نحوه صحیح استفاده از اسپری آسم کودکان؛ آموزش مرحله‌به‌مرحله با آسم‌یار و ماسک

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۶ آبان ۱۴۰۵ (۲۸ اکتبر ۲۰۲۶)

خلاصه مطلب:

 اسپری آسم کودکان وقتی اثر می‌کند که دارو واقعاً به ریه برسد، نه روی زبان و گلو بنشیند. برای این کار اسپری را با آسم‌یار (اسپیسر) و در کودکان کوچک با ماسک استفاده کنید: اسپری را تکان دهید، یک پاف را داخل آسم‌یار بزنید، ماسک را بدون فاصله روی دهان و بینی نگه دارید تا ۵ تا ۶ نفس معمولی بکشد و بین پاف‌ها حداقل ۳۰ ثانیه تا ۱ دقیقه صبر کنید. بعد از اسپری‌های استروئیدی دهان کودک را بشویید. مقدار و تعداد پاف را فقط پزشک تعیین می‌کند.

دادن اسپری به کودکی که گریه می‌کند یا نمی‌خواهد ماسک را روی صورتش بگذارد، برای هر والدی استرس‌زاست. بسیاری از مادران نگرانند اسپری را درست می‌زنند یا نه، دارو به ریه می‌رسد یا نه، اسپری استروئیدی ضرر دارد یا نه، و چه زمانی باید به اورژانس بروند. در این مطلب همه‌ی این مراحل و پرسش‌ها را ساده و قدم‌به‌قدم توضیح می‌دهیم.

پاسخ کوتاه به پرسش‌های پرتکرار والدین

چرا روش درست استفاده از اسپری آسم مهم است؟

اگر اسپری درست زده نشود، بخش بزرگی از دارو روی زبان و گلو می‌ماند و به ریه نمی‌رسد. نتیجه این است که کودک با وجود مصرف دارو بهتر نمی‌شود. آسم‌یار دارو را نگه می‌دارد تا کودک آرام‌تر و بهتر آن را نفس بکشد. ماسک هم در کودک کوچک جلوی خروج دارو را می‌گیرد.

اسپری نجات و اسپری نگهدارنده؛ فرق چیست؟

اسپری نگهدارنده فوری اثر نمی‌کند و با قطع آن، آسم برمی‌گردد. اگر کودک مدام به اسپری نجات نیاز دارد، یعنی آسم کنترل نیست و باید پزشک را ببینید.

قبل از شروع: سه چیز را چک کنید

• شمارنده‌ی دوز و تاریخ انقضا: مطمئن شوید اسپری خالی یا تاریخ‌گذشته نیست.
• تست اولیه (پرایم): اسپری جدید یا چند روز بی‌استفاده را طبق برگه‌ی راهنما چند پاف به هوا بزنید (معمولاً ۲ تا ۴ پاف). این پاف‌ها دوز کودک حساب نمی‌شوند.
• تمیز بودن آسم‌یار: داخل آن خالی و دریچه‌اش سالم باشد.

آموزش مرحله‌به‌مرحله: اسپری آسم با آسم‌یار و ماسک

برای کودک کوچک یا کودکی که نمی‌تواند دهانی را با لب‌هایش محکم بگیرد:

1. دست‌هایتان را بشویید و کودک را نشسته یا در بغل و با سر بالا بنشانید.
2. درپوش اسپری را بردارید و مطمئن شوید داخل آسم‌یار چیزی نیست.
3. اسپری را خوب تکان دهید (حدود ۵ ثانیه).
4. اسپری را به‌صورت عمودی در حلقه‌ی لاستیکی آسم‌یار فرو کنید و ماسک را به آن وصل کنید.
5. ماسک را محکم روی دهان و بینی کودک بگذارید، بدون هیچ فاصله‌ای با پوست.
6. فقط یک پاف را داخل آسم‌یار بزنید.
7. ماسک را روی صورت نگه دارید تا کودک ۵ تا ۶ نفس معمولی بکشد (حدود ۱۰ تا ۱۵ ثانیه). حرکت دریچه‌ی آسم‌یار را می‌توانید برای شمردن نفس‌ها ببینید.
8. اگر پاف دوم لازم است، حداقل ۳۰ ثانیه تا ۱ دقیقه صبر کنید، دوباره اسپری را تکان دهید و مراحل را تکرار کنید. دو پاف را با هم داخل آسم‌یار نزنید.
9. بعد از پایان، ماسک را بردارید و درپوش اسپری را ببندید.
10. اگر اسپری استروئیدی بود، صورت کودک را با آب گرم پاک کنید و او را وادار به شستن دهان یا آب خوردن کنید.

اسپری آسم با آسم‌یار و دهانی (کودک بزرگ‌تر)

وقتی کودک می‌تواند دهانی را بین دندان‌ها بگیرد و لب‌هایش را دور آن ببندد:

1. اسپری را تکان دهید و در آسم‌یار بگذارید.
2. کودک نفس را کامل بیرون بدهد.
3. دهانی را در دهان بگیرد و لب‌هایش را محکم ببندد.
4. یک پاف بزنید و همزمان کودک آهسته و عمیق نفس بکشد (حدود ۳ تا ۵ ثانیه).
5. کودک ۵ تا ۱۰ ثانیه نفسش را نگه دارد و بعد آرام بیرون بدهد.
6. بین پاف‌ها صبر کنید و دوباره تکان دهید. بعد از اسپری استروئیدی دهان را بشویید.

اگر کودک نمی‌تواند نفس را نگه دارد، ۳ تا ۴ نفس معمولی هم کافی است.

اشتباهات رایج در استفاده از اسپری آسم

• تکان ندادن اسپری یا تست نزدن اسپری جدید
• زدن اسپری مستقیم در دهان بدون آسم‌یار
• زدن چند پاف پشت سر هم داخل آسم‌یار و یک نفس برای همه
• ماسک شل با فاصله از پوست
• جدا کردن ماسک در وسط نفس‌ها
• فشردن اسپری وقتی کودک گریه می‌کند و نفس‌های بریده می‌کشد
• صبر نکردن بین پاف‌ها
• شستن ندادن دهان بعد از استروئید
• قطع کردن اسپری نگهدارنده وقتی علامت‌ها رفته
• نگهداری اسپری در ماشین گرم

اگر کودک همکاری نمی‌کند چه کنیم؟

• قبل از لحظه‌ی نیاز، با عروسک یا بازی ماسک را تمرین کنید.
• کودک را در آغوش و آرام نگه دارید، نه بسته و با فشار.
• با آواز یا شمردن نفس‌ها حواسش را پرت کنید.
• بعد از اسپری او را تشویق کنید.
• اگر کودک گریه می‌کند، دارو کمتر به ریه می‌رسد؛ سعی کنید آرامش کنید و دوباره امتحان کنید، مگر در حمله‌ی آسم که باید زودتر اقدام کرد.

نگهداری از اسپری و آسم‌یار

• اسپری را در دمای معمول اتاق و دور از نور مستقیم خورشید، گرما و یخ‌زدگی نگه دارید و در ماشین گرم نگذارید.
• درپوش اسپری را بعد از هر بار بگذارید.
• آسم‌یار را طبق برگه‌ی راهنما، معمولاً هفتگی تا ماهانه، با آب گرم و مایع ظرفشویی بشویید. با پارچه آن را نسابید، آبکشی کنید و بگذارید خودش خشک شود. ابری شدن آن اشکالی ندارد.
• اگر لاستیک آسم‌یار شل شد یا دریچه‌ی ماسک خراب است، آن را عوض کنید.
• دهانه‌ی اسپری را هفته‌ای یک بار با پنبه‌ی خشک تمیز کنید.

عوارض اسپری آسم

اسپری نجات ممکن است باعث لرزش دست و تپش قلب موقت شود. اسپری استروئیدی می‌تواند باعث برفک و خشونت صدا شود که با شستن دهان بعد از مصرف کمتر می‌شود. اگر عوارض شدید بود یا ادامه پیدا کرد، با پزشک صحبت کنید.

علائم حمله‌ی آسم و زمان مراجعه‌ی فوری

به برنامه‌ی اقدام آسمی که پزشک نوشته عمل کنید. در این موارد فوراً به اورژانس بروید یا ۱۱۵ را بگیرید:

• تنفس سخت یا خیلی تند
• فرورفتن گودی گردن یا بین دنده‌ها هنگام نفس
• نتوانستن حرف زدن یا غذا خوردن به‌خاطر تنگی نفس
• کبودی لب‌ها یا صورت
• بی‌حالی شدید یا خواب‌آلودگی غیرعادی
• بهتر نشدن بعد از اسپری نجات طبق برنامه‌ی پزشک

سؤالات متداول والدین

اسپری آسم را چند ثانیه تکان بدهیم؟

معمولاً حدود ۳ تا ۵ ثانیه، قبل از هر پاف. برگه‌ی راهنمای محصول را هم ببینید.

چرا اسپری جدید را باید تست بزنیم؟

تا مطمئن شویم دارو درست پخش می‌شود. معمولاً ۲ تا ۴ پاف به هوا کافی است و این پاف‌ها جزو دوز کودک نیستند.

بین دو پاف چقدر صبر کنیم؟

حداقل ۳۰ ثانیه تا ۱ دقیقه، و هر بار اسپری را دوباره تکان بدهید.

آیا می‌شود دو پاف را با هم در آسم‌یار زد؟

نه. هر پاف باید جداگانه و با نفس‌های خودش داده شود.

ماسک تا چه سنی لازم است؟

تا زمانی که کودک نتواند دهانی را محکم بین لب‌ها بگیرد. سن دقیق را پزشک مشخص می‌کند.

اگر کودک وقت اسپری گریه کند، دارو اثر می‌کند؟

کمتر. گریه نفس‌ها را کوتاه می‌کند و دارو کمتر به ریه می‌رسد. اگر حمله‌ی آسم نیست، اول کودک را آرام کنید.

بعد از اسپری آسم دهان را بشوییم؟

بعد از اسپری استروئیدی بله، تا برفک نزند. بعد از سالبوتامول معمولاً لازم نیست.

اسپری استروئیدی به رشد کودک آسیب می‌زند؟

در مقدار معمول، تأثیر آن بر رشد بسیار کم است و فایده‌ی کنترل آسم بیشتر از خطر است. بدون نظر پزشک آن را قطع نکنید یا مقدارش را تغییر ندهید.

آیا اسپری آسم اعتیادآور است؟

نه. اما اگر کودک مدام به اسپری نجات نیاز دارد، باید پزشک آسم او را بازبینی کند.

چرا بعد از سالبوتامول دست کودک می‌لرزد؟

لرزش دست و تپش قلب موقت از عوارض شناخته‌شده‌ی این دارو است و معمولاً زود رد می‌شود. اگر شدید بود به پزشک بگویید.

از کجا بفهمیم اسپری تمام شده است؟

به شمارنده‌ی دوز نگاه کنید. اگر شمارنده ندارد، تعداد پاف‌ها را یادداشت کنید و خودتان را به آزمایش شناور کردن در آب وابسته نکنید.

آسم‌یار را هر چند وقت بشوییم؟

طبق برگه‌ی راهنمای آسم‌یار، معمولاً هفتگی تا ماهانه.

چند بار در روز می‌توان اسپری نجات زد؟

طبق برنامه‌ی پزشک. اگر بیشتر از معمول به آن نیاز دارید، باید پزشک را ببینید.

اسپری بهتر است یا نبولایزر؟

برای بیشتر کودکان اسپری با آسم‌یار مؤثر است. اینکه کدام برای کودک شما مناسب‌تر است را پزشک تعیین می‌کند.

آیا برای نوزاد هم می‌شود اسپری آسم داد؟

با نظر پزشک و با آسم‌یار و ماسک مناسب سن او.

اسپری پودری (دیسک یا توربوهالر) را هم با آسم‌یار بزنیم؟

نه. اسپری پودری برای کودک بزرگ‌تری است که بتواند سریع و عمیق نفس بکشد و با آسم‌یار استفاده نمی‌شود.

جمع‌بندی

برای اینکه اسپری آسم کودک اثر کند، آسم‌یار، تکان دادن، یک پاف در هر نوبت، ماسک بدون فاصله یا دهانی محکم، ۵ تا ۶ نفس معمولی و صبر بین پاف‌ها لازم است. بعد از اسپری استروئیدی دهان را بشویید و اسپری و آسم‌یار را تمیز و سالم نگه دارید. اگر کودک مدام به اسپری نجات نیاز دارد یا علائم خطر دارد، منتظر نمانید و به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.

این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین معاینه و آموزش حضوری پزشک یا پرستار آسم نیست. مقدار و تعداد پاف را فقط پزشک تعیین می‌کند.

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۶ آبان ۱۴۰۵ (۲۸ اکتبر ۲۰۲۶)

منابع علمی

1. NHLBI (NIH): How to Use a Metered-Dose Inhaler (PDF)
2. Columbia Doctors: How to help your child use a metered-dose inhaler with a mask spacer
3. UW Health: Inhaler with a Spacer
4. Children's Hospital of Philadelphia (CHOP): How to Use a Metered Dose Inhaler with a Spacer and a Mask
5. Children's Hospital Colorado: Metered Dose Inhalers with Spacer (PDF)
6. Nationwide Children's Hospital: How to Use an Inhaler with a Spacer and Mouthpiece
7. National Asthma Council Australia: How to use a metered dose inhaler with a spacer for children