اتیت یا عفونت گوش میانی در کودکان؛ علائم و روش درمان

عفونت گوش میانی در کودکان یکی از مشکلات شایع دوران کودکی است و معمولاً پس از سرماخوردگی یا سایر عفونت‌های دستگاه تنفسی فوقانی رخ می‌دهد. این بیماری که با نام اتیت مدیا (Otitis Media) شناخته می‌شود، ممکن است با گوش‌درد، تب، بی‌قراری و کاهش اشتها همراه باشد. البته همه مشکلات گوش ناشی از عفونت نیستند و گاهی مایع پشت پرده گوش بدون وجود عفونت فعال تجمع پیدا می‌کند.

کودکان خردسال به دلیل ویژگی‌های آناتومیکی گوش و شیپور استاش بیشتر از بزرگسالان در معرض عفونت گوش میانی قرار دارند. تشخیص صحیح اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخی موارد به آنتی‌بیوتیک نیاز دارند، اما بسیاری از موارد خفیف با کنترل درد و پایش علائم بهبود پیدا می‌کنند.

در این مقاله، انواع اتیت، علائم هشداردهنده، روش تشخیص، درمان و راهکارهای کاهش احتمال ابتلا را بررسی می‌کنیم.

اتیت یا عفونت گوش میانی چیست؟

اتیت مدیا به التهاب یا بیماری فضای گوش میانی، یعنی ناحیه پشت پرده گوش، گفته می‌شود. این وضعیت ممکن است با تجمع مایع، عفونت حاد یا هر دو همراه باشد.

سه وضعیت مهم که باید از یکدیگر متمایز شوند عبارت‌اند از:

۱. اوتیت میانی حاد (Acute Otitis Media)

اوتیت میانی حاد یا AOM زمانی رخ می‌دهد که در فضای گوش میانی مایع تجمع پیدا کند و نشانه‌های التهاب حاد نیز وجود داشته باشند. این بیماری اغلب پس از عفونت‌های تنفسی مانند سرماخوردگی ایجاد می‌شود و می‌تواند منشأ ویروسی، باکتریایی یا ترکیبی داشته باشد.

علائم معمول شامل گوش‌درد، تب، بی‌قراری و گاهی ترشح گوش است. برای تشخیص، معاینه پرده گوش اهمیت دارد؛ زیرا صرف وجود گوش‌درد یا قرمزی پرده گوش برای تشخیص قطعی کافی نیست.

۲. اوتیت میانی حاد عودکننده

اگر کودک طی شش ماه سه بار یا بیشتر، یا طی دوازده ماه چهار بار یا بیشتر به اوتیت میانی حاد مبتلا شود و دست‌کم یکی از موارد در شش ماه اخیر رخ داده باشد، بیماری در گروه عودکننده قرار می‌گیرد.

در این شرایط، پزشک ممکن است عوامل خطر، وضعیت شنوایی و نیاز به ارزیابی متخصص گوش، حلق و بینی را بررسی کند. در برخی کودکان، گذاشتن لوله تهویه گوش یا گرومت مطرح می‌شود؛ اما این اقدام برای همه کودکان مبتلا به عفونت مکرر ضروری نیست.

۳. اوتیت میانی همراه با تجمع مایع (Otitis Media with Effusion)

اوتیت میانی همراه با تجمع مایع یا OME به وضعیتی گفته می‌شود که مایع پشت پرده گوش وجود دارد، اما نشانه‌های عفونت حاد مانند گوش‌درد شدید و تب ناشی از عفونت فعال دیده نمی‌شوند.

این وضعیت ممکن است پس از برطرف شدن عفونت گوش یا سرماخوردگی باقی بماند و در بسیاری از کودکان به‌تدریج خودبه‌خود برطرف شود. بااین‌حال، اگر مایع طولانی‌مدت باقی بماند، می‌تواند شنوایی را کاهش دهد و بر رشد گفتار، یادگیری یا رفتار کودک تأثیر بگذارد.

چرا کودکان بیشتر به عفونت گوش میانی مبتلا می‌شوند؟

یکی از عوامل اصلی، عملکرد شیپور استاش است. شیپور استاش مجرایی است که گوش میانی را به بخش پشتی بینی و حلق متصل می‌کند. این مجرا به تنظیم فشار هوا، تخلیه مایعات و محافظت از گوش میانی کمک می‌کند.

در کودکان، شیپور استاش هنوز به‌طور کامل مانند بزرگسالان تکامل نیافته است. هنگام سرماخوردگی یا التهاب بینی و حلق، عملکرد آن ممکن است مختل شود و مایع در گوش میانی تجمع پیدا کند. این شرایط می‌تواند زمینه را برای رشد عوامل عفونی فراهم کند.

عوامل افزایش‌دهنده خطر عفونت گوش

برخی عوامل با افزایش احتمال عفونت گوش میانی در کودکان ارتباط دارند:

حضور در مهدکودک یا محیط‌های گروهی و تماس بیشتر با عفونت‌های تنفسی
قرار گرفتن در معرض دود سیگار و سایر محصولات دخانی
سابقه قبلی عفونت گوش
سرماخوردگی‌های مکرر
سابقه خانوادگی عفونت گوش
نارس بودن یا وزن کم هنگام تولد
تغذیه با شیشه در وضعیت نامناسب
استفاده از پستانک، به‌ویژه در برخی الگوهای مصرف طولانی‌مدت
برخی بیماری‌های زمینه‌ای یا ناهنجاری‌های ساختاری مانند شکاف کام

داشتن یک یا چند عامل خطر به این معنا نیست که کودک حتماً دچار عفونت گوش می‌شود.

علائم عفونت گوش میانی در کودکان چیست؟

علائم بیماری به سن کودک و شدت التهاب بستگی دارند. کودکان بزرگ‌تر معمولاً می‌توانند گوش‌درد خود را بیان کنند؛ اما در نوزادان و کودکان کم‌سن، تشخیص ممکن است دشوارتر باشد.

علائم شایع اوتیت میانی حاد

گوش‌درد یا احساس ناراحتی در گوش
تب
بی‌قراری و گریه بیشتر از معمول
کاهش اشتها یا دشواری در شیر خوردن
اختلال خواب
کاهش موقت شنوایی
ترشح مایع از گوش در برخی موارد

کشیدن یا مالیدن گوش ممکن است در کودک مبتلا دیده شود، اما به‌تنهایی نشانه قابل‌اعتمادی برای تشخیص عفونت گوش نیست. این رفتار ممکن است به دلایل دیگری نیز رخ دهد.

آیا ترشح گوش نشانه سوراخ شدن پرده گوش است؟

ترشح از گوش ممکن است در اثر خروج مایع از گوش میانی از طریق سوراخ شدن پرده گوش ایجاد شود؛ اما علل دیگری مانند عفونت مجرای خارجی گوش نیز می‌توانند موجب ترشح شوند.

اگر از گوش کودک چرک، خون یا مایع غیرمعمول خارج می‌شود، باید معاینه پزشکی انجام شود. از وارد کردن گوش‌پاک‌کن یا هر وسیله دیگری به داخل گوش خودداری کنید.

علائم اتیت سروز چیست؟

در اوتیت میانی همراه با تجمع مایع، ممکن است تب و درد حاد وجود نداشته باشد. نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

کاهش شنوایی یا پاسخ ندادن به صداها
درخواست مکرر برای تکرار جملات
افزایش صدای تلویزیون
مشکل در دنبال کردن صحبت‌ها، به‌ویژه در محیط‌های شلوغ
تأخیر در رشد گفتار و زبان
کاهش توجه یا تغییر در عملکرد تحصیلی
گاهی احساس پری یا ناراحتی در گوش

اگر والدین یا مربیان متوجه کاهش شنوایی، افت توجه یا تأخیر گفتار کودک شوند، ارزیابی شنوایی و معاینه گوش اهمیت دارد.

عفونت گوش میانی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص معمولاً بر اساس شرح حال و معاینه گوش توسط پزشک انجام می‌شود. پزشک با اتوسکوپ وضعیت پرده گوش را بررسی می‌کند تا نشانه‌هایی مانند برجستگی پرده گوش، وجود مایع در گوش میانی یا ترشح جدید را ارزیابی کند.

در موارد مشکوک به تجمع مایع، ممکن است از تمپانومتری برای بررسی وضعیت پرده گوش و گوش میانی استفاده شود. آزمایش شنوایی نیز در کودکانی که مایع گوش میانی آن‌ها باقی مانده یا احتمال کاهش شنوایی وجود دارد، اهمیت دارد.

کشت میکروبی، تصویربرداری یا سایر آزمایش‌ها برای همه کودکان لازم نیستند و معمولاً فقط در شرایط خاص، مانند بیماری پیچیده، عدم پاسخ به درمان یا احتمال عوارض، بررسی می‌شوند.

درمان عفونت گوش میانی

درمان عفونت گوش میانی در کودکان

درمان به نوع بیماری، سن کودک، شدت علائم، وضعیت عمومی و یافته‌های معاینه بستگی دارد. هدف درمان، کاهش درد، بهبود علائم و پیشگیری از عوارض است.

۱. کنترل درد و تب

کاهش درد بخش مهمی از درمان است. پزشک ممکن است با توجه به سن، وزن و وضعیت سلامت کودک، استامینوفن یا ایبوپروفن مناسب را توصیه کند.

برای کودکان، مقدار دارو باید بر اساس وزن و دستورالعمل معتبر تعیین شود. به کودکان و نوجوانان در شرایط معمول بیماری‌های ویروسی یا تب، آسپیرین ندهید؛ زیرا با خطر سندرم ری همراه است.

از دادن داروهای بی‌حس‌کننده گوش یا قطره‌های گوش بدون بررسی پرده گوش و توصیه پزشک خودداری کنید؛ به‌ویژه اگر ترشح گوش یا احتمال سوراخ شدن پرده گوش وجود دارد.

۲. آیا همه کودکان به آنتی‌بیوتیک نیاز دارند؟

خیر. برخی موارد خفیف اوتیت میانی حاد بدون آنتی‌بیوتیک و با پایش دقیق طی دو تا سه روز بهبود پیدا می‌کنند. پزشک ممکن است برای کودکانی که شرایط مناسب دارند، راهبرد «مشاهده و پیگیری» یا نسخه تأخیری آنتی‌بیوتیک را پیشنهاد کند.

بااین‌حال، در برخی شرایط درمان آنتی‌بیوتیکی اهمیت بیشتری دارد؛ از جمله:

بیماری شدید یا گوش‌درد متوسط تا شدید
تب ۳۹ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر
ترشح گوش ناشی از اوتیت میانی حاد
برخی موارد در کودکان کم‌سن، به‌ویژه هنگامی که هر دو گوش درگیر هستند
بدتر شدن علائم یا بهبود نیافتن در مدت پیگیری تعیین‌شده

انتخاب آنتی‌بیوتیک به شرایط کودک، سابقه مصرف دارو و احتمال حساسیت دارویی بستگی دارد. آموکسی‌سیلین در بسیاری از موارد انتخاب اولیه است، اما برای همه کودکان مناسب نیست و گاهی داروی دیگری لازم می‌شود.

آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده از بیماری قبلی را به کودک ندهید و دارو را بدون تجویز پزشک شروع یا قطع نکنید. مصرف غیرضروری آنتی‌بیوتیک می‌تواند عوارض دارویی و مقاومت میکروبی را افزایش دهد.

۳. درمان اوتیت میانی همراه با تجمع مایع

در اوتیت میانی همراه با تجمع مایع، رویکرد درمانی متفاوت است؛ زیرا وجود مایع به‌تنهایی به معنای عفونت باکتریایی فعال نیست.

در بسیاری از کودکان، مایع طی چند هفته یا چند ماه برطرف می‌شود. اگر کاهش شنوایی وجود داشته باشد، پزشک ممکن است آزمایش شنوایی و ارزیابی مجدد را توصیه کند. در کودکان دارای مایع دوطرفه همراه با کاهش شنوایی، ارزیابی مجدد پس از حدود سه ماه اغلب مطرح است؛ البته در صورت تأثیر قابل‌توجه بر ارتباط یا زندگی روزمره، بررسی زودتر ممکن است لازم باشد.

آنتی‌بیوتیک‌ها، کورتون‌های خوراکی یا بینی، آنتی‌هیستامین‌ها و داروهای ضداحتقان معمولاً برای درمان OME توصیه نمی‌شوند.

۴. چه زمانی جراحی یا گذاشتن گرومت لازم می‌شود؟

گرومت (Grommet) یا لوله تهویه، لوله کوچکی است که از طریق سوراخ ایجادشده در پرده گوش قرار می‌گیرد تا تهویه گوش میانی بهبود یابد.

این روش ممکن است در کودکانی که تجمع مایع طولانی‌مدت همراه با کاهش شنوایی دارند یا در برخی موارد عفونت مکرر، پس از ارزیابی تخصصی مطرح شود. تصمیم به جراحی باید با توجه به مدت تجمع مایع، میزان کاهش شنوایی، رشد گفتار و زبان و تأثیر مشکل بر زندگی کودک گرفته شود.

گرومت معمولاً به‌مرور از پرده گوش خارج می‌شود، اما زمان خروج متفاوت است. این روش برای تمام کودکان مبتلا به اتیت سروز ضروری نیست و مانند هر جراحی دیگری، خطرات احتمالی دارد.

عوارض عفونت گوش میانی چیست؟

بیشتر کودکان بدون عارضه جدی بهبود پیدا می‌کنند. بااین‌حال، در بعضی موارد ممکن است مشکلات زیر رخ دهند:

باقی ماندن مایع در گوش میانی و کاهش شنوایی موقت
سوراخ شدن پرده گوش که اغلب ترمیم می‌شود، اما گاهی به پیگیری نیاز دارد
عفونت‌های مکرر گوش
تأثیر کاهش شنوایی طولانی‌مدت بر رشد گفتار و زبان
به‌ندرت، گسترش عفونت به استخوان پشت گوش یا بافت‌های مجاور

اگر کودک دچار تورم و قرمزی پشت گوش، بیرون‌زدگی لاله گوش، سردرد شدید، سفتی گردن، خواب‌آلودگی غیرعادی یا بدتر شدن سریع حال عمومی شود، باید فوراً ارزیابی پزشکی انجام شود.

چگونه از عفونت گوش میانی در کودکان پیشگیری کنیم؟

هیچ روشی نمی‌تواند از تمام موارد عفونت گوش جلوگیری کند، اما رعایت نکات زیر ممکن است احتمال ابتلا را کاهش دهد.

۱. تغذیه با شیر مادر

تغذیه با شیر مادر، به‌ویژه در شش ماه نخست زندگی، با کاهش خطر برخی عفونت‌های دوران کودکی از جمله عفونت گوش ارتباط دارد. در صورت امکان، تغذیه با شیر مادر طبق توصیه‌های سلامت کودک ادامه پیدا کند.

۲. کودک را در معرض دود دخانیات قرار ندهید

دود سیگار و سایر محصولات دخانی می‌توانند خطر عفونت گوش را افزایش دهند. بهتر است خانه و خودرو محیطی بدون دود باشند؛ باز کردن پنجره یا مصرف دخانیات در اتاقی دیگر، کودک را به‌طور کامل محافظت نمی‌کند.

۳. واکسیناسیون را به‌روز نگه دارید

واکسیناسیون طبق برنامه توصیه‌شده، از جمله واکسن پنوموکوک و واکسن سالانه آنفلوانزا، می‌تواند به کاهش برخی عفونت‌های تنفسی و عوارض مرتبط با آن‌ها کمک کند.

۴. هنگام شیر دادن به وضعیت بدن کودک توجه کنید

هنگام تغذیه با شیشه، کودک را در وضعیت مناسب و نیمه‌قائم نگه دارید و از شیر دادن در حالت خوابیده و بدون نظارت خودداری کنید. شیشه شیر را در دهان کودک رها نکنید.

۵. بهداشت دست‌ها را رعایت کنید

شستن دست‌ها و رعایت بهداشت تنفسی می‌تواند انتقال عوامل بیماری‌زای سرماخوردگی را کاهش دهد. حضور در مهدکودک به‌خودی‌خود ممنوع نیست، اما تماس بیشتر با عفونت‌های تنفسی ممکن است خطر ابتلا را افزایش دهد.

۶. در مصرف مکمل‌ها احتیاط کنید

مصرف خودسرانه زینک، ویتامین‌ها یا مکمل‌های دیگر برای پیشگیری از عفونت گوش توصیه نمی‌شود. مکمل‌ها تنها در صورت وجود نیاز تغذیه‌ای یا توصیه پزشک باید استفاده شوند.

چه زمانی باید کودک را به پزشک ببریم؟

در صورت مشاهده گوش‌درد، تب، ترشح گوش یا کاهش شنوایی، برای ارزیابی وضعیت کودک با پزشک مشورت کنید. مراجعه سریع‌تر اهمیت دارد اگر:

کودک کمتر از سه ماه دارد و دمای بدن او به ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر رسیده است.
تب کودک ۳۹ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر است.
درد شدید است یا علائم رو به بدتر شدن هستند.
ترشح چرکی یا خونی از گوش دیده می‌شود.
علائم بیش از دو تا سه روز ادامه پیدا کرده‌اند.
شنوایی کودک کاهش یافته است.
پشت گوش قرمز و متورم شده یا لاله گوش به سمت بیرون رانده شده است.

پرسش‌های متداول درباره اتیت در کودکان

آیا کشیدن گوش توسط کودک نشانه عفونت گوش است؟

نه لزوماً. کودک ممکن است گوش خود را به دلایل مختلف لمس کند. تشخیص عفونت گوش به بررسی علائم و معاینه پرده گوش نیاز دارد.

عفونت گوش میانی چند روز طول می‌کشد؟

بسیاری از موارد خفیف طی دو تا سه روز بهبود علائم نشان می‌دهند؛ اما کاهش شنوایی ناشی از باقی ماندن مایع ممکن است طولانی‌تر ادامه پیدا کند. اگر علائم بهتر نشدند یا بدتر شدند، کودک باید دوباره ارزیابی شود.

آیا عفونت گوش همیشه به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد؟

خیر. تصمیم به تجویز آنتی‌بیوتیک به سن کودک، شدت علائم، یک‌طرفه یا دوطرفه بودن بیماری و یافته‌های معاینه بستگی دارد. برخی موارد خفیف با پیگیری دقیق بهبود پیدا می‌کنند.

آیا مایع پشت پرده گوش خطرناک است؟

وجود مایع همیشه خطرناک نیست و اغلب خودبه‌خود برطرف می‌شود. اگر مایع باقی بماند و شنوایی را کاهش دهد، ارزیابی شنوایی و پیگیری رشد گفتار و زبان اهمیت پیدا می‌کند.

آیا برای اتیت سروز جراحی لازم است؟

خیر. بسیاری از کودکان بدون جراحی بهبود پیدا می‌کنند. در مواردی که تجمع مایع طولانی‌مدت با کاهش شنوایی همراه است یا بر رشد و زندگی روزمره کودک تأثیر می‌گذارد، پزشک ممکن است گذاشتن گرومت را پیشنهاد کند.

جمع‌بندی

اتیت یا بیماری گوش میانی در کودکان می‌تواند به شکل عفونت حاد، عفونت عودکننده یا تجمع مایع بدون عفونت فعال ظاهر شود. گوش‌درد، تب و بی‌قراری از علائم احتمالی نوع حاد هستند، درحالی‌که کاهش شنوایی ممکن است مهم‌ترین نشانه تجمع مایع باشد.

تشخیص درست، کنترل درد، استفاده هدفمند از آنتی‌بیوتیک و پیگیری وضعیت شنوایی به پیشگیری از عوارض کمک می‌کنند. والدین باید در صورت تداوم علائم، ترشح گوش، تب بالا یا کاهش شنوایی کودک، برای ارزیابی پزشکی اقدام کنند.