اریتما اینفکتیوزوم یا بیماری پنجم در کودکان چیست؟

اریتما اینفکتیوزوم (Erythema infectiosum) که با نام بیماری پنجم یا «سندروم صورت سیلی‌خورده» شناخته می‌شود، یک بیماری ویروسی شایع در کودکان است. مشخصه اصلی این بیماری، قرمزی واضح گونه‌هاست که ممکن است پس از چند روز با بثورات پوستی صورتی یا قرمزرنگ و شبکه‌مانند روی بازوها، پاها و تنه همراه شود.

عامل ایجادکننده بیماری پنجم، ویروسی به نام پاروویروس B19 انسانی (Parvovirus B19) است. این بیماری معمولاً خفیف است و در بیشتر کودکان سالم بدون درمان اختصاصی بهبود پیدا می‌کند؛ بااین‌حال، در برخی افراد، از جمله زنان باردار، افراد دارای بیماری‌های خونی و کسانی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، ممکن است به مراقبت پزشکی بیشتری نیاز باشد.

چرا به اریتما اینفکتیوزوم بیماری پنجم می‌گویند؟

در گذشته، تعدادی از بیماری‌های عفونی دوران کودکی بر اساس ترتیب تاریخی شناسایی و نام‌گذاری شده بودند. اریتما اینفکتیوزوم پنجمین بیماری در این فهرست بود و به همین دلیل نام «بیماری پنجم» را گرفت.

نام «سندروم صورت سیلی‌خورده» نیز به ظاهر قرمز و مشخص گونه‌های کودک اشاره دارد؛ گویی گونه‌های او سرخ شده‌اند یا کسی به صورتش سیلی زده است.

علائم بیماری پنجم در کودکان چیست؟

علائم بیماری پنجم ممکن است از کودکی به کودک دیگر متفاوت باشد. بعضی از کودکان تقریباً هیچ علامتی ندارند و برخی دیگر ابتدا علائمی شبیه سرماخوردگی پیدا می‌کنند.

۱. قرمزی گونه‌ها

یکی از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌های بیماری پنجم، ایجاد قرمزی روشن روی یک یا هر دو گونه است. این علامت معمولاً پس از چند روز علائم اولیه ظاهر می‌شود و ممکن است در ابتدا شبیه حساسیت پوستی یا تحریک پوست به نظر برسد.

۲. بثورات پوستی شبکه‌مانند

پس از قرمزی گونه‌ها، ممکن است بثورات صورتی یا قرمز روی بازوها، پاها، تنه و گاهی باسن کودک ظاهر شوند. این بثورات اغلب ظاهری شبیه شبکه یا توری دارند و ممکن است با خارش همراه باشند.

راش پوستی معمولاً طی ۷ تا ۱۰ روز کم‌رنگ می‌شود، اما در برخی کودکان ممکن است برای چند هفته دوباره ظاهر شود؛ به‌ویژه پس از فعالیت بدنی، حمام گرم، قرار گرفتن در معرض گرما یا نور خورشید.

۳. علائم شبیه سرماخوردگی

پیش از ظاهر شدن بثورات پوستی، کودک ممکن است علائم خفیفی داشته باشد، از جمله:

تب خفیف
آبریزش بینی
گلودرد
سردرد
احساس خستگی یا ناخوشی عمومی
گاهی درد عضلانی

این علائم معمولاً خفیف هستند و ممکن است پیش از آنکه والدین متوجه بیماری پنجم شوند، برطرف شده باشند.

۴. درد مفاصل

درد یا تورم مفاصل در کودکان کمتر از بزرگسالان دیده می‌شود، اما ممکن است رخ دهد. این علامت در نوجوانان و بزرگسالان، به‌ویژه زنان، شایع‌تر است و می‌تواند مفاصل دست‌ها، مچ‌ها، زانوها و پاها را درگیر کند.

اگر کودک درد مداوم، تورم مفصل، محدودیت حرکت یا علائم غیرمعمول دارد، بهتر است توسط پزشک ارزیابی شود.

بیماری پنجم چگونه منتقل می‌شود؟

پاروویروس B19 عمدتاً از طریق ذرات تنفسی و ترشحات بینی و دهان منتقل می‌شود؛ برای مثال، هنگام سرفه، عطسه یا تماس نزدیک با فرد مبتلا. انتقال از طریق خون و فرآورده‌های خونی نیز ممکن است رخ دهد و ویروس می‌تواند در دوران بارداری از مادر به جنین منتقل شود.

بیماری پنجم در محیط‌هایی مانند مهدکودک‌ها و مدارس می‌تواند گسترش پیدا کند، زیرا کودکان ممکن است پیش از مشخص شدن علت بیماری، ویروس را به دیگران منتقل کنند.

نکته مهم درباره سرایت: کودک معمولاً در روزهای ابتدایی عفونت، پیش از ظاهر شدن بثورات پوستی، بیشترین قدرت انتقال ویروس را دارد. پس از ظاهر شدن راش مشخص بیماری پنجم، کودک سالم معمولاً دیگر مسری محسوب نمی‌شود؛ بنابراین، بروز راش به‌تنهایی به این معنا نیست که کودک همچنان به همان میزان قبل بیماری را منتقل می‌کند.

بیماری پنجم چگونه تشخیص داده می‌شود؟

در بسیاری از موارد، پزشک با بررسی ظاهر بثورات پوستی و پرسیدن درباره علائم قبلی کودک می‌تواند بیماری پنجم را تشخیص دهد.

آزمایش خون برای بررسی عفونت پاروویروس B19 معمولاً برای همه کودکان لازم نیست؛ اما ممکن است در شرایط خاص، مانند بارداری، وجود بیماری‌های خونی، ضعف سیستم ایمنی یا علائم غیرمعمول، درخواست شود.

ازآنجاکه بیماری‌های مختلفی می‌توانند باعث قرمزی صورت و بثورات پوستی شوند، در صورت وجود تب بالا، بدحالی یا راش غیرمعمول، نباید بدون ارزیابی پزشکی فرض کرد که کودک حتماً به بیماری پنجم مبتلا شده است.

درمان بیماری پنجم در کودکان

در کودکان سالم، بیماری پنجم معمولاً خودبه‌خود بهبود می‌یابد و درمان اختصاصی ضدویروسی برای موارد معمول آن لازم نیست. مراقبت‌ها با هدف کاهش ناراحتی کودک و جلوگیری از کم‌آبی انجام می‌شوند.

مراقبت‌های خانگی

استراحت کافی: به کودک اجازه دهید متناسب با حال عمومی خود استراحت کند.
مصرف مایعات: آب و مایعات مناسب سن کودک را در دسترس او قرار دهید. برای شیرخواران، شیردهی معمول را ادامه دهید.
کنترل تب و درد: در صورت نیاز، داروی مناسب سن و وزن کودک را فقط طبق دستور پزشک یا راهنمای معتبر دارویی استفاده کنید.
کاهش خارش: اگر بثورات خارش دارند، از گرم شدن بیش‌ازحد بدن کودک جلوگیری کنید و درباره روش‌های مناسب تسکین خارش با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
پرهیز از مصرف خودسرانه دارو: آنتی‌بیوتیک‌ها روی ویروس پاروویروس B19 اثر ندارند. به کودکان زیر ۱۶ سال نیز نباید آسپرین داده شود، مگر در شرایط استثنایی و با دستور متخصص.

در بیشتر موارد، علائم طی یک تا سه هفته برطرف می‌شوند؛ هرچند بثورات ممکن است مدت بیشتری به‌صورت متناوب دیده شوند.

مراجعه به پزشک برای بیماری پنجم کودکان

چه زمانی برای بیماری پنجم باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگرچه بیماری پنجم معمولاً خفیف است، در شرایط زیر ارزیابی پزشکی اهمیت دارد:

تب بالا یا تب مداوم
بدتر شدن حال عمومی کودک
درد شدید یا مداوم مفاصل
رنگ‌پریدگی غیرعادی
خستگی شدید، تنگی نفس یا غش
وجود بیماری خونی زمینه‌ای، مانند کم‌خونی داسی‌شکل یا تالاسمی
ضعف سیستم ایمنی به دلیل بیماری یا درمان‌های پزشکی

رنگ‌پریدگی شدید، تنگی نفس، ضعف قابل‌توجه یا غش می‌تواند نشانه کم‌خونی شدید باشد و نیاز به ارزیابی فوری دارد.

آیا بیماری پنجم در دوران بارداری خطرناک است؟

پاروویروس B19 در برخی موارد می‌تواند از مادر باردار به جنین منتقل شود. بیشتر عفونت‌ها در بارداری لزوماً به عارضه منجر نمی‌شوند، اما ابتلا به این ویروس، به‌ویژه در نیمه اول بارداری، می‌تواند خطر کم‌خونی شدید جنین، تجمع غیرطبیعی مایعات در بدن جنین و در مواردی سقط را افزایش دهد.

اگر فرد باردار با فرد مبتلا به بیماری پنجم تماس داشته است یا علائمی مانند بثورات پوستی جدید یا درد مفاصل پیدا کرده، باید با متخصص زنان و زایمان یا مراقب بارداری خود تماس بگیرد. پزشک ممکن است بر اساس سابقه تماس و شرایط فرد، آزمایش خون و در صورت نیاز پیگیری‌های بیشتر بارداری را توصیه کند.

تماس با فرد مبتلا به‌تنهایی به معنای آلوده شدن مادر یا آسیب دیدن جنین نیست. ارزیابی پزشکی کمک می‌کند مشخص شود آیا عفونت رخ داده و آیا بررسی یا پایش بیشتری لازم است.

چگونه می‌توان از انتقال بیماری پنجم پیشگیری کرد؟

واکسن اختصاصی برای پیشگیری از عفونت پاروویروس B19 در دسترس نیست. رعایت اصول بهداشت تنفسی می‌تواند به کاهش انتقال کمک کند:

دست‌ها را به‌طور مرتب با آب و صابون بشویید.
هنگام سرفه و عطسه از دستمال استفاده کنید و آن را پس از مصرف دور بیندازید.
از تماس نزدیک با افراد دارای علائم عفونت تنفسی تا حد امکان پرهیز کنید.
سطوحی را که مرتب لمس می‌شوند، تمیز نگه دارید.
در صورت بروز علائم تنفسی، اصول بهداشت تنفسی را رعایت کنید.

ازآنجاکه انتقال ویروس اغلب پیش از ظاهر شدن راش رخ می‌دهد، پیشگیری از انتقال آن همیشه امکان‌پذیر نیست.

آیا کودک مبتلا به بیماری پنجم می‌تواند به مهدکودک برگردد؟

در بیشتر کودکان سالم، پس از ظاهر شدن بثورات مشخص بیماری پنجم، مرحله اصلی سرایت گذشته است و معمولاً نیازی به ماندن در خانه صرفاً به دلیل راش وجود ندارد؛ البته کودک باید حال عمومی مناسبی داشته باشد و تب یا علائمی نداشته باشد که طبق مقررات مرکز مراقبت یا توصیه پزشک، مانع حضور او شود.

اگر در مهدکودک یا مدرسه موارد متعددی گزارش شده‌اند و فرد باردار یا کودک دارای بیماری خونی یا ضعف سیستم ایمنی در معرض تماس قرار گرفته است، بهتر است با پزشک یا مسئول بهداشت مشورت شود.

جمع‌بندی

اریتما اینفکتیوزوم یا بیماری پنجم یک عفونت ویروسی شایع در کودکان است که معمولاً با قرمزی گونه‌ها و سپس بثورات پوستی شبکه‌مانند شناخته می‌شود. بیشتر کودکان بدون درمان اختصاصی بهبود می‌یابند. استراحت، مصرف مایعات و کنترل علائم، بخش اصلی مراقبت خانگی هستند.

بااین‌حال، کودکان دارای بیماری‌های خونی یا ضعف سیستم ایمنی و همچنین زنان بارداری که احتمال تماس با ویروس داشته‌اند، به ارزیابی پزشکی نیاز دارند. در صورت مشاهده علائم هشداردهنده مانند رنگ‌پریدگی شدید، تنگی نفس یا غش، باید فوراً مراقبت پزشکی دریافت شود.