موتلینگ در نوزاد؛ علت لانه زنبوری و شطرنجی شدن پوست و زمان خطر

موتلینگ در نوزاد (Mottling) یا تغییر رنگ شبکه‌ای پوست، پدیده‌ای شایع است که در آن رگه‌های بنفش، قرمز تیره یا خاکستری به صورت توری و تار عنکبوتی زیر پوست کودک پدیدار میشوند. بسیاری از والدین هنگام تعویض لباس، بعد از استحمام یا در هوای خنک با مشاهده رگه‌های درهم‌تنیده شبیه به طرح مرمر یا لانه زنبور بر روی دست‌ها، پاها و بالاتنه نوزاد دچار اضطراب میشوند. از نظر علمی این پدیده نام‌های متفاوتی دارد؛ در ادبیات پزشکی به آن کوتیس مارموراتا (Cutis Marmorata) یا لیودو رتیکولاریس فیزیولوژیک اطلاق میشود و در گفتگوهای روزمره والدین با اصطلاحاتی نظیر علت لانه زنبوری شدن پوست نوزاد یا علت شطرنجی شدن پوست نوزاد جستجو میشود. در اکثریت قریب به اتفاق موارد، این واکنش یک فرایند کاملا طبیعی و بی‌خطر ناشی از نابالغ بودن سیستم عروقی نوزاد است، اما در شرایط خاص میتواند هشداری از عفونت خونی یا نارسایی گردش خون باشد.

مکانیسم بیولوژیکی؛ چرا پوست نوزاد شبکه ای و شطرنجی میشود؟

سیستم عصبی خودکار نوزادان که وظیفه تنظیم انقباض و اتساع رگ‌های خونی را بر عهده دارد، در ماه‌های ابتدایی زندگی هنوز به تکامل کامل نرسیده است. علاوه بر این، لایه چربی زیرپوستی نوزادان بسیار نازک و ضخامت پوست آنها حدود ۳۰ درصد کمتر از بزرگسالان است.

هنگامی که بدن نوزاد در معرض هوای خنک، جریان باد ملایم یا حتی تغییر دمای ناگهانی اتاق قرار میگیرد، مغز برای حفظ گرمای ارگان‌های حیاتی (مانند قلب، ریه و مغز)، فرمان انقباض مویرگ‌های سطحی پوست اندام‌ها را صادر میکند. به دلیل عدم هماهنگی انقباضات مویرگی، بخش‌هایی از مویرگ‌ها منقبض و باریک میشوند و خونرسانی در آنها کاهش می‌یابد (مناطق رنگ‌پریده)، در حالی که مویرگ‌های مجاور منبسط باقی مانده و خون حاوی اکسیژن کمتر در آنها تجمع می‌یابد (رگه‌های تیره، آبی یا بنفش). نتیجه دیداری این نوسان جریان خون، پدیدار شدن یک الگوی توری، رگه رگه و هندسی است که به عنوان پوست مرمری نوزاد شناخته میشود.

انواع موتلینگ در نوزادان و کودکان

برای تفکیک موارد بی‌خطر از موارد نیازمند مداخله پزشکی، ماتلینگ پوستی به دو دسته کلی تقسیم میشود:

۱. کوتیس مارموراتا فیزیولوژیک (طبیعی و خوش خیم)

این شکل رایج‌ترین نوع موتلینگ در نوزاد است که تا سن ۶ الی ۱۲ ماهگی به تناوب دیده میشود. ویژگی‌های بارز این حالت عبارتند از:

• با کاهش دمای محیط یا هنگام گریه و بی‌قراری کودک آشکار میشود.
• با گرم کردن نوزاد، در آغوش گرفتن پوست به پوست، پوشاندن پتو و پوشیدن جوراب در کمتر از چند دقیقه کاملا محو میشود.
• نوزاد اشتهای عالی دارد، سرحال است و هیچ گونه اختلال تنفسی یا بی حالی ندارد.
• به مرور زمان و با افزایش سن و بلوغ دیواره رگ‌ها خودبه‌خود برطرف میگردد.

۲. ماتلینگ پاتولوژیک یا کوتیس مارموراتا تلانژکتازی مادرزادی (CMTC)

این فرم بسیار نادر است و یک نقص عروقی مادرزادی به حساب می‌آید:

• رگه‌ها و خطوط بنفش بسیار برجسته و پررنگ هستند و حتی در محیط بسیار گرم نیز محو نمیشوند.
• ممکن است فقط در یک سمت بدن، یک دست یا یک پا دیده شوند و تقارن نداشته باشند.
• گاهی با آتروفی یا لاغری اندام درگیر، لکه‌های عمیق پوستی یا زخم همراه است و نیاز به ارزیابی توسط متخصص پوست و اطفال دارد.

جدول تفاوت موتلینگ خوش خیم و طبیعی با موتلینگ خطرناک

علت های جدی پزشکی که باعث شبکه ای شدن پوست میشوند

اگر الگوی شبکه ای و شطرنجی پوست در شرایط گرما برطرف نشود یا ناگهان در کودکی که قبلا این وضعیت را نداشته پدید آید، بررسی عوامل بالینی زیر ضروری است:

سپسیس و عفونت های باکتریایی شدید

ورود باکتری به جریان خون، توکسین‌های باکتریایی را در سراسر عروق آزاد میکند. این وضعیت باعث اختلال در پمپاژ مویرگی، شوک سپتیک و افت فشار خون میشود. در سپسیس، پوست نوزاد نمایی مرده، لکه دار و به شدت لانه زنبوری پیدا میکند.

نقایص مادرزادی قلب و گردش خون

در بیماری‌های انسدادی قلبی یا تنگی قوس آئورت، خون اکسیژن‌دار به اندازه کافی به اندام‌های پایینی بدن نمیرسد. این مسئله منجر به انقباض پایدار عروق پاها و ایجاد فرم پایدار و شدید پوست مرمری نوزاد میشود.

کم آبی شدید (دهیدراتاسیون)

اسهال، استفراغ مداوم یا کاهش دریافت شیر موجب افت حجم مایعات عروقی میشود. در پاسخ به افت حجم خون، عروق پوستی به شدت تنگ میشوند تا خون را به قلب و کلیه‌ها هدایت کنند که پیامد بصری آن ماتلینگ پوستی است.

اقدامات اولیه والدین هنگام مشاهده پوست لانه زنبوری نوزاد

هنگامی که خطوط عنکبوتی و توری روی پوست نوزاد مشاهده شد، این مراحل بالینی را انجام دهید:

۱. دمای اتاق را بررسی کنید؛ دمای ایده‌آل اتاق خواب نوزاد بین ۲۰ تا ۲۲ درجه سانتی گراد است.

۲. به دست‌ها و پاهای نوزاد دست بزنید؛ اگر دست و پای کودک یخ‌زده است، به آرامی لباس او را اضافه کنید و جوراب نخی بپوشانید.

۳. تماس پوست با پوست (کانگورویی) با مادر بهترین و پایدارترین روش تنظیم دمای بدن نوزاد است.

۴. بررسی مویرگی ناخن انجام دهید؛ روی بستر ناخن نوزاد فشار ملایمی بیاورید تا سفید شود؛ با رها کردن دست، رنگ صورتی باید در کمتر از دو ثانیه بازگردد. اگر بازگشت رنگ بیش از سه ثانیه طول بکشد نشانه کاهش پرفیوژن عروقی است.

چه زمانی برای تغییر رنگ پوست نوزاد باید فورا به پزشک مراجعه کرد؟

مراجعه به اورژانس یا متخصص اطفال در صورت وجود شرایط زیر الزامی است:

• شبکه ای شدن پوست همزمان با تب یا کاهش غیرعادی دمای بدن نوزاد زیر ۳۶.۵ درجه باشد.
• نوزاد قدرت مکیدن سینه یا شیشه شیر را از دست داده باشد و مدام به خواب برود.
• قفسه سینه نوزاد هنگام تنفس فرو رود یا پره‌های بینی در هر دم باز و بسته شوند.
• لب‌ها، داخل دهان یا زبان کودک تغییر رنگ داده و آبی، بنفش یا خاکستری شده باشند.
• الگوهای بنفش به صورت زخم، التهاب یا لکه‌های برجسته خونی زیرپوستی (پتشی و پورپورا) درآیند.

پرسش های پرتکرار درباره موتلینگ و شبکه ای شدن پوست نوزاد

چرا وقتی نوزاد گریه میکند یا در حمام است پوست او رگه رگه و شطرنجی میشود؟

گریه شدید باعث نوسان ناگهانی در جریان گردش خون و فشار داخل مویرگ‌ها میشود. همچنین در حمام، جریان آب گرم و سپس قرار گرفتن پوست نمدار در معرض هوای خنک محیط باعث انقباض و اتساع سریع و نامنظم مویرگ‌های سطحی پوست میگردد. این حالت کاملا فیزیولوژیک و بی‌خطر است و به محض خشک کردن و پیچیدن نوزاد در حوله گرم ظرف چند دقیقه محو میشود.

آیا لانه زنبوری شدن پوست نوزاد میتواند نشانه بیماری یا نارسایی قلبی باشد؟

در موارد طبیعی خیر؛ اگر رگه‌ها فقط هنگام سرد شدن هوا ظاهر میشوند و با پوشاندن لباس گرم از بین میروند، ناشی از حساسیت عروق به سرما است. نشانه بیماری قلبی زمانی مطرح میشود که موتلینگ حتی در محیط گرم به صورت دائمی باقی بماند و همزمان لب‌ها، زبان یا نوک انگشتان نوزاد به رنگ آبی یا خاکستری درآید یا کودک هنگام مکیدن شیر خیلی زود خسته و نفس‌نفس‌زنان شود.

با اینکه دمای خانه کاملا مناسب و گرم است، چرا دست و پای نوزاد هنوز رگه های بنفش و توری دارد؟

سیستم گردش خون نوزاد در ماه‌های ابتدایی اولویت خونرسانی و اکسیژن‌رسانی را به اندام‌های حیاتی مرکزی مانند قلب، مغز و کبد میدهد. به همین دلیل مویرگ‌های دست و پا (اندام‌های انتهایی) باریک‌تر مانده و دیرتر گرم میشوند. تا زمانی که بالاتنه نوزاد گرم باشد، رگه رگه بودن خفیف ساق پا یا ساعد دست طبیعی است و پوشاندن دستکش نخی و جوراب نرم این وضعیت را برطرف میکند.

پوست لانه زنبوری و مرمری نوزاد معمولا تا چه سنی به طور کامل برطرف میشود؟

بخش عمده این واکنش عروقی با افزایش سن، ضخیم‌تر شدن لایه چربی محافظ زیرپوست و تکامل سیستم عصبی سمپاتیک کاهش می‌یابد. در اکثر نوزادان این الگو بین ۶ تا ۱۲ ماهگی بسیار کم‌رنگ شده و تا پایان سن یک سالگی کاملا ناپدید میشود.

اگر پوست نوزاد مشبک و توری شکل شد اما بدنش داغ و دارای تب بود چه معنایی دارد؟

بروز موتلینگ در شرایطی که نوزاد تب دارد یک علامت هشدار بالینی به شمار میرود. تب همراه با پوست لکه دار یا توری شکل نشان‌دهنده توزیع نامناسب جریان خون یا پاسخ التهابی بدن به عفونت است و باید نوزاد بلافاصله توسط پزشک کودکان یا در اورژانس اطفال معاینه شود.

جمع بندی نهایی

پوست لانه زنبوری یا موتلینگ در نوزاد، در اکثر اوقات انعکاسی طبیعی از واکنش مویرگ‌های حساس و پوست ظریف کودک به جریان هوای خنک است که با پوشش مناسب و رشد سن شیرخوار خودبه‌خود محو میشود. آگاهی والدین از نشانه‌های افتراق میان پوست مرمری ناشی از سرما با علائم خطر ناشی از عفونت یا کم‌آبی، از اضطراب بیهوده جلوگیری کرده و ایمنی کامل سلامت نوزاد را تضمین مینماید.

تایید شده توسط دکتر احمد شاه فرهت

منابع علمی :

• راهنمای تشخیص درجه خطرناک تب و اقدامات اورژانسی در گهوارک
• اطلس جامع تداخل دارویی و مسمومیت های دارویی در کودکان گهوارک
• راهنمای مراقبت از پوست و ضایعات شایع نوزادان در گهوارک
• عوارض و علائم افت هوشیاری و اختلالات بالینی اطفال در گهوارک
• دستورالعمل آکادمی اطفال آمریکا درباره بررسی نارسایی های عروقی و پرفیوژن پوستی نوزادان (AAP)

تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۲۶ مهر ۱۴۰۵ (۱۸ اکتبر ۲۰۲۶)