لیست کامل داروهای اطفال و نوزادان + تولیدکنندگان ایرانی | راهنمای جامع

علم دارودرمانی در طب اطفال و نوزادان یکی از حساس‌ترین و تخصصی‌ترین شاخه‌های پزشکی و داروسازی بالینی است. تفاوت‌های فیزیولوژیک بنیادین میان نوزادان، شیرخواران، کودکان و افراد بالغ سبب می‌شود که کودک را صرفاً یک فرد بزرگسال در مقیاس کوچک تلقی نکنیم. در نوزادان و کودکان، ارگان‌های حیاتی دخیل در متابولیسم و دفع داروها، به‌ویژه کبد و کلیه‌ها، هنوز مسیر تکامل آنزیمی و ساختاری خود را طی می‌کنند. کلیرانس کلیوی به دلیل ناکامل بودن فیلتراسیون گلومرولی در ماه‌های ابتدایی حیات محدود است، مسیرهای گلوکورونیداسیون کبدی برای سم‌زدایی داروها تکامل نیافته‌اند، حجم آب کل بدن در مقایسه با بافت چربی بسیار بالاتر از بزرگسالان است و نفوذپذیری سد خونی‌مغزی (Blood-Brain Barrier) نیز بیشتر است. از سوی دیگر، پوست نوزادان به عنوان سد محافظتی بسیار نازک بوده و سطح تماس آن نسبت به وزن کل بدن بسیار وسیع‌تر است؛ شرایطی که جذب سیستمیک داروهای موضعی را به شدت افزایش می‌دهد.

صنعت داروسازی ایران در طول دهه‌های گذشته در حوزه تولید اشکال دارویی اطفال اعم از قطره‌های خوراکی، سوسپانسیون‌ها، شربت‌ها، پودرهای بازساختنی و شیاف‌های مقعدی به خودکفایی و بلوغ بالایی دست یافته است. کارخانجات معتبر داروسازی داخلی مانند داروپخش، البرز دارو، زهراوی، تهران شیمی، سبحان دارو، فارابی، عبیدی، ایران هورمون، سینادارو، خوارزمی و شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در زمینه تولید پروبیوتیک‌ها و مکمل‌های نانو توانسته‌اند مطابق با استانداردهای فارماکوپه‌های بین‌المللی (USP و BP) و ضوابط سازمان غذا و داروی ایران (IFDA)، سبد کاملی از نیازهای درمانی اطفال را تأمین کنند. هدف این دانشنامه جامع، تدوین کامل‌ترین مرجع کاربردی و بالینی از کلیه داروهای مصرفی در حوزه اطفال به تفکیک دسته‌های درمانی، تحلیل فارماکولوژی، فرمول‌های دقیق محاسبه دوزاژ بر اساس وزن، معرفی برندها و کارخانجات تولیدکننده ایرانی، هشدارهای منع مصرف و عوارض جانبی است.

داروهای ضدتب، ضددرد و ضدالتهاب در کودکان

کنترل تب و مهار درد از شایع‌ترین علل مراجعه والدین به پزشکان اطفال و داروخانه‌ها به شمار می‌رود. هدف بنیادین در مواجهه با تب، تسکین بی‌قراری کودک، پیشگیری از دهیدراتاسیون ناشی از تاکی‌پنه و تعریق و جلوگیری از افت شرایط عمومی بیمار است.

استامینوفن (Acetaminophen / Paracetamol)

استامینوفن داروی خط اول ضددرد و ضدتب در تمامی راهنماهای بین‌المللی است. این دارو مهارکننده سنتز پروستاگلاندین‌ها در سیستم عصبی مرکزی است و در بافت‌های محیطی اثرات ضدالتهابی بارزی از خود نشان نمی‌دهد، به همین دلیل برخلاف داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی باعث آسیب به مخاط معده نمی‌گردد.

• اشکال دارویی موجود در بازار ایران: قطره خوراکی (۱۰۰ میلی‌گرم در هر میلی‌لیتر)، شربت خوراکی (۱۲۰ میلی‌گرم در هر ۵ میلی‌لیتر)، سوسپانسیون سیتریزین، شیاف مقعدی اطفال ۱۲۵ میلی‌گرم و شیاف ۳۲۵ میلی‌گرم.
• برندهای تجاری و کارخانجات ایرانی: قطره و شربت پاراکید (داروپخش)، شربت استامینوفن سبحان (سبحان دارو)، قطره و شربت تایلنولیک (تهران شیمی)، شربت استامینوفن خوارزمی (خوارزمی)، شیاف استامینوفن اطفال (داروسازی عماد، ایران داروک، پورسینا).
• فرمول دقیق محاسبه دوز بالینی: دوز استاندارد ۱۰ تا ۱۵ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن واقعی بدن در هر وعده است. فاصله مصرف بین وعده‌ها ۴ تا ۶ ساعت بوده و نباید بیش از ۵ نوبت در ۲۴ ساعت تکرار شود (حداکثر دوز مجاز روزانه ۶۰ تا ۷۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم).
• روش محاسبه عملی: برای قطره اطفال، معادل دو برابر وزن کودک قطره داده می‌شود (مثال: نوزاد ۶ کیلوگرمی = ۱۲ قطره). برای شربت، وزن کودک تقسیم بر عدد ۲ بر حسب سی‌سی محاسبه می‌گردد (مثال: کودک ۱۰ کیلوگرمی = ۵ سی‌سی). برای شیاف مقعدی در مواردی که کودک استفراغ مکرر دارد، دوز شیاف مقعدی ۱۵ تا ۲۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم در نظر گرفته می‌شود.
• مسمومیت و هشدارهای بالینی: استامینوفن در کبد از طریق سیتوکروم P450 به متابولیت سمی به نام N-استیل-p-بنزوکینون ایمین (NAPQI) تبدیل می‌شود که در دوزهای استاندارد توسط گلوتاتیون خنثی می‌گردد. در صورت مصرف بیش از حد (اورودوز)، ذخایر گلوتاتیون تخلیه شده و متابولیت سمی سبب نکروز حاد سلول‌های کبدی و نارسایی کبد می‌شود. پادزهر اختصاصی مسمومیت، ان-استیل‌سیستئین (NAC) است. والدین هرگز نباید شربت و قطره را به جای یکدیگر با حجم مساوی تجویز کنند زیرا غلظت قطره بیش از دو برابر شربت است.

ایبوپروفن (Ibuprofen)

ایبوپروفن یک داروی ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAID) غیراختصاصی است که با مهار آنزیم‌های سیکلواکسیژناز ۱ و ۲ (COX-1 و COX-2) از تولید پروستاگلاندین‌ها جلوگیری کرده و علاوه بر خاصیت ضدتب قوی، التهاب‌های بافتی و عضلانی را تسکین می‌دهد.

• اشکال دارویی موجود در بازار ایران: سوسپانسیون خوراکی ۱۰۰ میلی‌گرم در هر ۵ میلی‌لیتر، سوسپانسیون ۲۰۰ میلی‌گرم در ۵ میلی‌لیتر (ایبوکود فورته).
• برندهای تجاری و کارخانجات ایرانی: شربت پروفن اطفال (البرز دارو)، شربت ایبوکود (کوثر)، سوسپانسیون ایبوپروفن داروپخش (داروپخش)، شربت بیوپروفن (باختر بیوشیمی).
• فرمول دقیق محاسبه دوز: ۵ تا ۱۰ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن در هر نوبت. فاصله زمانی میان نوبت‌ها ۶ تا ۸ ساعت است و نباید بیش از ۴ بار در ۲۴ ساعت مصرف شود (حداکثر دوز روزانه ۴۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم).
• روش محاسبه عملی سوسپانسیون ۱۰۰ میلی‌گرم در ۵ سی‌سی: وزن کودک تقسیم بر عدد ۳ بر حسب سی‌سی (مثال: کودک ۱۲ کیلوگرمی = ۴ سی‌سی).
• محدودیت سنی و خطوط قرمز بالینی: ایبوپروفن در نوزادان و کودکان زیر ۶ ماه منع مصرف قطعی دارد. در شرایطی که کودک دچار دهیدراتاسیون حاد (کم‌آبی ناشی از اسهال و استفراغ) است، به دلیل انقباض عروق خونی کلیه خطر بروز نارسایی حاد کلیوی را بالا می‌برد. برای جلوگیری از عوارض گوارشی حتماً باید همراه با غذا یا شیر مصرف شود. مصرف ایبوپروفن در کودکان مبتلا به آبله‌مرغان به دلیل افزایش ریسک عفونت‌های ثانویه شدید بافت نرم (مانند فاشئیت نکروزان) ممنوع است.

دیکلوفناک و ناپروکسن (Diclofenac / Naproxen)

• دیکلوفناک سدیم: به صورت شیاف‌های ۵۰ و ۱۰۰ میلی‌گرم در بازار موجود است (تولید شرکت‌های داروسازی البرز دارو، شفا، تهران دارو). مصرف آن در اطفال با دوز ۰.۵ تا ۱ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن فقط در موارد تب‌های بسیار بالا و مقاوم در شرایط بیمارستانی یا دردهای ناشی از آرتریت روماتوئید نوجوانان تحت نظر مستقیم متخصص اطفال کاربرد دارد. در کودکان زیر یک سال منع مصرف دارد.
• سوسپانسیون ناپروکسن: در دردهای مزمن مفصلی و روماتیسمی اطفال بالای ۲ سال با دوز ۱۰ تا ۱۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم در روز منقسم به دو دوز مصرف می‌شود.

هشدار بالینی درباره ممنوعیت آسپرین (Aspirin)

اسید استیل‌سالیسیلیک به هیچ عنوان نباید به عنوان داروی ضدتب یا مسکن در کودکان و افراد زیر ۱۸ سال در جریان بیماری‌های تب‌دار ویروسی نظیر آنفولانزا، سرماخوردگی و آبله‌مرغان مصرف شود. این اقدام می‌تواند بیماری مرگباری به نام سندروم ری (Reye’s Syndrome) ایجاد کند که با آسیب حاد و پیشرونده کبدی، تجمع چربی در سلول‌های کبد، ادم شدید مغزی، افزایش فشار داخل جمجمه، کما و مرگ همراه است. تنها کاربرد بالینی آسپرین در کودکان، مواردی همچون بیماری کاوازاکی (Kawasaki Disease) و برخی اختلالات ترومبوتیک قلبی است که باید در بیمارستان و تحت مانیتورینگ دقیق انجام گیرد.

داروهای سرماخوردگی، سرفه، احتقان و مجاری تنفسی اطفال

بیش از ۸۰ درصد بیماری‌های تنفسی فوقانی در دوران کودکی با منشأ ویروسی بوده و سیر خودمحدودشونده دارند. طبق اعلام سازمان‌های مرجع بین‌المللی و سازمان غذا و داروی ایران، تجویز داروهای ترکیبی ضدسرماخوردگی، دکونژستانت‌ها و آنتی‌هیستامین‌های نسل اول در کودکان زیر ۴ سال به دلیل احتمال بروز مسمومیت، افت تنفسی و آریتمی قلبی محدود و منوط به نسخه تخصصی است.

سالین و ترکیبات شستشوی مجاری تنفسی (Nasal Saline)

سرم شستشو و قطره‌های کلرید سدیم ۰.۹ درصد، پایه‌ترین و ایمن‌ترین روش جهت پاکسازی ترشحات متراکم مجاری بینی، تسهیل در تنفس و رفع انسداد بینی در هنگام شیرخوردن نوزادان هستند.

• اشکال دارویی و برندهای ایرانی: قطره بینی رینوسالین (سینادارو)، اسپری نازوسالین (رها)، اسپری بینی سدیم کلراید پدی‌کلین (گل‌دارو)، قطره بینی دایونکس.
• دستور مصرف بالینی: در کلیه رده‌های سنی از روز نخست تولد کاملاً ایمن است. چکاندن ۱ تا ۲ قطره در هر سوراخ بینی ۱۰ تا ۱۵ دقیقه پیش از هر بار شیردهی یا خواب و سپس استفاده از پوار بینی برای خارج کردن موکوس، مجاری تنفسی را باز نگه می‌دارد.

آنتی‌هیستامین‌ها در کودکان

آنتی‌هیستامین‌ها بر اساس مکانیسم عبور از سد خونی‌مغزی و اثرات آرام‌بخشی به دو نسل اول (خواب‌آور و با اثرات آنتی‌کولینرژیک) و نسل دوم (غیرخواب‌آور با اثر انتخابی‌تر بر گیرنده‌های H1 محیطی) تقسیم می‌شوند.

شربت‌های ضدسرفه و خلط‌آور

• دکسترومتورفان (Dextromethorphan): داروی مهارکننده سرفه بر مرکز سرفه در بصل‌النخاع است. تولید کارخانجات داروپخش، تهران دارو و خوارزمی به فرم شربت ۱۵ میلی‌گرم در ۵ میلی‌لیتر. مصرف آن در کودکان زیر ۴ تا ۶ سال ممنوع است زیرا خطر تضعیف سیستم تنفسی و گیجی حاد به همراه دارد. تنها در سرفه‌های خشک و محرک غیرتولیدی کاربرد دارد.
• گایافنزین (Guaifenesin): خلط‌آور و روان‌کننده ترشحات موکوسی است که به فرم شربت ۱۰۰ میلی‌گرم در ۵ سی‌سی توسط شرکت‌های رازک و تهران شیمی تولید می‌شود. مصرف آن در کودکان زیر ۴ سال بدون تجویز متخصص توصیه نمی‌شود. نوشیدن مایعات گرم فراوان اثربخشی این دارو را تضمین می‌کند.
• شربت‌های گیاهی استاندارد ضدسرفه: شربت پروسپان و برونکوتیدی حاوی عصاره برگ عشقه (عشقه / Ivy Leaf) تولید شرکت‌های داروسازی گیاهی معتبر نظیر باریج اسانس، دینه و پورسینا؛ این فراورده‌ها به عنوان خلط‌آور طبیعی و برونکودیلاتور در کودکان بالای ۱ سال کاربرد دارند.

برونکودیلاتورها و استروئیدهای استنشاقی در برونکواسپاسم و آسم

• سالبوتامول (Salbutamol):
• اشکال دارویی و تولیدکنندگان: اسپری استنشاقی ۱۰۰ میکروگرم و محلول نبولایزر (سینادارو، کوبل دارو)، شربت ۲ میلی‌گرم در ۵ سی‌سی (رازک، خوارزمی).
• دوز استنشاقی: ۱ تا ۲ پاف هر ۴ تا ۶ ساعت همراه با دم‌یار (Spacer) مجهز به ماسک صورت اطفال.
• دوز محلول نبولایزر: ۰.۱۵ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن حل‌شده در ۳ سی‌سی سرم سالین در حملات حاد تنگی نفس.
• نکته مصرف: شربت خوراکی سالبوتامول عوارض سیستمیک بالایی مانند لرزش عضلات، تپش قلب شدید (تاکیکاردی) و تحریک‌پذیری عصبی ایجاد می‌کند و نباید به عنوان درمان خط اول آسم مصرف شود؛ فرم استنشاقی به دلیل جذب موضعی در ریه عوارض سیستمیک بسیار کمتری دارد.
• اسپری‌های کورتیکواستروئیدی (فلوتیکازون و بودزوناید):
• اسپری فلوتیکازون ۵۰ و ۱۲۵ میکروگرم (سینادارو) جهت درمان پیشگیرانه آسم مداوم و کاهش التهاب راه‌های هوایی با دوز ۱ پاف دو بار در روز با دم‌یار.
• آمپول‌های نبولایز بودزوناید (پالمیکورت ایرانی / بودکورت سینادارو) در درمان اورژانسی کروپ حاد (خروسک) و حملات آسم در بیمارستان کاربرد دارند. پس از مصرف استنشاقی، شستشوی دهان کودک با آب برای پیشگیری از ایجاد کاندیدیازیس (برفک دهان) و خشونت صدا ضروری است.

داروهای رفلاکس، کولیک، اسید معده و اسپاسم‌های گوارشی

دستگاه گوارش شیرخواران به دلیل عدم کفایت اسفنکتر تحتانی مری (LES)، حرکات دودی ناهماهنگ و عدم تکامل آنزیمی مستعد رفلاکس فیزیولوژیک و تجمع گازهای شکمی (کولیک) است.

ترکیبات ضدنفخ و ضدکولیک

• دایمتیکون و سایمتیکون (Simethicone): با کاهش کشش سطحی حباب‌های گاز داخل روده، به ادغام آن‌ها و دفع راحت‌تر باد شکم کمک می‌کنند.
• برندها و تولیدکنندگان ایرانی: قطره سایمتیکون (سینادارو)، قطره پدی‌کولیک (شرکت گل‌دارو)، قطره کولیک‌اید (تهران دارو)، سوسپانسیون دایمتیکون (داروپخش).
• دوز بالینی: نوزادان زیر ۲ سال: ۲۰ میلی‌گرم (معادل ۱۰ تا ۱۵ قطره) ۴ بار در روز پس از شیردهی. کودکان بالای ۲ سال: ۴۰ میلی‌گرم (معادل ۲۰ تا ۳۰ قطره).
• گریپ‌واتر و قطره‌های حاوی اسانس رازیانه و نعناع: مانند گریپ‌واتر نیاک و شربت کولیک‌کینگ؛ در شیرخواران بالای ۱ ماه برای بهبود هضم و کاهش انقباضات دردناک گوارشی استفاده می‌شود.

مهارکننده‌های ترشح اسید معده در اطفال

محرک‌های حرکتی دستگاه گوارش (پروکینتیک‌ها)

• دومپریدون (Domperidone): آنتاگونیست دوپامین محیطی است که با مهار گیرنده‌های دوپامینی تخلیه معده را سرعت بخشیده و ریفلاکس را کاهش می‌دهد. این دارو به فرم سوسپانسیون ۱ میلی‌گرم در میلی‌لیتر (موتیلیوم ایرانی، تولید داروسازی سینا و ارس) در دسترس است. دوز آن ۰.۲۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم تا ۳ بار در روز نیم ساعت قبل از غذا می‌باشد. با توجه به ریسک افزایش فاصله QT در نوار قلب و احتمال بروز آریتمی‌های بطنی، مصرف آن تنها با تجویز دقیق متخصص اطفال و برای دوره‌های زمانی کوتاه مجاز است.
• ممنوعیت داروی متوکلوپرامید: قطره و شربت متوکلوپرامید (پلازیل) در اطفال و نوزادان به دلیل ریسک بسیار بالای بروز اسپاسم‌های شدید گردن و چشم‌ها (واکنش‌های اکستراپیرامیدال) و عوارض عصبی منع مصرف دارد.

داروهای اسهال، استفراغ، سرم‌های خوراکی و پروبیوتیک‌ها

اسهال حاد ناشی از گاستروانتریت‌های ویروسی و باکتریایی شایع‌ترین علت بروز شوک ناشی از دست رفتن آب بدن در سنین خردسالی است. پایه‌ریزی درمان بر جبران سریع مایعات و الکترولیت‌ها استوار است.

سرم خوراکی درمان دهیدراتاسیون (ORS)

• پودر ORS استاندارد سازمان جهانی بهداشت: تولید شرکت‌های داروسازی شهید قاضی، داروپخش، سها و امین؛ این پودرها دارای نسبت استاندارد سدیم، کلرید، پتاسیم، سیترات و گلوکز هستند.
• پروتکل بالینی مصرف: هر ساشه پودر ORS باید منحصراً در ۱۰۰۰ سی‌سی (یک لیتر کامل) آب جوشیده سردشده حل شود. حل کردن پودر در مقادیر کمتر آب غلظت نمک‌ها را بالا برده و منجر به انقباض سلولی مغز و نارسایی حاد کلیه می‌شود؛ حل کردن در مقادیر بیشتر نیز منجر به افت سدیم خون (هیپوناترمی) و تشنج می‌گردد.
• دستور خورانیدن: پس از هر بار دفع مدفوع روان، ۱۰ سی‌سی بر کیلوگرم از محلول به صورت قاشق‌قاشق هر ۱ تا ۲ دقیقه خورانده شود تا معده تحریک به استفراغ نشود. محلول آماده‌شده حداکثر تا ۲۴ ساعت در دمای یخچال پایدار است.

ضدتهوع‌های ایمن در کودکان

• اندانسترون (Ondansetron):
• مکانیسم: آنتاگونیست انتخابی گیرنده‌های سروتونین (5-HT3) در سیستم گوارش و مرکز استفراغ در مغز.
• کارخانجات و فرم‌ها: شربت دمترون (داروسازی تهران شیمی)، شربت اوندانسترون عبیدی، آمپول‌های تزریقی داروپخش.
• دوز خوراکی بالینی: ۰.۱ تا ۰.۱۵ میلی‌گرم به ازای هر کیلوگرم وزن به صورت تک‌دوز خوراکی (کودکان با وزن ۸ تا ۱۵ کیلو: ۲ میلی‌گرم معادل ۲.۵ سی‌سی شربت؛ کودکان ۱۵ تا ۳۰ کیلو: ۴ میلی‌گرم معادل ۵ سی‌سی).
• ممنوعیت داروهای ضداسهال مهارکننده حرکات روده: مصرف داروهایی نظیر لوپرامید (Loperamide) و دیفنوکسیلات در کودکان مطلقاً ممنوع است؛ این داروها با فلج کردن روده سبب احتباس باکتری‌ها و سموم، بروز ایلئوس فلجی، گشاد شدن سمی روده بزرگ (توکسیک مگاکولون) و مرگ می‌شوند.

مهارکننده ترشحات روده و مکمل روی (Zinc)

• ریسکادوتریل (Racecadotril): مهارکننده آنزیم انکفالیناز در جدار روده بوده که ترشح بیش از حد آب و نمک‌ها را مهار کرده و حجم و تعداد دفعات اسهال را بدون کاهش حرکات فیزیولوژیک روده کنترل می‌کند. ساشه‌های هیدراسک و ریسکادوتریل اطفال در دوزهای ۱۰ و ۳۰ میلی‌گرم (شرکت‌های سبحان دارو و کوثر) بر پایه دوز ۱.۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم ۳ بار در روز تا ۵ روز تجویز می‌شوند.
• سولفات یا گلوکونات روی (Zinc Drops / Syrup): تولید شرکت‌های خوارزمی، زهراوی، الحاوی. مصرف روزانه ۱۰ میلی‌گرم روی برای نوزادان زیر ۶ ماه و ۲۰ میلی‌گرم برای کودکان بالای ۶ ماه به مدت ۱۰ تا ۱۴ روز، بافت پوششی آسیب‌دیده روده را ترمیم کرده و ریسک عود اسهال را تا ماه‌ها کاهش می‌دهد.

پروبیوتیک‌ها و سیم‌بیوتیک‌های اطفال ساخت ایران

ایران به عنوان یکی از قطب‌های بیوتکنولوژی منطقه، پیشرفته‌ترین سویه‌های پروبیوتیک را برای بازسازی میکروبیوم روده کودکان تولید می‌کند.

• قطره پدی‌لاکت (PediLact): تولید شرکت دانش‌بنیان زیست‌تخمیر؛ حاوی باکتری‌های مفید لاکتوباسیلوس رامنوسوس، لاکتوباسیلوس روتری و بیفیدوباکتریوم اینفنتیس به همراه پری‌بیوتیک. دوز: ۵ تا ۱۵ قطره در روز جهت رفع کولیک، اسهال‌های عفونی و تعدیل سیستم ایمنی.
• ساشه بیوکید (BioKid) و بیوفلور: حاوی باکتری‌های پروبیوتیک و مخمر مفید ساکارومایسس بولاردی (تولید زیست‌تخمیر و ایران داروک) برای سنین بالای ۱ سال در درمان اسهال ناشی از مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها.
• نکته مصرف پروبیوتیک‌ها: این محصولات باید در دمای یخچال نگهداری شوند (مگر نمونه‌های تثبیت‌شده) و حداقل فاصله زمانی ۲ ساعته با مصرف آنتی‌بیوتیک‌ها داشته باشند تا باکتری‌های مفید توسط آنتی‌بیوتیک از بین نروند.

آنتی‌بیوتیک‌ها، ضدمیکروب‌ها و درمان‌های ضدعفونت در اطفال

تجویز آنتی‌بیوتیک در کودکان باید منحصراً بر پایه شواهد بالینی عفونت باکتریایی صورت پذیرد. خطای بزرگ در درمان، قطع زودهنگام دارو به محض افت تب است که منجر به باقی‌ماندن باکتری‌ها و گسترش مقاومت‌های خطرناک دارویی می‌شود.

پنی‌سیلین‌ها و ترکیبات آمینوپنی‌سیلین

• آموکسی‌سیلین (Amoxicillin):
• اشکال و برندها: سوسپانسیون‌های ۱۲۵ و ۲۵۰ میلی‌گرم در ۵ میلی‌لیتر تولید داروسازی فارابی، کوثر، جابربن‌حیان و دانا.
• دوز بالینی: دوز معمول ۴۰ تا ۵۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم در روز؛ در اوتیت مدیا حاد (عفونت گوش میانی) و پنومونی پنوموکوکی مقاوم دوز بالا معادل ۸۰ تا ۹۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم روزانه در ۲ تا ۳ وعده تجویز می‌شود.
• کوآموکسی‌کلاو (Amoxicillin + Clavulanic Acid):
• اشکال دارویی: نسبت‌های دارویی مختلف شامل سوسپانسیون ۱۵۶ میلی‌گرم، ۳۱۲ میلی‌گرم و فرم دوز بالای ۴۵۷ میلی‌گرم در ۵ سی‌سی و کوآموکسی‌کلاو ۶۴۲ (فاراموکس، کلاویسیلین تولید فارابی، دانا و کوثر).
• نکات کاربردی: افزودن اسید کلاوولانیک مانع از غیرفعال شدن دارو توسط آنزیم بتالاکتاماز باکتری‌ها می‌شود. کلاوولانیک اسید محرک حرکات روده است و می‌تواند سبب اسهال شود؛ مصرف دارو همراه با وعده غذایی این عارضه را کم می‌کند.

سفالوسپورین‌های خوراکی در کودکان

ماکرولیدها و داروهای ضدعفونت‌های خاص :

• آزیترومایسین (Azithromycin):
• اشکال و برندها: سوسپانسیون‌های ۱۰۰ و ۲۰۰ میلی‌گرم در ۵ میلی‌لیتر (تولید شرکت‌های فارابی، تهران شیمی، دانا، عبیدی).
• دوزاژ بالینی: روز نخست ۱۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم تک‌دوز؛ روزهای دوم تا پنجم ۵ میلی‌گرم بر کیلوگرم روزانه (طول دوره ۵ روز). در فارنژیت استرپتوکوکی دوز ۱۲ میلی‌گرم بر کیلوگرم به مدت ۵ روز تجویز می‌شود. به دلیل نیمه‌عمر بافتی طولانی، اثر درمانی دارو تا چند روز پس از اتمام شربت در بافت‌ها باقی می‌ماند.
• اریترومایسین (Erythromycin): سوسپانسیون ۲۰۰ میلی‌گرم در ۵ سی‌سی (تولید داروسازی سبحان و البرز دارو)؛ دوز ۳۰ تا ۵۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم در روز منقسم به ۴ وعده. مصرف آن در نوزادان زیر ۲ هفته به دلیل خطر تنگی هیپرتروفیک پیلور معده (IHPS) محدود است.
• کوتریموکسازول (Co-trimoxazole / Trimethoprim-Sulfamethoxazole): سوسپانسیون خوراکی (تولید شرکت‌های تولید دارو و تهران شیمی)؛ مصرف آن در نوزادان زیر ۲ ماه به دلیل جابجایی بیلی‌روبین از آلبومین خون و ایجاد یرقان شدید مغزی (کرنیکتروس) ممنوع است.

داروهای ضدقارچ و ضدانگل در اطفال

• قطره نیستاتین (Nystatin):
• برندها و تولیدکنندگان: قطره نیستاتین سینادارو، نیستاتین داروسازی عماد (۱۰۰,۰۰۰ واحد در میلی‌لیتر).
• کاربرد: درمان قطعی برفک دهان نوزادان و کودکان ناشی از قارچ کاندیدا آلبیکنس.
• دستور مصرف: ۱ تا ۲ سی‌سی ۴ بار در روز پس از شیردهی؛ با قطره‌چکان دور دهان و روی زبان پخش شده و تا ۲۰ دقیقه از تغذیه خودداری شود تا دارو با مخاط در تماس بماند.
• مترونیدازول (Metronidazole):
• اشکال و دوز: سوسپانسیون ۱۲۵ میلی‌گرم در ۵ سی‌سی (البرز دارو، تهران دارو)؛ دوز ۳۰ تا ۴۰ میلی‌گرم بر کیلوگرم در روز در ۳ وعده جهت درمان اسهال‌های آمیبی و انگل ژیاردیا در کودکان.

داروهای موضعی، پمادها و درماتولوژی کودکان

پوست نوزادان به عنوان یک اندام پوششی نسبت به بزرگسالان نازک‌تر بوده، عروق پوستی سطحی‌تری دارد و نسبت مساحت پوست به کل وزن بدن حدود ۳ برابر افراد بالغ است. هرگونه ماده شیمیایی اعمال‌شده بر پوست به سرعت وارد گردش خون سیستمیک می‌شود.

درمان سوختگی پوشک و اگزما

قطره‌ها و پمادهای چشمی و گوشی در طب اطفال

عفونت‌های چشمی نظیر کونژنکتیویت باکتریایی نوزادی یا اوتیت خارجی گوش نیازمند مصرف داروهای موضعی استریل هستند.

داروهای استریل چشمی

• پماد چشمی اریترومایسین ۰.۵ درصد (سینادارو): داروی اصلی پیشگیری و درمان کونژنکتیویت نوزادان ناشی از عوامل باکتریایی بدو تولد. به اندازه یک لایه نیم‌سانتی‌متری درون پلک تحتانی قرار می‌گیرد.
• قطره چشمی سیپروفلوکساسین ۰.۳ درصد (سیپلکس سینادارو): درمان ترشحات چرکی و التهابات قرنیه و ملتحمه در کودکان بالای ۱ سال با دوز ۱ تا ۲ قطره هر ۴ ساعت.
• قطره بتامتازون و کلرامفنیکل چشمی: کلرامفنیکل در ماه اول زندگی منع مصرف دارد (خطر سندروم گری). قطره‌های استروئیدی نظیر بتامتازون چشمی نباید بدون معاینه با اسلیت‌لمپ توسط چشم‌پزشک تجویز شوند زیرا در صورت وجود ویروس هرپس خطر سوراخ شدن قرنیه و کوری وجود دارد.

قطره‌های مجرای گوش خارجی

• گلیسیرین فنیکه و ایرگل (سینادارو، گل‌دارو): قطره‌های نرم‌کننده سرومن (جرم گوش) پیش از شستشو. روزانه ۳ بار به مدت ۳ تا ۵ روز هر نوبت ۳ قطره در گوش چکانده می‌شود.
• قطره سیپروفلوکساسین و هیدروکورتیزون گوشی (سیپروکورت سینادارو): در درمان اوتیت حاد گوش خارجی در کودکان با دوز ۳ قطره هر ۸ ساعت.
• خط قرمز دردهای گوش: در صورت وجود هرگونه پارگی در پرده تمپان (صماخ) یا خروج مایع خونابه‌ای و چرک از گوش، چکاندن هر نوع قطره به داخل مجرای گوش ممنوع است زیرا سبب آسیب مستقیم به حلزون شنوایی و مسمومیت سلول‌های عصبی گوش میانی می‌شود.

مکمل‌ها، قطره‌های آهن و ویتامین‌های دوران رشد

کمبودهای تغذیه‌ای ریزمغذی‌ها در ۱۰۰۰ روز نخست زندگی (از لقاح تا پایان دو سالگی) آسیب‌های ماندگاری بر روند نوروژنز مغزی و رشد خطی استخوان‌ها بر جای می‌گذارد.

پروتکل کشوری قطره ویتامین A+D

• آغاز و دوره مصرف: از روز ۳ تا ۵ پس از تولد تا پایان ۲۴ ماهگی به صورت روزانه.
• فرمولاسیون و دوز استاندارد: مصرف روزانه ۴۰۰ واحد بین‌المللی (IU) ویتامین D3 و ۱۰۰۰ تا ۱۵۰۰ واحد ویتامین A (معادل روزانه ۱ سی‌سی یا ۲۵ قطره از قطره‌های استاندارد A+D تولید شرکت‌های داروسازی زهراوی، داروپخش، خوارزمی و الحاوی).
• پیشگیری از هایپرویتامینوز D: مصرف همزمان قطره‌های مولتی‌ویتامین و قطره‌های A+D غلیظ خطر مسمومیت با ویتامین D، رسوب کلسیم در پارانشیم کلیه (نفرونکلسینوزیس) و بسته‌شدن پیش‌رس ملاج سر شیرخوار را در پی دارد.

پروتکل کشوری و مکمل‌های نوین قطره آهن

• شروع مصرف: در نوزادان ترم از پایان ۴ یا ۶ ماهگی (همزمان با شروع تغذیه تکمیلی) تا ۲۴ ماهگی. در نوزادان با وزن تولد کمتر از ۲۵۰۰ گرم یا نارس، از زمان ۲ برابر شدن وزن تولد قطره آهن آغاز می‌شود.
• دوز پروفیلاکسی (پیشگیری): ۱ میلی‌گرم آهن المنتال به ازای هر کیلوگرم وزن روزانه (معادل ۱۵ میلی‌گرم آهن المنتال یا ۱ سی‌سی از قطره‌های فروس سولفات استاندارد).
• دوز درمانی (کم‌خونی فقر آهن تاییدشده): ۳ تا ۵ میلی‌گرم آهن المنتال به ازای هر کیلوگرم وزن در ۲ تا ۳ وعده روزانه به مدت حداقل ۳ ماه.
• جدول مکمل‌های آهن پیشرفته ایرانی (فاقد عارضه سیاهی دندان):

داروهای هورمونی، اختلالات تکاملی و اعصاب اطفال

لووتیروکسین سدیم (Levothyroxine)

کم‌کاری مادرزادی تیروئید (Congenital Hypothyroidism) که در طرح غربالگری ملی نوزادان با خون‌گیری از پاشنه پا غربال می‌شود، در صورت عدم درمان فوری و مادام‌العمر سبب عقب‌ماندگی شدید ذهنی (کرتینیسم) و کوتاهی قد می‌شود.

• نام‌های تجاری و تولیدکننده ایرانی: قرص لووتیروکسین ۵۰ و ۱۰۰ میکروگرم تولید شرکت ایران هورمون و داروسازی سبحان.
• دوز شروع در نوزادان: ۱۰ تا ۱۵ میکروگرم به ازای هر کیلوگرم وزن در روز.
• دستور خورانیدن دقیق: قرص باید دقیقاً بر اساس دوز اعلامی پزشک با هاونگ تمیز پودر شده و با چند قطره آب جوشیده سردشده یا شیر مادر مخلوط و ناشتا (۳۰ دقیقه پیش از تغذیه صبحگاهی) خورانده شود. از مخلوط کردن این دارو با شیرخشک‌های پایه سویا یا همزمانی با قطره‌های آهن و کلسیم خودداری شود زیرا جذب دارو را مهار می‌کنند.

متیل‌فنیدات (Methylphenidate)

• نام‌های تجاری در بازار ایران: ریتالین (Ritalin)، استیمدیت (Stimdate تولید داروسازی عبیدی).
• کاربرد: خط اول درمان دارویی اختلال کم‌توجهی-بیش‌فعالی (ADHD) در کودکان بالای ۶ سال.
• دوزاژ بالینی: شروع با دوز ۵ میلی‌گرم یک یا دو بار در روز (صبح و ظهر) و افزایش هفتگی بر پایه ارزیابی عملکرد تحصیلی و رفتاری (حداکثر دوز روزانه ۶۰ میلی‌گرم).
• نکات بالینی: به منظور جلوگیری از بی‌خوابی شبانه، دوز دوم نباید دیرتر از ساعت ۴ بعدازظهر داده شود. مانیتورینگ دوره‌ای فشار خون، ضربان قلب و رسم ماهیانه منحنی رشد قدی و وزنی کودک الزامی است.

دیازپام رکتال (Rectal Diazepam) در تشنج ناشی از تب

• فرم دارویی: تیوپ‌های مقعدی ۲.۵، ۵ و ۱۰ میلی‌گرم تولید شرکت داروسازی کاسپین تأمین و داروپخش.
• دستور مصرف اورژانسی در منزل: در کودک با سابقه تشنج ناشی از تب (Febrile Convulsion)، چنانچه تشنج بیش از ۵ دقیقه طول بکشد، نوک تیوپ ژل مقعدی چرب شده و تمام محتوای تیوپ ۵ میلی‌گرم (برای کودکان ۲ تا ۵ سال) یا ۱۰ میلی‌گرم (برای سنین بالاتر) داخل مقعد تخلیه و باسن‌های کودک برای ۱ دقیقه به هم فشرده می‌شود تا دارو جذب گردد. بلافاصله کودک به پهلو خوابانده شده و با اورژانس ۱۱۵ تماس گرفته شود.

راهنمای جامع اندازه‌گیری دوز و پیشگیری از مسمومیت‌ها در منزل

بیش از ۷۰ درصد خطاهای تجویز دارو برای کودکان در منزل و توسط والدین ناشی از اشتباه در تبدیل واحدها یا استفاده از ابزارهای غیراستاندارد رخ می‌دهد.

خطاهای فاجعه‌بار قاشق‌های آشپزخانه

• قاشق‌های غذاخوری، سوپ‌خوری و چای‌خوری ساخت کارخانجات ظروف بر اساس معیارهای زیبایی‌شناسی ساخته شده‌اند و هیچ انطباقی با واحدهای استاندارد دارویی ندارند.
• یک قاشق چای‌خوری معمولی ممکن است حجمی معادل ۲ تا ۷ میلی‌لیتر داشته باشد که خطای دوزاژی تا بیش از ۱۰۰ درصد به همراه دارد.
• قانون ثابت: تمامی داروهای مایع خوراکی کودکان باید منحصراً به وسیله سرنگ‌های مدرج میلی‌لیتری اطفال (بدون سرسوزن)، پیمانه‌های مدرج کارخانه‌ای یا قطره‌چکان‌های اختصاصی همان دارو اندازه‌گیری شوند. تبدیل واحدهای پایه به شرح زیر است:
• ۱ سی‌سی (cc) = ۱ میلی‌لیتر (ml)
• ۱ قطره‌چکان استاندارد = ۱ میلی‌لیتر = تقریباً ۲۵ قطره مایع آبکی استاندارد
• ۵ سی‌سی = معادل یک قاشق استاندارد داروسازی (نه قاشق خانگی)

روش صحیح خورانیدن دارو به کودکان مقاوم

• کودک را در وضعیت نیمه‌نشسته یا نشسته با زاویه ۴۵ درجه قرار دهید. هرگز در وضعیت کاملاً خوابیده دارو ندهید زیرا خطر آسپیراسیون و ورود مایع به ریه وجود دارد.
• سرنگ بدون سرسوزن را از گوشه دهان بین لب و دندان‌های آسیاب قرار دهید و مایع را با فشار بسیار ملایم به سمت داخل گونه هدایت کنید تا رفلکس بلع تحریک شده و دارو پس زده نشود. ریختن مستقیم دارو به سمت مرکز حلق سبب تحریک رفلکس گگ و استفراغ فوری یا خفگی می‌گردد.
• دارو را با شیشه‌شیر پر از شیر یا آبمیوه مخلوط نکنید؛ زیرا اگر کودک تمام حجم بطری را ننوشد، دوز ناقص به بدن او خواهد رسید.

پروتکل اورژانس در مسمومیت دارویی تصادفی

چنانچه کودک به دور از چشم والدین مقادیر بالایی از هر نوع دارو را مصرف کرده باشد:

۱. هرگز کودک را وادار به استفراغ نکنید. القای استفراغ در مواردی که ماده مسموم‌کننده اسیدی، قلیایی یا نفتی باشد باعث سوختگی دوبرابر مری و خطر آسپیراسیون ریوی می‌شود.

۲. جعبه یا پوکه داروی مصرف‌شده را همراه با مشخصات وزنی کودک نزد خود نگه دارید.

۳. بلافاصله با مرکز ملی اطلاع‌رسانی داروها و سموم (شماره تلفن ۱۹۰ در سراسر ایران) یا اورژانس پیش‌بیمارستانی ۱۱۵ تماس بگیرید و دستورالعمل‌های ارائه‌شده را اجرا نمایید.

منابع و ارجاعات علمی

American Academy of Pediatrics (AAP). Pediatric Dosage Handbook & Guidelines for Rational Medication Use in Infants and Children. 33rd Edition, 2024.

Kliegman, R. M., et al. Nelson Textbook of Pediatrics. 22nd Edition, Elsevier Saunders, 2024.

British National Formulary for Children (BNFC). Paediatric Clinical Pharmacology & Dosing Protocols. Current Edition, BMJ Group and Pharmaceutical Press, 2024-2025.

World Health Organization (WHO). Pocket Book of Hospital Care for Children: Guidelines for the Management of Common Childhood Illnesses. 2nd Edition, WHO Guidelines Approved by the Guidelines Review Committee.

Iran Food and Drug Administration (IFDA), Ministry of Health and Medical Education. Official List of Approved Generic Medicines and Supplements for Infants and Children.

American Society of Health-System Pharmacists (ASHP). AHFS Drug Information: Pediatric Dosing and Drug Safety Monographs. 2024.

Institute for Safe Medication Practices (ISMP). Preventing Pediatric Medication Measurement Errors in Ambulatory Care. Guidelines and Clinical Protocols.

تذکر مهم: این دانشنامه صرفاً جنبه افزایش آگاهی عمومی و بالینی دارد. به دلیل حساسیت‌های فیزیولوژیک ویژه در سنین رشد، هرگونه تجویز، تغییر دوز یا مصرف دارو در کودکان و نوزادان باید با معاینه و نظر مستقیم متخصص کودکان یا پزشک معالج صورت پذیرد.

تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۱ مهر ۱۴۰۵ (۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶)