عفونت بند ناف نوزاد؛ علائم، پیشگیری و درمان

بند ناف در دوران بارداری مواد مغذی و اکسیژن را به جنین می‌رساند. پس از تولد، بند ناف بریده می‌شود و قسمت باقی‌مانده آن به‌تدریج خشک می‌شود و می‌افتد. در این فاصله، مراقبت صحیح از بند ناف اهمیت زیادی دارد؛ زیرا در موارد نادر، میکروب‌ها می‌توانند به بافت اطراف آن وارد شوند و باعث عفونت شوند.

عفونت بند ناف نوزاد که در پزشکی «امفالیت» (Omphalitis) نامیده می‌شود، می‌تواند یک وضعیت جدی و اورژانسی باشد. این عفونت گاهی به بافت‌های اطراف گسترش پیدا می‌کند و در موارد شدید ممکن است وارد جریان خون شود. بنابراین، شناخت علائم هشدار و مراجعه به‌موقع به پزشک اهمیت زیادی دارد.

عفونت بند ناف نوزاد چیست؟

امفالیت نوعی عفونت در ناحیه بند ناف یا پوست اطراف آن است که معمولاً بر اثر ورود و رشد باکتری‌ها ایجاد می‌شود. این عارضه در نوزادان نادر است، اما به دلیل احتمال گسترش سریع عفونت، نباید آن را نادیده گرفت.

پس از تولد، بافت باقی‌مانده بند ناف به‌تدریج خشک می‌شود و جدا می‌افتد. در طول این فرایند، رعایت بهداشت، شستن دست‌ها پیش از لمس بند ناف و جلوگیری از آلودگی آن به کاهش خطر عفونت کمک می‌کند.

علائم عفونت بند ناف نوزاد

در صورت مشاهده علائم زیر، به عفونت احتمالی بند ناف مشکوک شوید.

۱. قرمزی پوست اطراف ناف

قرمزی‌ای که در اطراف محل اتصال بند ناف به شکم ایجاد شده یا به پوست اطراف گسترش پیدا می‌کند، یکی از علائم مهم عفونت است. به‌ویژه اگر قرمزی همراه با تورم، درد یا بدتر شدن ظاهر پوست باشد، نیاز به بررسی فوری دارد.

۲. تورم، سفتی یا حساسیت اطراف ناف

اگر پوست اطراف بند ناف متورم، سفت، گرم یا دردناک شده باشد، احتمال التهاب یا عفونت وجود دارد. گریه نوزاد هنگام لمس بسیار ملایم ناحیه ناف نیز می‌تواند نشانه‌ای از حساسیت باشد.

۳. ترشحات چرکی یا بدبو

ترشح چرکی زرد یا سبز، به‌خصوص اگر با بوی نامطبوع و قرمزی اطراف ناف همراه باشد، طبیعی نیست و باید فوراً بررسی شود.

توجه داشته باشید که چند قطره خون در زمان جدا شدن بند ناف ممکن است طبیعی باشد؛ اما خونریزی فعال، ترشح چرکی یا ترشح فراوان نیازمند ارزیابی پزشکی است.

۴. تب یا تغییر دمای بدن

تب در نوزاد ممکن است نشانه عفونت جدی باشد. دمای بدن ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در نوزاد زیر سه ماه نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است. در نوزادان مبتلا به عفونت شدید، گاهی به‌جای تب، دمای بدن پایین‌تر از حد معمول است.

۵. بی‌حالی، بی‌قراری یا کاهش شیر خوردن

اگر نوزاد به‌طور غیرمعمول بی‌حال شده، به‌سختی بیدار می‌شود، شیر نمی‌خورد، تنفس غیرعادی دارد یا رفتار او به شکل محسوسی تغییر کرده است، نباید منتظر ظاهر شدن علائم بیشتر بمانید.

اگر به عفونت بند ناف مشکوک هستید، نوزاد باید فوراً توسط پزشک ارزیابی شود. در صورت بی‌حالی شدید، مشکلات تنفسی، تب یا بدحال بودن نوزاد، مستقیماً به اورژانس مراجعه کنید.

علت عفونت بند ناف نوزاد چیست؟

عفونت بند ناف ممکن است در اثر ورود باکتری‌ها به بافت‌های در حال ترمیم ایجاد شود. برخی عوامل می‌توانند خطر آلودگی را افزایش دهند.

رعایت نکردن بهداشت

لمس بند ناف با دست‌های آلوده یا تماس آن با وسایل آلوده می‌تواند احتمال ورود میکروب‌ها را افزایش دهد. شستن دست‌ها پیش از مراقبت از ناف یکی از اقدامات ساده و مهم پیشگیرانه است.

استفاده از مواد غیربهداشتی روی ناف

مالیدن روغن، خمیر، پودر، خاکستر، مواد گیاهی، مواد سنتی یا سایر ترکیبات غیرتجویزشده به بند ناف ممکن است موجب آلودگی شود. بهتر است هیچ ماده‌ای بدون توصیه پزشک روی بند ناف نوزاد استفاده نشود.

مرطوب ماندن مداوم بند ناف

تماس مداوم با رطوبت و پوشیده ماندن بند ناف زیر پوشک خیس می‌تواند خشک شدن طبیعی آن را دشوار کند. بهتر است پوشک زیر بند ناف تا شود تا با ادرار تماس نداشته باشد.

مراقبت نامناسب در زمان تولد

استفاده از ابزار غیراستریل برای بریدن بند ناف یا رعایت نکردن اصول بهداشتی هنگام تولد می‌تواند احتمال آلودگی را افزایش دهد. به همین دلیل، اقدامات بهداشتی از زمان زایمان اهمیت دارند.

چگونه از عفونت بند ناف نوزاد پیشگیری کنیم؟

مراقبت صحیح از بند ناف معمولاً ساده است و در بیشتر شرایط، به استفاده از دارو یا مواد ضدعفونی‌کننده نیاز ندارد.

۱. دست‌ها را پیش از لمس بند ناف بشویید

پیش از تعویض پوشک یا بررسی ناحیه ناف، دست‌های خود را با آب و صابون بشویید. از تماس غیرضروری با بند ناف خودداری کنید.

۲. بند ناف را تمیز و خشک نگه دارید

روش معمول توصیه‌شده برای مراقبت از بند ناف، مراقبت خشک و تمیز است. اگر بند ناف کثیف شد، آن را با آب تمیز به‌آرامی پاک کنید و اجازه دهید خشک شود. از مالش شدید پوست یا کندن قسمت‌های خشک‌شده خودداری کنید.

۳. پوشک را زیر بند ناف قرار دهید

لبه پوشک را تا کنید تا بند ناف بیرون از پوشک بماند و با ادرار یا رطوبت تماس نداشته باشد. لباس نوزاد نیز بهتر است فشار زیادی روی این ناحیه وارد نکند.

۴. از کندن یا کشیدن بند ناف خودداری کنید

ممکن است بند ناف به‌تدریج تیره، خشک و کوچک شود. اجازه دهید این فرایند به‌طور طبیعی انجام شود. حتی اگر بند ناف ظاهراً فقط به بخش کوچکی متصل است، نباید آن را بکشید یا جدا کنید.

۵. از مصرف خودسرانه مواد ضدعفونی‌کننده پرهیز کنید

الکل، بتادین، آنتی‌بیوتیک موضعی، کرم، روغن و پودر نباید به‌صورت روتین و بدون توصیه پزشک روی بند ناف استفاده شوند. سازمان جهانی بهداشت مراقبت تمیز و خشک را توصیه می‌کند؛ استفاده از کلرهگزیدین در بعضی مناطق با شرایط خاص بهداشتی و طبق دستورالعمل‌های محلی انجام می‌شود، نه به‌عنوان توصیه عمومی برای همه نوزادان.

عفونت بند ناف نوزاد چگونه درمان می‌شود؟

در صورت تشخیص یا شک جدی به امفالیت، درمان خانگی کافی نیست. پزشک وضعیت عمومی نوزاد، میزان قرمزی و تورم و احتمال گسترش عفونت را ارزیابی می‌کند.

مراجعه فوری به پزشک

در صورت مشاهده قرمزی اطراف بند ناف، ترشح چرکی یا بدبو، تورم یا حساسیت غیرعادی، باید نوزاد فوراً بررسی شود. منتظر نمانید تا تب یا علائم شدیدتر ظاهر شوند.

درمان با آنتی‌بیوتیک

درمان عفونت واقعی بند ناف معمولاً به آنتی‌بیوتیک سیستمیک نیاز دارد. به دلیل احتمال گسترش عفونت و ورود آن به خون، ممکن است نوزاد در بیمارستان بستری شود و آنتی‌بیوتیک وریدی دریافت کند. پزشک با توجه به شدت بیماری، نتایج بررسی‌ها و پاسخ به درمان درباره نوع و مدت درمان تصمیم می‌گیرد.

پماد آنتی‌بیوتیک یا تمیز کردن مکرر ناف به‌تنهایی جایگزین درمان پزشکی امفالیت نیست. داروهای خوراکی یا موضعی نیز نباید خودسرانه جایگزین درمانی شوند که پزشک برای نوزاد تعیین کرده است.

بند ناف نوزاد چه زمانی می‌افتد؟

بند ناف معمولاً در روزهای نخست تا چند هفته پس از تولد خشک می‌شود و می‌افتد. زمان دقیق آن بین نوزادان متفاوت است؛ بنابراین افتادن بند ناف در روز پنجم یک قانون قطعی نیست.

طبق راهنمای آکادمی اطفال آمریکا، اگر بند ناف تا سه‌هفتگی نیفتاده باشد، بهتر است نوزاد توسط پزشک بررسی شود.

آیا نیفتادن بند ناف پس از یک ماه نشانه نقص ایمنی است؟

خیر. دیر افتادن بند ناف به‌تنهایی به معنی نقص ایمنی نیست و در بسیاری از موارد علت خطرناکی ندارد. با این حال، تأخیر در جدا شدن بند ناف، به‌ویژه اگر با عفونت‌های مکرر یا شدید، ترمیم ضعیف زخم‌ها یا علائم غیرمعمول دیگر همراه باشد، ممکن است نیازمند بررسی بیشتر باشد.

یکی از بیماری‌های نادر مرتبط، نقص چسبندگی لکوسیت‌ها (Leukocyte Adhesion Deficiency) است که می‌تواند بر عملکرد برخی سلول‌های سیستم ایمنی اثر بگذارد. پزشک بر اساس مجموعه علائم و سابقه پزشکی نوزاد تصمیم می‌گیرد که آیا بررسی تخصصی سیستم ایمنی لازم است یا خیر. تأخیر در افتادن بند ناف به‌تنهایی، تشخیص این بیماری نیست.

آیا ترشح بعد از افتادن بند ناف همیشه نشانه عفونت است؟

خیر. گاهی پس از افتادن بند ناف، بافت کوچک صورتی یا قرمز رنگی در مرکز ناف باقی می‌ماند که ممکن است ترشح کمی داشته باشد. یکی از علل احتمالی آن گرانولوم ناف است؛ وضعیتی که با عفونت بند ناف تفاوت دارد و ممکن است به درمان ساده در مطب نیاز پیدا کند.

با این حال، اگر ترشح بدبو یا چرکی است، قرمزی به اطراف گسترش پیدا کرده، پوست متورم است یا نوزاد تب و بی‌حالی دارد، باید احتمال عفونت جدی گرفته شود. برای تشخیص، بهتر است پزشک ناحیه را معاینه کند و والدین از درمان‌های خانگی یا استفاده خودسرانه از مواد شیمیایی خودداری کنند.

چه زمانی باید فوراً به اورژانس مراجعه کرد؟

در نوزادان، عفونت می‌تواند به‌سرعت پیشرفت کند. در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، فوراً برای دریافت مراقبت پزشکی اقدام کنید:

• قرمزی در حال گسترش اطراف ناف

• ترشح چرکی یا بدبوی بند ناف، به‌ویژه همراه با تورم یا قرمزی

• تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در نوزاد زیر سه ماه

• بی‌حالی شدید، دشواری در بیدار کردن نوزاد یا کاهش واضح شیر خوردن

• تنفس غیرعادی، رنگ‌پریدگی شدید یا بدحال شدن نوزاد

• خونریزی فعال و ادامه‌دار از محل بند ناف

اگر نوزاد بدحال است، منتظر تماس بعدی یا نوبت معمول پزشک نمانید و به اورژانس مراجعه کنید.

پرسش‌های متداول

آیا بند ناف نوزاد را باید هر روز با الکل تمیز کرد؟

در مراقبت معمول، استفاده روتین از الکل توصیه نمی‌شود. بهتر است بند ناف تمیز و خشک بماند و اگر آلوده شد، به‌آرامی با آب تمیز پاک شود. دستورالعمل‌های محلی یا توصیه اختصاصی پزشک ممکن است در شرایط خاص متفاوت باشند.

آیا قرمزی مختصر اطراف ناف طبیعی است؟

قرمزی‌ای که به پوست اطراف گسترش پیدا می‌کند یا با تورم، درد، ترشح بدبو و تغییر وضعیت عمومی نوزاد همراه است، طبیعی تلقی نمی‌شود و نیاز به ارزیابی فوری دارد.

آیا می‌توان عفونت بند ناف را در خانه درمان کرد؟

خیر. در صورت شک به عفونت واقعی، نوزاد باید فوراً معاینه شود. امفالیت ممکن است به درمان آنتی‌بیوتیکی سیستمیک و بستری نیاز داشته باشد؛ بنابراین استفاده خودسرانه از پماد یا مواد ضدعفونی‌کننده کافی نیست.

اگر بند ناف نوزاد تا سه هفته نیفتاد چه کنیم؟

با پزشک کودک تماس بگیرید تا وضعیت ناف و سلامت عمومی نوزاد بررسی شود. این تأخیر لزوماً نشانه نقص ایمنی نیست، اما نباید بدون بررسی پزشکی نادیده گرفته شود.

جمع‌بندی

عفونت بند ناف نوزاد یا امفالیت، اگرچه شایع نیست، می‌تواند جدی باشد. قرمزی گسترش‌یابنده، تورم، ترشح چرکی یا بدبو و علائم عمومی مانند تب، بی‌حالی یا کاهش شیر خوردن از نشانه‌هایی هستند که باید سریع بررسی شوند.

برای پیشگیری، دست‌ها را بشویید، بند ناف را تمیز و خشک نگه دارید، پوشک را زیر آن تا کنید و از مالیدن روغن، خمیر، پودر و مواد ضدعفونی‌کننده بدون توصیه پزشک خودداری کنید. بند ناف باید به‌طور طبیعی جدا شود و اگر تا سه هفته نیفتاد، ارزیابی پزشکی مناسب است.

مهم‌ترین نکته این است که در صورت شک به عفونت بند ناف، درمان خانگی را جایگزین مراجعه فوری به پزشک نکنید.

منابع علمی

American Academy of Pediatrics – Umbilical Cord Care in Newborns

American Academy of Pediatrics – Umbilical Cord Symptoms: Symptom Checker

World Health Organization – Caring for a Newborn

تاریخ آخرین بررسی و به‌روزرسانی علمی: ۲۰ مهر ۱۴۰۵ (۱۲ اکتبر ۲۰۲۶)