مالاریا چیست؟ علائم، راه‌های انتقال، تشخیص و درمان

مالاریا یک بیماری عفونی انگلی است که در اثر آلودگی به انگل‌های جنس Plasmodium ایجاد می‌شود. این بیماری بیشتر در مناطق گرمسیری و نیمه‌گرمسیری دیده می‌شود و از طریق گزش پشه ماده آنوفل آلوده به انسان منتقل می‌شود. مالاریا قابل پیشگیری و درمان است؛ اما اگر به‌موقع تشخیص داده نشود و درمان مناسب دریافت نکند، می‌تواند به عوارض شدید و حتی مرگ منجر شود.

کودکان خردسال، زنان باردار و افرادی که پیش‌تر در معرض مالاریا نبوده‌اند، ممکن است بیشتر در معرض خطر ابتلا به نوع شدید بیماری قرار بگیرند. آشنایی با علائم مالاریا، راه‌های انتقال و روش‌های پیشگیری به تشخیص سریع‌تر بیماری کمک می‌کند.

علت بیماری مالاریا چیست؟

عامل بیماری مالاریا انگل‌های جنس Plasmodium هستند. پنج گونه از این انگل می‌توانند انسان را آلوده کنند: Plasmodium falciparum، Plasmodium vivax، Plasmodium malariae، Plasmodium ovale و Plasmodium knowlesi.

در میان این گونه‌ها، P. falciparum از مهم‌ترین عوامل مالاریای شدید و مرگ‌بار است. گونه P. vivax نیز می‌تواند باعث بیماری قابل‌توجهی شود و در برخی افراد پس از بهبود ظاهری، به دلیل باقی ماندن اشکال نهفته انگل در کبد، بیماری دوباره عود کند.

شیوع مالاریا به عوامل مختلفی مانند حضور پشه ناقل، دمای محیط، میزان بارندگی، شرایط مسکن، دسترسی به خدمات بهداشتی و اقدامات پیشگیری وابسته است. بنابراین، صرف زندگی در یک منطقه گرم به معنای ابتلا به مالاریا نیست؛ وجود انگل و پشه ناقل مناسب برای انتقال بیماری اهمیت دارد.

مالاریا چگونه منتقل می‌شود؟

راه اصلی انتقال مالاریا، گزش پشه ماده آنوفلی است که پیش‌تر با خون آلوده به انگل تماس داشته است. هنگام گزش، انگل‌ها از طریق بزاق پشه وارد بدن انسان می‌شوند.

مالاریا معمولاً از تماس روزمره با فرد بیمار، دست دادن، استفاده مشترک از ظروف یا حضور در کنار فرد مبتلا منتقل نمی‌شود. بااین‌حال، در شرایط خاص، انتقال از طریق خون آلوده، استفاده مشترک از وسایل تزریق آلوده یا از مادر به جنین نیز ممکن است رخ دهد.

احتمال انتقال بیماری در مناطقی بیشتر است که پشه‌های ناقل حضور دارند و شرایط محیطی برای بقای آن‌ها و تکامل انگل مناسب است. در نتیجه، وضعیت مالاریا در مناطق مختلف جهان یکسان نیست و هنگام سفر به مناطق پرخطر باید توصیه‌های بهداشتی مربوط به مقصد بررسی شود.

انگل مالاریا در بدن چه مراحلی را طی می‌کند؟

پس از گزش پشه آلوده، انگل وارد جریان خون می‌شود و به کبد می‌رسد. در سلول‌های کبدی تکثیر می‌شود و سپس انگل‌های تازه وارد جریان خون می‌شوند و گلبول‌های قرمز را آلوده می‌کنند.

درون گلبول‌های قرمز، انگل رشد و تکثیر می‌کند. در ادامه، گلبول‌های آلوده پاره می‌شوند و انگل‌ها می‌توانند گلبول‌های قرمز دیگری را آلوده کنند. این چرخه باعث افزایش بار انگلی خون و بروز علائمی مانند تب، لرز و کم‌خونی می‌شود.

در برخی گونه‌ها، بخشی از انگل‌ها ممکن است در کبد به شکل نهفته باقی بمانند و هفته‌ها، ماه‌ها یا حتی مدت طولانی‌تری بعد دوباره فعال شوند. به همین دلیل، پایان یافتن علائم اولیه همیشه به معنای حذف کامل خطر عود بیماری نیست و درمان باید بر اساس گونه انگل و دستور پزشک انجام شود.

علائم بیماری مالاریا چیست؟

علائم مالاریا ممکن است در ابتدا شبیه آنفولانزا یا سایر بیماری‌های تب‌دار باشد. نشانه‌ها معمولاً حدود ۱۰ تا ۱۵ روز پس از گزش پشه آلوده ظاهر می‌شوند، اما زمان بروز علائم با توجه به گونه انگل و شرایط فرد می‌تواند متفاوت باشد.

نشانه‌های اولیه مالاریا عبارت‌اند از:

تب و لرز
سردرد
خستگی و ضعف
درد عضلات و بدن
تعریق
تهوع و استفراغ
گاهی اسهال یا درد شکم

علائم ممکن است در روزهای نخست خفیف باشند و به‌تنهایی برای تشخیص مالاریا کافی نیستند. به همین دلیل، اگر فردی پس از سفر یا اقامت در منطقه‌ای که مالاریا در آن شایع است دچار تب شود، باید این بیماری را جدی بگیرد و سریع ارزیابی پزشکی شود؛ حتی اگر از داروهای پیشگیری استفاده کرده باشد.

آیا تب مالاریا همیشه هر سه روز یک‌بار رخ می‌دهد؟

خیر. اگرچه در برخی موارد تب مالاریا الگوی دوره‌ای دارد، اما این الگو همیشه در شروع بیماری واضح نیست. زمان‌بندی تب به گونه انگل و مرحله عفونت بستگی دارد و ممکن است در روزهای نخست نامنظم باشد.

بنابراین، نباید برای تشخیص مالاریا منتظر تکرار تب در فاصله‌های مشخص ماند. همچنین، تب را نمی‌توان صرفاً یک مکانیسم دفاعی مؤثر برای از بین بردن انگل دانست؛ تب نشانه واکنش بدن به عفونت است و به‌تنهایی بیماری را درمان نمی‌کند.

مالاریای شدید چه علائمی دارد؟

مالاریا در صورت تأخیر در تشخیص و درمان ممکن است به نوع شدید تبدیل شود. این وضعیت یک فوریت پزشکی است و به رسیدگی فوری نیاز دارد.

علائم هشداردهنده مالاریای شدید عبارت‌اند از:

کاهش سطح هوشیاری، گیجی یا کما
تشنج
تنگی نفس یا دشواری تنفس
ضعف شدید یا ناتوانی در انجام فعالیت‌های معمول
رنگ‌پریدگی شدید ناشی از کم‌خونی
زرد شدن پوست یا سفیدی چشم
کاهش محسوس ادرار یا نشانه‌های آسیب کلیه
افت قند خون
خونریزی غیرطبیعی یا ادرار تیره

در صورت مشاهده این نشانه‌ها، باید فوراً به مرکز درمانی مراجعه کرد. مالاریای ناشی از P. falciparum در صورت درمان نشدن می‌تواند به‌سرعت پیشرفت کند؛ به همین دلیل، تأخیر در دریافت خدمات پزشکی خطرناک است.

عوارض بیماری مالاریا

شدت عوارض به گونه انگل، میزان آلودگی، وضعیت ایمنی فرد و سرعت شروع درمان بستگی دارد.

کم‌خونی

انگل با آلوده کردن گلبول‌های قرمز و از بین رفتن بخشی از این سلول‌ها، می‌تواند موجب کم‌خونی شود. در موارد شدید، کم‌خونی ممکن است با ضعف قابل‌توجه، تنگی نفس و اختلال در عملکرد اندام‌ها همراه باشد. کودکان خردسال و زنان باردار از گروه‌های آسیب‌پذیرتر هستند.

بزرگ شدن طحال

طحال در پاک‌سازی خون و حذف سلول‌های آسیب‌دیده نقش دارد. در جریان عفونت مالاریا، فعالیت این اندام ممکن است افزایش یابد و طحال بزرگ شود. بزرگ شدن طحال به‌تنهایی برای تشخیص بیماری کافی نیست و باید در کنار علائم و نتایج آزمایش بررسی شود.

مالاریای مغزی

در برخی موارد مالاریای ناشی از P. falciparum، اختلال در جریان خون ریزعروقی و واکنش‌های التهابی می‌تواند به درگیری مغز منجر شود. گیجی، کاهش هوشیاری، تشنج و کما از نشانه‌های احتمالی این عارضه هستند. مالاریای مغزی یک وضعیت اورژانسی است.

افت قند خون و آسیب اندام‌ها

افت قند خون می‌تواند در مالاریای شدید رخ دهد و در کودکان و زنان باردار اهمیت ویژه‌ای دارد. آسیب کلیه، اختلالات تنفسی، زردی، اختلال گردش خون و مشکلات انعقادی نیز ممکن است در موارد شدید دیده شوند.

مالاریا در دوران بارداری

مالاریا در دوران بارداری می‌تواند خطر کم‌خونی مادر، اختلال رشد جنین، وزن کم هنگام تولد، زایمان زودرس و مرگ جنین یا نوزاد را افزایش دهد. زنان بارداری که در مناطق پرخطر زندگی می‌کنند یا به چنین مناطقی سفر می‌کنند، باید درباره روش‌های مناسب پیشگیری و درمان با پزشک مشورت کنند؛ زیرا انتخاب داروی ضد مالاریا در این دوران به شرایط فرد و محل ابتلا بستگی دارد.

آیا بیماری‌های خونی مانند تالاسمی و کم‌خونی داسی‌شکل از مالاریا پیشگیری می‌کنند؟

برخی ویژگی‌های ژنتیکی گلبول‌های قرمز، از جمله صفت داسی‌شکل، در مناطقی که مالاریا به‌طور تاریخی شایع بوده است، به دلیل ایجاد مقداری محافظت در برابر مالاریای شدید در جمعیت باقی مانده‌اند. این موضوع نمونه‌ای از انتخاب طبیعی است.

بااین‌حال، این محافظت به معنای مصونیت کامل نیست. همچنین، نمی‌توان همه انواع تالاسمی یا کم‌خونی را عامل مقاومت در برابر مالاریا دانست. برخی اختلالات خونی خود می‌توانند مشکلات پزشکی مهمی ایجاد کنند و نباید به‌عنوان روش پیشگیری از مالاریا تلقی شوند.

مالاریا چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص مالاریا بر اساس علائم به‌تنهایی امکان‌پذیر نیست و به آزمایش نیاز دارد. پزشک سابقه سفر یا اقامت در مناطق پرخطر، زمان شروع تب و علائم همراه را بررسی می‌کند و آزمایش مناسب را درخواست می‌دهد.

آزمایش لام خون

یکی از روش‌های اصلی تشخیص، بررسی نمونه خون زیر میکروسکوپ است. در این روش، نمونه خون به شکل لام ضخیم و نازک آماده و بررسی می‌شود. این آزمایش می‌تواند وجود انگل را مشخص کند و به شناسایی گونه انگل و برآورد میزان آلودگی کمک کند.

آزمایش تشخیص سریع

آزمایش‌های تشخیص سریع با شناسایی آنتی‌ژن‌های مربوط به انگل، در مدت کوتاهی به تشخیص کمک می‌کنند. با توجه به شرایط بالینی و امکانات آزمایشگاه، ممکن است این روش همراه با بررسی میکروسکوپی استفاده شود.

اگر آزمایش اول منفی باشد چه باید کرد؟

اگر احتمال ابتلا همچنان بالا باشد، یک نتیجه منفی اولیه لزوماً مالاریا را رد نمی‌کند. پزشک ممکن است با توجه به علائم و شرایط بیمار، نمونه‌گیری و بررسی خون را تکرار کند یا آزمایش‌های تکمیلی درخواست دهد. در موارد مشکوک، تشخیص و درمان نباید بدون دلیل به تعویق بیفتد.

درمان بیماری مالاریا چگونه انجام می‌شود؟

مالاریا با داروهای ضدانگل درمان می‌شود، اما انتخاب دارو به گونه انگل، شدت بیماری، محل ابتلا و الگوی مقاومت دارویی در آن منطقه، سن و وزن بیمار و باردار بودن یا نبودن او بستگی دارد.

برای بسیاری از موارد مالاریا ناشی از P. falciparum، درمان ترکیبی مبتنی بر آرتمیسینین (ACT) از درمان‌های اصلی توصیه‌شده است. در موارد مالاریای شدید، معمولاً درمان فوری بیمارستانی با آرتسونات تزریقی لازم است و پس از بهبود وضعیت بیمار، دوره درمان خوراکی مناسب نیز تکمیل می‌شود.

کلروکین فقط در مواردی قابل استفاده است که گونه انگل و الگوی حساسیت دارویی در منطقه، اثربخشی آن را تأیید کند. در برخی گونه‌ها، از جمله P. vivax و P. ovale، ممکن است برای پیشگیری از عود به درمان تکمیلی نیاز باشد؛ انتخاب این داروها باید با توجه به شرایط بیمار و بررسی‌های لازم انجام شود.

داروهایی مانند مفلوکین یا سایر داروهای ضد مالاریا برای همه بیماران مناسب نیستند و نباید بدون ارزیابی پزشکی مصرف شوند. مقاومت انگل‌ها به برخی داروها نیز در مناطق مختلف متفاوت است؛ بنابراین، درمان مالاریا باید طبق راهنمای بالینی معتبر و با نظر پزشک انجام شود. خوددرمانی یا قطع زودهنگام دارو می‌تواند خطر عوارض، عود و شکست درمان را افزایش دهد.

چگونه می‌توان از ابتلا به مالاریا پیشگیری کرد؟

پیشگیری از مالاریا به‌ویژه برای افرادی که به مناطق آلوده سفر می‌کنند اهمیت دارد. اقدامات زیر می‌توانند احتمال گزش پشه و ابتلا را کاهش دهند:

استفاده از پشه‌بند آغشته به حشره‌کش، به‌خصوص هنگام خواب
استفاده از مواد دافع حشرات مناسب و مطابق دستور درج‌شده روی محصول
پوشیدن لباس‌های آستین‌بلند و شلوار بلند، به‌ویژه در ساعات فعالیت پشه‌ها
استفاده از توری پنجره و در و کاهش محل‌های ورود پشه به فضای زندگی
مشورت با پزشک پیش از سفر برای بررسی نیاز به داروی پیشگیری متناسب با مقصد
مصرف منظم داروی پیشگیری طبق برنامه تجویزشده، در صورت توصیه پزشک

داروهای پیشگیری باید متناسب با کشور مقصد و وضعیت فرد انتخاب شوند. مصرف داروی پیشگیری نیز خطر ابتلا را به صفر نمی‌رساند؛ بنابراین، در صورت بروز تب پس از حضور در منطقه پرخطر، مراجعه پزشکی ضروری است.

چه زمانی برای تب باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر تب پس از سفر یا اقامت در منطقه‌ای رخ دهد که مالاریا در آن وجود دارد، باید در اسرع وقت ارزیابی پزشکی انجام شود؛ حتی اگر علائم خفیف باشند یا چند روز از بازگشت گذشته باشد.

در صورت بروز تشنج، گیجی، کاهش هوشیاری، تنگی نفس، ضعف شدید یا زردی، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است. کودکان خردسال و زنان باردار نیز در صورت احتمال ابتلا باید بدون تأخیر بررسی شوند.

پرسش‌های متداول درباره مالاریا

آیا مالاریا واگیردار است؟

مالاریا از طریق تماس معمول با فرد مبتلا منتقل نمی‌شود. راه اصلی انتقال آن گزش پشه ماده آنوفل آلوده است، هرچند انتقال از راه خون آلوده و از مادر به جنین نیز در شرایط خاص ممکن است.

علائم مالاریا چند روز پس از گزش پشه ظاهر می‌شوند؟

علائم اغلب حدود ۱۰ تا ۱۵ روز پس از گزش پشه آلوده شروع می‌شوند، اما زمان بروز آن‌ها به گونه انگل و شرایط فرد بستگی دارد و در بعضی موارد ممکن است دیرتر ظاهر شوند.

آیا مالاریا بدون درمان بهبود پیدا می‌کند؟

نباید به بهبود خودبه‌خودی علائم تکیه کرد. برخی موارد ممکن است در ظاهر خفیف باشند، اما بیماری می‌تواند پیشرفت کند یا بعداً عود کند. تشخیص و درمان مناسب برای کاهش خطر عوارض ضروری است.

آیا مالاریا فقط در آفریقا وجود دارد؟

خیر. مالاریا در بخش‌هایی از آفریقا و همچنین در برخی مناطق آسیا، اقیانوسیه، خاورمیانه و قاره آمریکا وجود دارد. میزان خطر در هر کشور و منطقه متفاوت است و باید پیش از سفر بررسی شود.

آیا واکسن مالاریا وجود دارد؟

سازمان جهانی بهداشت واکسن‌های مالاریا را برای استفاده در کودکان در مناطق مشخصی با انتقال متوسط تا زیاد مالاریا توصیه کرده است. بااین‌حال، واکسیناسیون جایگزین سایر اقدامات پیشگیری، تشخیص سریع و درمان مناسب نیست و توصیه‌های مربوط به آن به کشور و گروه هدف بستگی دارد.