیرطبیعی نمیشود و برای تغذیه نوزاد توصیه میشود. گاهی روش گرفتن سینه، جریان شیر یا بلعیدن هوا در زمان تغذیه میتواند بر ناراحتی نوزاد اثر بگذارد. در صورت وجود علائم حساسیت غذایی، باید علت با کمک پزشک بررسی شود.
آیا باید برای کاهش نفخ، شیر خشک نوزاد را عوض کنیم؟
خیر. تغییر مکرر شیر خشک بدون بررسی علت علائم توصیه نمیشود. اگر نوزاد علاوه بر نفخ علائمی مانند استفراغ مکرر، اسهال، خون در مدفوع یا اختلال وزنگیری دارد، پزشک میتواند درباره نوع مناسب شیر خشک تصمیم بگیرد.
نفخ نوزاد تا چه سنی ادامه دارد؟
نفخ و بیقراری در ماههای نخست زندگی شایع است و بسیاری از نوزادان با رشد، کمتر دچار این مشکلات میشوند. زمان بهبود در هر نوزاد متفاوت است. اگر علائم شدید، طولانی یا همراه با نشانههای هشدار باشد، نباید صرفاً منتظر بزرگتر شدن نوزاد ماند.
جمعبندی
برای کاهش نفخ نوزاد، ابتدا به شیوه شیر خوردن، وضعیت قرارگیری بدن و نشانههای ناراحتی او توجه کنید. آروغ گرفتن در صورت نیاز، حرکت ملایم پاها، ماساژ آرام شکم و اصلاح روش تغذیه ممکن است به تسکین علائم کمک کنند.
از دادن خودسرانه دارو، دمنوش، آب گریپ و روغنهای اسانسی به نوزاد خودداری کنید و بدون دلیل پزشکی رژیم غذایی مادر شیرده را محدود نکنید. اگر نوزاد تب، استفراغ سبز، شکم سفت و متورم، خون در مدفوع، بیحالی یا مشکل تغذیه دارد، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
منابع علمی
https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/diapers-clothing/Pages/Breaking-Up-Gas.aspx
https://www.nhs.uk/conditions/colic/
تاریخ آخرین بهروزرسانی علمی: ۳ آبان ۱۴۰۵ (۲۵ اکتبر ۲۰۲۶)