خفگی کودک با غذا یا جسم خارجی؛ اقدامات فوری متناسب با سن کودک
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۸ آبان ۱۴۰۵ (۳۰ اکتبر ۲۰۲۶)
خلاصه مطلب:
خفگی کودک ممکن است هنگام خوردن غذا، بازی با اسباب‌بازی‌های کوچک یا حتی زمانی اتفاق بیفتد که کودک چیزی را که نباید، داخل دهانش می‌گذارد. در چنین لحظه‌ای، ترس و عجله طبیعی است؛ اما دانستن چند اقدام ساده می‌تواند به نجات جان کودک کمک کند.
مهم‌ترین نکته این است که ابتدا تشخیص دهید آیا کودک واقعاً نمی‌تواند نفس بکشد یا فقط هنگام خوردن غذا عق می‌زند. روش کمک به شیرخوار زیر یک سال با کودک بزرگ‌تر متفاوت است و انجام حرکت اشتباه، به‌ویژه فشار شکمی برای نوزاد، می‌تواند آسیب‌زا باشد.
اگر کودک نمی‌تواند نفس بکشد، گریه کند یا سرفه مؤثر داشته باشد، فوراً از اورژانس کمک بخواهید و اقدامات رفع خفگی متناسب با سن او را شروع کنید.
از کجا بفهمیم کودک دچار خفگی شده است؟
وقتی غذا یا جسم خارجی راه هوایی را مسدود می‌کند، کودک ممکن است نتواند هوا را به‌خوبی وارد ریه‌ها کند. شدت انسداد مشخص می‌کند که چه اقدامی لازم است.
نشانه‌های احتمالی خفگی شدید عبارت‌اند از:
-
کودک نمی‌تواند حرف بزند، گریه کند یا صدای طبیعی از خود دربیاورد.
-
سرفه بسیار ضعیف، بی‌صدا یا کاملاً متوقف شده است.
-
برای نفس کشیدن تقلا می‌کند یا صدای ورود هوا شنیده نمی‌شود.
-
لب‌ها یا پوست اطراف دهان ممکن است کبود یا خاکستری شوند.
-
کودک ممکن است وحشت‌زده شود، هوشیاری‌اش را از دست بدهد یا ناگهان بی‌حال شود.
کبود شدن معمولاً نشانه دیررس کمبود اکسیژن است؛ بنابراین برای اقدام کردن منتظر تغییر رنگ پوست نمانید.
تفاوت عق زدن با خفگی چیست؟
عق زدن هنگام یادگیری خوردن غذاهای جامد، به‌ویژه در شیرخواران، می‌تواند بخشی از واکنش طبیعی بدن برای بیرون راندن غذا باشد. در این حالت، کودک معمولاً صدا تولید می‌کند، سرفه می‌کند و تلاش می‌کند غذا را به جلو بیاورد. ممکن است صورتش قرمز شود یا اشک از چشم‌هایش جاری شود.
در خفگی شدید، کودک ممکن است بی‌صدا شود، نتواند سرفه مؤثر کند یا برای نفس کشیدن تقلا کند.
اگر کودک صدای سرفه قوی دارد و می‌تواند هوا را جابه‌جا کند، او را به سرفه کردن تشویق کنید و از نزدیک مراقبش باشید. اگر سرفه بی‌اثر شد یا تنفس مختل شد، اقدامات رفع خفگی را آغاز کنید.
هنگام خفگی کودک چه کار کنیم؟
اگر کودک هوشیار است اما نمی‌تواند به‌خوبی نفس بکشد یا سرفه مؤثر داشته باشد، اقدامات زیر را متناسب با سن او انجام دهید.
خفگی شیرخوار زیر یک سال
در شیرخوار زیر یک سال، فشار شکمی یا مانور هایملیخ ممنوع است؛ زیرا ممکن است به اندام‌های داخلی آسیب برساند.
۱. کمک بخواهید. اگر فرد دیگری حضور دارد، از او بخواهید با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرد. اگر تنها هستید، از تلفن روی بلندگو استفاده کنید و هم‌زمان اقدامات لازم را انجام دهید.
۲. ۵ ضربه به پشت بزنید. شیرخوار را روی ساعد خود، به حالت دمر قرار دهید. سر و گردن او را به‌خوبی نگه دارید و سر را پایین‌تر از تنه قرار دهید. با پاشنه دست، ۵ ضربه محکم و کنترل‌شده بین دو کتف وارد کنید. پس از هر ضربه بررسی کنید که آیا جسم خارج شده است یا نه.
۳. اگر جسم خارج نشد، ۵ فشار قفسه سینه انجام دهید. شیرخوار را با حمایت کامل سر و گردن به پشت برگردانید، طوری که سر پایین‌تر از تنه باشد. با پاشنه یک دست، در مرکز قفسه سینه روی استخوان جناغ، فشارهای سریع و کنترل‌شده وارد کنید. این فشارها باید متناسب با جثه شیرخوار و مطابق آموزش کمک‌های اولیه باشند.
۴. ضربه‌های پشت و فشارهای قفسه سینه را تکرار کنید. این چرخه را تا خارج شدن جسم، رسیدن کمک یا بی‌هوش شدن شیرخوار ادامه دهید.
نکته مهم: در راهنمای به‌روز انجمن قلب آمریکا، برای فشار قفسه سینه در شیرخوار دچار خفگی شدید، استفاده از پاشنه یک دست توصیه شده است. این اقدام با فشارهای دو انگشتی که در برخی راهنماهای قدیمی‌تر دیده می‌شود، تفاوت دارد.
خفگی کودک یک‌ساله و بزرگ‌تر
اگر کودک یک‌ساله یا بزرگ‌تر دچار خفگی شدید شده و نمی‌تواند سرفه مؤثر کند، به این ترتیب عمل کنید:
۱. ۵ ضربه به پشت بزنید. کودک را به جلو خم کنید و قفسه سینه او را حمایت کنید. با پاشنه دست، ۵ ضربه محکم بین دو کتف بزنید. پس از هر ضربه بررسی کنید که آیا جسم خارج شده است یا نه.
۲. اگر جسم خارج نشد، ۵ فشار شکمی انجام دهید. پشت کودک بایستید یا زانو بزنید. دست‌ها را دور قسمت بالای شکم او قرار دهید. یک دست را مشت کنید و آن را بین ناف و انتهای استخوان جناغ بگذارید. مشت را با دست دیگر بگیرید و فشارهای سریع به سمت داخل و بالا وارد کنید. این کار را تا ۵ بار تکرار کنید.
۳. اگر هنوز راه هوایی مسدود است، اقدامات را ادامه دهید. ۵ ضربه پشت و ۵ فشار شکمی را به‌صورت متناوب تکرار کنید و از فرد دیگری بخواهید با اورژانس تماس بگیرد.
۴. اگر کودک بی‌هوش شد، او را به‌آرامی روی سطحی صاف قرار دهید و احیای قلبی ریوی را شروع کنید. طبق راهنمای اپراتور اورژانس عمل کنید و اگر آموزش دیده‌اید، احیا را با فشارهای قفسه سینه آغاز کنید.
به شکم کودک فشار ناگهانی و کنترل‌نشده وارد نکنید و فشارها را روی دنده‌ها یا انتهای استخوان جناغ قرار ندهید.
اگر کودک جسم خارجی را قورت داده اما نفس می‌کشد چه کنیم؟
هر جسم خارجی که وارد دهان می‌شود الزاماً باعث خفگی نمی‌شود. گاهی جسم از راه هوایی عبور می‌کند و وارد دستگاه گوارش می‌شود؛ اما بعضی اجسام ممکن است در مری گیر کنند یا بعداً مشکل ایجاد کنند.
اگر کودک به‌خوبی نفس می‌کشد، حرف می‌زند و سرفه مؤثر دارد، بی‌دلیل مانورهای رفع خفگی را انجام ندهید. بااین‌حال، اگر احتمال می‌دهید جسم را بلعیده یا وارد راه تنفسی کرده است، وضعیت او را جدی بگیرید.
در شرایط زیر ارزیابی فوری پزشکی لازم است:
-
کودک نمی‌تواند آب دهانش را قورت دهد یا آب دهانش جاری است.
-
هنگام بلع درد دارد یا غذا و مایعات از گلویش پایین نمی‌روند.
-
سرفه مداوم، خس‌خس، صدای غیرطبیعی تنفس یا دشواری تنفس دارد.
-
احتمال بلع باتری دکمه‌ای، آهنربا، جسم نوک‌تیز یا چند آهنربا وجود دارد.
اگر احتمال بلع باتری دکمه‌ای یا آهنربا مطرح است، حتی در صورت نداشتن علامت، فوراً به اورژانس مراجعه کنید. منتظر ظاهر شدن علائم نمانید و کودک را وادار به استفراغ نکنید.
اگر جسم در دهان کودک دیده می‌شود، آن را بیرون بیاوریم؟
فقط زمانی جسم را خارج کنید که آن را به‌وضوح می‌بینید و می‌توانید بدون فشار دادن آن به عمق گلو، به‌راحتی بردارید.
انگشت خود را به‌صورت کورکورانه داخل دهان یا حلق کودک نبرید. این کار ممکن است جسم را بیشتر به داخل راه هوایی براند و انسداد را شدیدتر کند.
اگر کودک در حال سرفه مؤثر است، برای بیرون آوردن جسم با دست داخل دهانش نروید. اجازه دهید سرفه کند و مراقب باشید که وضعیت تنفسش بدتر نشود.
اگر کودک بر اثر خفگی بی‌هوش شد چه کنیم؟
بی‌هوش شدن در جریان خفگی یک وضعیت اورژانسی است. در این شرایط، زمان اهمیت زیادی دارد.
-
کودک را روی سطحی صاف و سفت قرار دهید.
-
از فرد دیگری بخواهید با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرد؛ اگر تنها هستید، تلفن را روی بلندگو بگذارید.
-
اگر کودک پاسخ نمی‌دهد و تنفس طبیعی ندارد یا فقط نفس‌های بریده و غیرطبیعی می‌کشد، احیای قلبی ریوی را شروع کنید.
-
اگر آموزش دیده‌اید، احیا را با فشارهای قفسه سینه آغاز کنید و طبق آموزش و راهنمای اپراتور، تنفس کمکی را نیز انجام دهید.
-
هنگام باز کردن راه هوایی برای دادن تنفس، فقط اگر جسم را می‌بینید و می‌توانید به‌راحتی بردارید، آن را خارج کنید.
-
تا رسیدن کمک، اقدامات احیا را ادامه دهید و دستورهای اپراتور اورژانس را دنبال کنید.
اگر برای احیای کودک آموزش ندیده‌اید، تماس با اورژانس را به تأخیر نیندازید و از اپراتور بخواهید مرحله‌به‌مرحله راهنمایی‌تان کند.
بعد از برطرف شدن خفگی، لازم است کودک معاینه شود؟
بله، به‌خصوص اگر برای خارج کردن جسم از ضربه‌های پشت یا فشارهای شکمی استفاده کرده‌اید، بهتر است کودک از نظر آسیب احتمالی و باقی ماندن بخشی از جسم در راه هوایی بررسی شود.
در صورت ادامه سرفه، خس‌خس، تنفس صدادار، دشواری تنفس، درد قفسه سینه یا تغییر رفتار کودک، مراجعه پزشکی ضروری است؛ حتی اگر به نظر برسد جسم خارج شده است.
گاهی جسم خارجی وارد راه تنفسی می‌شود، اما علائم شدید بلافاصله ظاهر نمی‌شوند. اگر پس از یک اتفاق مشکوک، سرفه یا خس‌خس کودک ادامه پیدا کرد، آن را صرفاً به سرماخوردگی نسبت ندهید.
چگونه از خفگی کودک با غذا پیشگیری کنیم؟
بسیاری از موارد خفگی با رعایت چند نکته در زمان غذا خوردن و بازی قابل پیشگیری هستند.
-
کودک هنگام خوردن غذا بنشیند و در حال راه رفتن، دویدن یا بازی غذا نخورد.
-
هنگام غذا خوردن، کودک را زیر نظر داشته باشید و از تنها گذاشتن او خودداری کنید.
-
غذاها را متناسب با سن و توانایی جویدن کودک آماده کنید.
-
خوراکی‌های سفت، گرد و لغزنده مانند آجیل کامل، انگور کامل، تکه‌های سفت هویج و سوسیس حلقه‌شده را به شکل ایمن و متناسب با سن آماده کنید یا از دادن آن‌ها در شکل پرخطر خودداری کنید.
-
برای شیرخواران، غذاهای نرم و متناسب با مرحله تغذیه تکمیلی انتخاب کنید.
-
اسباب‌بازی‌های کوچک، قطعات جداشونده، سکه، باتری دکمه‌ای و آهنربا را دور از دسترس کودک نگه دارید.
-
اسباب‌بازی‌ها را از نظر قطعات شکسته یا جداشونده بررسی کنید.
-
به کودک اجازه ندهید هنگام خندیدن، گریه کردن یا هیجان‌زدگی غذا را در دهان نگه دارد.
بهتر است والدین و مراقبان کودک در یک دوره معتبر کمک‌های اولیه و احیای قلبی ریوی کودکان شرکت کنند. خواندن راهنما مفید است، اما تمرین عملی به یادگیری درست حرکات کمک می‌کند.
سوالات متداول درباره خفگی کودک
اگر کودک هنگام غذا خوردن سرفه می‌کند، باید به پشتش بزنیم؟
اگر سرفه قوی و مؤثر است و کودک می‌تواند هوا را جابه‌جا کند، او را به سرفه کردن تشویق کنید و از نزدیک مراقبش باشید. اگر سرفه ضعیف یا بی‌صدا شد یا کودک نتوانست نفس بکشد، اقدامات رفع خفگی متناسب با سن را شروع کنید.
آیا برای نوزاد زیر یک سال می‌توان مانور هایملیخ انجام داد؟
خیر. برای شیرخوار زیر یک سال از فشار شکمی استفاده نمی‌شود. در خفگی شدید، ۵ ضربه پشت و سپس ۵ فشار قفسه سینه انجام می‌شود.
اگر کودک جسم خارجی را قورت داده اما حالش خوب است، باز هم باید به پزشک مراجعه کنیم؟
این موضوع به نوع جسم و احتمال ورود آن به راه هوایی بستگی دارد. در صورت احتمال بلع باتری دکمه‌ای، آهنربا یا جسم نوک‌تیز، مراجعه فوری ضروری است؛ حتی اگر کودک علامتی ندارد. در مورد سایر اجسام نیز اگر بلع قطعی است یا درباره ایمنی آن مطمئن نیستید، با پزشک مشورت کنید.
آیا باید برای خارج کردن غذا، انگشت را داخل گلوی کودک ببریم؟
خیر. جست‌وجوی کورکورانه با انگشت ممکن است جسم را به عمق بیشتری براند. فقط جسمی را که واضح دیده می‌شود و به‌آسانی قابل برداشتن است، خارج کنید.
اگر کودک پس از خفگی دوباره طبیعی نفس کشید، دیگر خطری وجود ندارد؟
نه لزوماً. ممکن است بخشی از جسم در راه هوایی باقی مانده باشد یا هنگام اقدامات رفع خفگی آسیبی ایجاد شده باشد. پس از رفع خفگی شدید، ارزیابی پزشکی توصیه می‌شود.
آیا برای خفگی کودک باید او را وارونه آویزان کنیم؟
خیر. کودک را از پاها آویزان نکنید و او را تکان ندهید. از روش‌های استاندارد متناسب با سن، یعنی ضربه‌های پشت و فشارهای مناسب قفسه سینه یا شکم، استفاده کنید.
جمع‌بندی
در خفگی کودک، تشخیص سریع و اقدام متناسب با سن اهمیت زیادی دارد. اگر کودک سرفه مؤثر دارد، او را به سرفه کردن تشویق کنید و مراقبش باشید. اگر نمی‌تواند نفس بکشد، گریه کند یا سرفه مؤثر داشته باشد، کمک بخواهید و اقدامات رفع خفگی را شروع کنید.
برای شیرخوار زیر یک سال، ضربه‌های پشت با فشارهای قفسه سینه همراه می‌شوند؛ برای کودک یک‌ساله و بزرگ‌تر، پس از ضربه‌های پشت از فشارهای شکمی استفاده می‌شود. اگر کودک بی‌هوش شد و تنفس طبیعی نداشت، فوراً با اورژانس تماس بگیرید و احیای قلبی ریوی را آغاز کنید.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوق‌تخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۸ آبان ۱۴۰۵ (۳۰ اکتبر ۲۰۲۶)
