تغذیه کودک بیمار؛ هنگام بیماری و پس از بهبودی چه غذایی بدهیم؟

وقتی کودک بیمار می‌شود، ممکن است اشتهایش کاهش پیدا کند یا به دلیل تب، اسهال و استفراغ بخشی از آب و مواد مغذی بدن خود را از دست بدهد. در این شرایط، تغذیه مناسب به حفظ آب بدن، تأمین انرژی و مواد مغذی و کمک به روند بهبودی کودک کمک می‌کند.

اصل مهم در تغذیه کودک بیمار این است که مایعات کافی دریافت کند، تغذیه متناسب با سن او ادامه یابد و برای غذا خوردن تحت فشار قرار نگیرد. نوع تغذیه به بیماری، شدت علائم و سن کودک بستگی دارد؛ برای مثال، نیازهای یک شیرخوار مبتلا به اسهال با نیازهای کودک بزرگ‌تری که سرما خورده است، یکسان نیست.

در این مقاله، اصول تغذیه کودک هنگام بیماری، نکات مهم برای اسهال، استفراغ، تب و عفونت‌های تنفسی و روش‌های کمک به جبران وزن ازدست‌رفته پس از بهبودی را بررسی می‌کنیم.

اصول کلی تغذیه کودک هنگام بیماری

کم‌اشتهایی در دوران بیماری شایع است؛ بااین‌حال، لازم نیست کودک برای جبران کمبود انرژی، به خوردن حجم زیادی از غذا در یک وعده مجبور شود. بهتر است غذا در محیطی آرام و به شکل متناسب با تحمل کودک ارائه شود.

۱. وعده‌های غذایی کوچک‌تر و مکرر بدهید

اگر کودک اشتهای کمی دارد، به‌جای سه وعده بزرگ، چند وعده کوچک‌تر در طول روز در نظر بگیرید. غذاهایی مانند سوپ، پوره و سایر غذاهای نرم و متناسب با سن کودک ممکن است راحت‌تر خورده شوند.

۲. غذاهای مورد علاقه کودک را پیشنهاد کنید

در دوران بیماری، می‌توانید از غذاهای سالمی استفاده کنید که کودک معمولاً دوست دارد. غذا باید متناسب با سن، توانایی جویدن و بلع و محدودیت‌های پزشکی احتمالی او باشد.

۳. کودک را به خوردن مجبور نکنید

اصرار و اجبار ممکن است باعث ناراحتی، تهوع و شکل‌گیری تجربه ناخوشایند از غذا خوردن شود. نشانه‌های گرسنگی و سیری کودک را در نظر بگیرید و در صورت کاهش قابل‌توجه دریافت غذا یا مایعات، علت را با پزشک بررسی کنید.

۴. به بهداشت غذا و دست‌ها توجه کنید

پیش از آماده‌کردن غذا و غذا دادن به کودک، دست‌ها را بشویید. غذا باید به‌خوبی پخته و با رعایت اصول نگهداری مواد غذایی آماده شود. غذای مانده یا نگهداری‌شده در شرایط نامناسب ممکن است خطر عفونت گوارشی را افزایش دهد.

۵. هنگام خواب‌آلودگی شدید به کودک غذا ندهید

اگر کودک هوشیاری کافی ندارد یا به‌سختی بیدار می‌شود، به او غذا یا مایعات ندهید و فوراً برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید. در کودکی که هوشیار است، غذا دادن باید در وضعیت مناسب و با توجه به توانایی بلع او انجام شود.

۶. در صورت گرفتگی بینی، تنفس کودک را راحت‌تر کنید

گرفتگی بینی ممکن است شیر خوردن یا غذا خوردن را دشوار کند. استفاده از قطره یا اسپری سالین متناسب با سن و پاک‌کردن ملایم ترشحات بینی، به‌ویژه پیش از شیر خوردن شیرخوار، می‌تواند کمک‌کننده باشد.

۷. در دوران بیماری پرهیز غذایی غیرضروری ایجاد نکنید

صرف ابتلا به تب، سرماخوردگی یا اسهال به معنای نیاز به حذف همه لبنیات یا سایر گروه‌های غذایی نیست. تغییر رژیم غذایی باید بر اساس سن کودک، تحمل غذا و توصیه پزشک انجام شود.

تغذیه کودک مبتلا به اسهال

اسهال می‌تواند باعث دفع آب و الکترولیت‌هایی مانند سدیم و پتاسیم شود. در شیرخواران و کودکان خردسال، کم‌آبی ممکن است سریع پیشرفت کند؛ بنابراین، جبران آب و املاح ازدست‌رفته و ادامه تغذیه مناسب، دو اصل مهم مراقبت از کودک مبتلا به اسهال هستند.

۱. از محلول خوراکی جبران آب و املاح (ORS) استفاده کنید

محلول ORS برای جبران آب و املاح ازدست‌رفته در اسهال طراحی شده است. آن را مطابق دستور روی بسته و با مقدار دقیق آب توصیه‌شده آماده کنید. اضافه‌کردن شکر، نمک یا مواد دیگر به محلول آماده‌شده می‌تواند ترکیب آن را نامناسب کند.

اگر کودک تهوع دارد، محلول را با مقدار کم و دفعات مکرر به او بدهید. اگر کودک مایعات را نگه نمی‌دارد، ادرارش به‌وضوح کاهش یافته یا نشانه‌های کم‌آبی دارد، باید سریع ارزیابی پزشکی شود.

آبمیوه صنعتی، نوشابه و نوشیدنی‌های بسیار شیرین جایگزین ORS نیستند و ممکن است اسهال را بدتر کنند.

۲. شیردهی را ادامه دهید

اگر کودک شیر مادر می‌خورد، شیردهی را قطع نکنید و در صورت تمایل کودک، دفعات آن را افزایش دهید. شیر مادر علاوه بر تأمین مواد مغذی، به دریافت مایعات نیز کمک می‌کند.

برای شیرخوارانی که شیر خشک مصرف می‌کنند، معمولاً باید شیر خشک با غلظت معمول و طبق روش صحیح آماده‌سازی ادامه یابد؛ آن را خودسرانه رقیق نکنید. اگر کودک نمی‌تواند شیر را نگه دارد یا به‌شدت کم‌آب شده است، باید از پزشک راهنمایی بگیرید.

۳. غذاهای متناسب با سن کودک را ادامه دهید

پس از تأمین آب بدن و متناسب با تحمل کودک، غذاهای معمول و متناسب با سن او را ادامه دهید. برای کودکانی که غذای کمکی را شروع کرده‌اند، گزینه‌های مناسب می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• برنج، کته و سایر غلات پخته

• سیب‌زمینی و سبزیجات پخته و نرم

• گوشت، مرغ یا ماهی کاملاً پخته و نرم‌شده

• حبوبات کاملاً پخته و له‌شده

• ماست ساده، در صورتی که کودک آن را تحمل می‌کند و متناسب با سن اوست

• میوه‌های نرم و مناسب سن کودک

نیازی نیست همه این غذاها در یک وعده داده شوند. مقدار و بافت غذا باید با سن، اشتها و توانایی جویدن و بلع کودک هماهنگ باشد.

۴. از حذف خودسرانه گروه‌های غذایی بپرهیزید

در اسهال حاد، حذف روتین شیر و لبنیات یا محدودکردن شدید رژیم غذایی برای همه کودکان لازم نیست. در بعضی موارد، به‌ویژه اسهال طول‌کشیده، پزشک ممکن است عدم تحمل موقت لاکتوز یا مشکل دیگری را بررسی کند و بر همان اساس تغییر رژیم غذایی را پیشنهاد دهد.

۵. پس از قطع اسهال، به جبران تغذیه توجه کنید

پس از بهبود اشتها، می‌توان یک وعده کوچک یا میان‌وعده اضافی متناسب با سن کودک در نظر گرفت تا دریافت انرژی و مواد مغذی جبران شود. مدت و میزان این جبران به وضعیت رشد و شدت بیماری بستگی دارد.

تغذیه کودک مبتلا به عفونت‌های تنفسی و سرماخوردگی

در سرماخوردگی و سایر عفونت‌های تنفسی، تب، گلودرد، سرفه و گرفتگی بینی ممکن است اشتها را کاهش دهند. هدف اصلی این است که کودک مایعات کافی دریافت کند و در حد تحمل، غذاهای معمول و متناسب با سن خود را بخورد.

غذاهای مناسب برای کودک سرماخورده

بسته به سن و توانایی کودک، می‌توان غذاهایی مانند سوپ، پوره، فرنی مناسب سن، سبزیجات پخته، تخم‌مرغ کاملاً پخته و سایر غذاهای نرم و مغذی را پیشنهاد کرد. لازم نیست کودک فقط سوپ بخورد یا گروه غذایی خاصی را بدون دلیل پزشکی کنار بگذارد.

برای کمک به تغذیه کودک می‌توانید:

• وعده‌ها را کوچک‌تر و دفعات غذا خوردن را بیشتر کنید.

• مایعات و غذاهای مناسب سن او را مرتب پیشنهاد دهید.

• اگر بینی کودک گرفته است، پیش از شیر خوردن یا غذا خوردن آن را به‌آرامی پاک کنید.

• غذا را با دمای مناسب و بافتی قابل‌تحمل ارائه دهید.

آیا عسل برای کودک سرماخورده مفید است؟

عسل ممکن است در کاهش سرفه بعضی کودکان یک‌ساله و بزرگ‌تر کمک‌کننده باشد، اما به کودکان زیر ۱۲ ماه نباید عسل داد؛ زیرا خطر بوتولیسم نوزادی وجود دارد. عسل درمان عفونت نیست و جایگزین ارزیابی پزشکی در صورت بروز علائم هشدار نمی‌شود.

آیا مصرف شیر هنگام تب ممنوع است؟

خیر. تب به‌خودی‌خود دلیلی برای قطع شیر مادر یا شیر خشک نیست. اگر کودک شیر را تحمل می‌کند، تغذیه معمول او باید ادامه یابد. در کودکان بزرگ‌تر نیز مصرف لبنیات به‌طور معمول ممنوع نیست، مگر اینکه علت پزشکی مشخصی برای محدودکردن آن وجود داشته باشد.

تغذیه کودک هنگام تهوع و استفراغ

استفراغ می‌تواند دریافت غذا و مایعات را دشوار کند و در صورت تداوم، به کم‌آبی منجر شود. برخلاف توصیه‌های قدیمی، قطع غذا برای مدت ثابت چهار تا شش ساعت برای همه کودکان مبتلا به استفراغ توصیه نمی‌شود. روش تغذیه باید بر اساس علت استفراغ، سن کودک، شدت علائم و توانایی نگه‌داشتن مایعات تعیین شود.

۱. مایعات را با مقدار کم و دفعات مکرر بدهید

اگر کودک هوشیار است و می‌تواند بنوشد، مقدار کمی مایع را در فواصل کوتاه پیشنهاد کنید. در صورت اسهال همراه با استفراغ، ORS معمولاً برای جبران آب و املاح مناسب‌تر است. اگر کودک پس از نوشیدن استفراغ کرد، می‌توان پس از مکث کوتاه، با مقدار کمتری دوباره شروع کرد.

۲. شیردهی را ادامه دهید

در بسیاری از موارد، ادامه شیردهی با دفعات بیشتر و حجم کمتر، در صورت تحمل کودک، مناسب است. اگر کودک شیر خشک مصرف می‌کند، درباره ادامه تغذیه و نحوه ارائه آن با توجه به شدت استفراغ از پزشک راهنمایی بگیرید.

۳. پس از بهترشدن استفراغ، غذا را تدریجی از سر بگیرید

وقتی کودک می‌تواند مایعات را نگه دارد و تمایل به غذا خوردن نشان می‌دهد، غذاهای معمول و متناسب با سن او را به‌تدریج ارائه کنید. لازم نیست بدون توصیه پزشکی، رژیم غذایی بسیار محدود یا فقط مایعات برای چند روز ادامه پیدا کند.

۴. چه زمانی استفراغ نیاز به ارزیابی فوری دارد؟

اگر کودک نمی‌تواند مایعات را نگه دارد، ادرارش کاهش یافته، دهانش خشک شده یا بی‌حال است، باید سریع بررسی شود. استفراغ سبز یا خونی، درد شدید شکم، اختلال هوشیاری یا استفراغ جهنده در شیرخوار نیز نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

به‌ویژه اگر شیرخوار در هفته‌های نخست زندگی استفراغ جهنده و مکرر دارد، نباید آن را صرفاً به رفلاکس طبیعی نسبت داد.

تغذیه کودک تب‌دار

تب ممکن است اشتهای کودک را کاهش دهد و نیاز او به مایعات را افزایش دهد. در این شرایط، تأمین مایعات و ادامه تغذیه متناسب با سن کودک اهمیت دارد.

در شیرخواران زیر شش ماه

شیر مادر یا شیر خشک معمولاً منبع اصلی تغذیه شیرخوار است. شیردهی را ادامه دهید و در صورت تمایل کودک، دفعات آن را بیشتر کنید. به شیرخوار زیر شش ماه آب ساده یا غذای کمکی ندهید، مگر اینکه پزشک به دلیل خاصی توصیه کرده باشد.

در کودکان شش‌ماهه و بزرگ‌تر

در کنار ادامه شیر مادر یا شیر خشک متناسب با سن، می‌توان غذاهای کمکی معمول و نرم مانند سوپ، پوره، غلات پخته و سایر غذاهای مناسب سن را در حجم کمتر و دفعات بیشتر ارائه کرد.

آیا باید تا پایین‌آمدن تب برای غذا دادن صبر کرد؟

خیر. لازم نیست برای غذا دادن به کودک حتماً منتظر اثر داروی تب‌بر بمانید. اگر کودک هوشیار است و می‌تواند غذا و مایعات را تحمل کند، می‌توانید متناسب با میل او تغذیه را ادامه دهید. اگر بی‌حال است، تنفس دشوار دارد یا نمی‌تواند بنوشد، ارزیابی پزشکی از تلاش برای غذا دادن مهم‌تر است.

تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در کودک زیر سه ماه نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

تغذیه کودک پس از بیماری

پس از کاهش علائم بیماری، ممکن است اشتهای کودک به‌تدریج افزایش پیدا کند. این زمان فرصت مناسبی برای بازگشت به برنامه غذایی معمول و جبران دریافت ناکافی انرژی و مواد مغذی است.

برای کمک به بهبودی تغذیه‌ای کودک:

• وعده‌ها و میان‌وعده‌های منظم و متناسب با سن او ارائه دهید.

• در هر وعده، از غذاهای متنوع و مغذی شامل منابع پروتئین، غلات، میوه‌ها و سبزیجات استفاده کنید.

• اگر کودک هنوز اشتهای کمی دارد، وعده‌های کوچک‌تر و مکرر را ادامه دهید.

• دریافت شیر مادر یا شیر خشک را بر اساس سن و نیاز کودک ادامه دهید.

• روند وزن‌گیری و رشد کودک را در صورت نگرانی با پزشک بررسی کنید.

در برخی کودکان، به‌ویژه پس از اسهال، ممکن است پیشنهاد یک وعده یا میان‌وعده اضافی در روز برای مدتی به جبران دریافت ناکافی کمک کند. میزان و مدت آن باید با توجه به سن کودک، وضعیت تغذیه‌ای و شدت بیماری تنظیم شود.

چگونه غذای کودک را مغذی‌تر کنیم؟

مغذی‌کردن غذا به معنای افزایش کیفیت و تنوع مواد مغذی آن است؛ مقوی‌کردن غذا معمولاً به افزایش انرژی آن اشاره دارد. هر دو روش می‌توانند در کودکانی که اشتهای کمی دارند مفید باشند، اما باید با توجه به سن و توانایی بلع کودک انجام شوند.

۱. از منابع پروتئین استفاده کنید

گوشت، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ کاملاً پخته و حبوبات پخته و نرم‌شده می‌توانند منابع مناسبی از پروتئین و مواد مغذی باشند. انتخاب غذا باید با سن کودک، سابقه حساسیت و توانایی جویدن او هماهنگ باشد.

۲. غذاهای نشاسته‌ای و غلات را متناسب با سن ارائه دهید

برنج، جو دوسر و سایر غلات پخته می‌توانند بخشی از رژیم غذایی کودک باشند. بهتر است از غذاهای متنوع استفاده شود و رژیم غذایی به یک نوع فرنی یا سوپ محدود نشود.

۳. از چربی‌های غذایی مناسب به مقدار متعادل استفاده کنید

در کودکانی که غذای کمکی را شروع کرده‌اند، افزودن مقدار مناسبی روغن گیاهی به غذا می‌تواند انرژی آن را افزایش دهد. مقدار چربی باید با نیازهای کودک و توصیه‌های تغذیه‌ای متناسب با سن او هماهنگ باشد.

۴. میوه‌ها و سبزیجات را در برنامه غذایی بگنجانید

سبزیجات پخته و نرم و میوه‌های متناسب با سن، ویتامین‌ها، مواد معدنی و فیبر فراهم می‌کنند. برای شیرخواران، بافت غذا باید با توانایی بلع و جویدن هماهنگ باشد و از تکه‌های سفت یا گردی که خطر خفگی دارند پرهیز شود.

۵. درباره مکمل‌ها با پزشک مشورت کنید

مصرف خودسرانه مکمل‌های ویتامینی، مواد معدنی یا فرآورده‌های افزایش اشتها ضروری نیست و ممکن است در برخی شرایط زیان‌آور باشد. اگر کودک وزن نمی‌گیرد، وزن از دست داده یا رشد او کند شده است، پزشک باید علت را بررسی کند و در صورت نیاز مکمل یا برنامه غذایی اختصاصی پیشنهاد دهد.

چه زمانی باید کودک بیمار را به پزشک نشان داد؟

در بیشتر بیماری‌های خفیف، مراقبت حمایتی و تغذیه مناسب می‌تواند کمک‌کننده باشد؛ اما برخی علائم نیازمند ارزیابی فوری هستند.

در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر، سریع اقدام کنید:

• تنفس دشوار، تنفس بسیار سریع یا کبودی لب‌ها

• بی‌حالی شدید یا دشواری در بیدارکردن کودک

• ناتوانی در نوشیدن یا نگه‌داشتن مایعات

• کاهش واضح ادرار یا پوشک‌های خیس

• استفراغ سبز یا خونی

• خون در مدفوع یا درد شدید شکم

• تب ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر در شیرخوار زیر سه ماه

همچنین اگر تب بیش از چهار روز ادامه پیدا کند، علائم تنفسی بیش از ده روز بدون بهبود باقی بمانند یا پس از بهترشدن دوباره بدتر شوند، ارزیابی پزشکی توصیه می‌شود.

جمع‌بندی

در دوران بیماری، کودک ممکن است اشتهای کمتری داشته باشد و به دلیل تب، اسهال یا استفراغ بیشتر در معرض کم‌آبی یا دریافت ناکافی مواد مغذی قرار گیرد. ارائه وعده‌های کوچک و مکرر، ادامه شیردهی، استفاده از غذاهای مناسب سن و پرهیز از اجبار به غذا خوردن از اصول مهم مراقبت هستند.

در اسهال، ORS برای جبران آب و املاح اهمیت ویژه‌ای دارد و در استفراغ، ارائه تدریجی مایعات و توجه به علائم هشدار ضروری است. پس از بهبودی نیز می‌توان با بازگشت به رژیم غذایی متنوع و در صورت نیاز افزایش متناسب وعده‌ها، به بازیابی دریافت غذایی و رشد کودک کمک کرد.

این مقاله برای افزایش آگاهی والدین تهیه شده است و جایگزین ارزیابی پزشک نیست. در صورت وجود علائم هشدار، به‌ویژه در شیرخواران، مراجعه پزشکی را به تأخیر نیندازید.

منابع علمی

World Health Organization – Infant and young child feeding

World Health Organization – Appropriate complementary feeding

World Gastroenterology Organisation – Acute diarrhea

NHS – Diarrhoea and vomiting

Centers for Disease Control and Prevention – Manage Common Cold

Centers for Disease Control and Prevention – Foods and Drinks to Avoid or Limit

تاریخ آخرین به‌روزرسانی علمی: ۲۹ مهر ۱۴۰۵ (۲۱ اکتبر ۲۰۲۶)