تغذیه نوزاد نارس با شیر مادر؛ دوشیدن شیر و نکات مهم شیردهی
تغذیه نوزاد نارس ممکن است در روزهای نخست به برنامه‌ای متفاوت از تغذیه نوزاد رسیده نیاز داشته باشد. بعضی نوزادان می‌توانند از سینه شیر بخورند، اما برخی دیگر به‌دلیل نارس‌بودن یا شرایط پزشکی، موقتاً شیر دوشیده‌شده را با روش‌های دیگری دریافت می‌کنند. در این شرایط، راهنمایی تیم نوزادان و مشاور شیردهی کمک می‌کند برنامه‌ای متناسب با وضعیت مادر و نوزاد تنظیم شود.
شیر مادر خود نوزاد، در صورت امکان، گزینه تغذیه‌ای ارزشمندی برای نوزاد نارس است. بااین‌حال، مقدار شیر، روش تغذیه و نیاز احتمالی به مکمل یا غنی‌سازی باید بر اساس ارزیابی تیم درمان تعیین شود. این مقاله راهنمای عمومی است و جایگزین توصیه پزشک یا تیم مراقبت نوزادان نیست.
چرا شیر مادر برای نوزاد نارس اهمیت دارد؟
شیر مادر مواد مغذی و ترکیبات زیستی متعددی دارد و سازمان جهانی بهداشت استفاده از شیر مادر خودِ مادر را برای تغذیه نوزادان نارس و کم‌وزن توصیه می‌کند. اگر مادر نتواند به‌اندازه کافی شیر فراهم کند، تیم درمان ممکن است با توجه به شرایط نوزاد، گزینه‌های دیگری مانند شیر اهدایی pasteurize شده یا تغذیه تکمیلی را بررسی کند.
نیازهای نوزادان نارس یکسان نیست. سن بارداری هنگام تولد، وزن، هنگام تولد، وزن، توانایی مکیدن و بلع، وضعیت تن‌توانند بر مقدار و روش تغذیه اثر بگذارند. به همین دلیل، برنامه یک نوزاد ممکن است با نوزاد دیگر تفاوت داشته باشد.
نوزاد نارس چگونه شیر می‌خورد؟
بعضی نوزادان نارس می‌توانند مستقیماً از سینه شیر بخورند. برخی دیگر ممکن است در ابتدا شیر دوشیده‌شده را با قاشق، فنجان، سرنگ یا لوله تغذیه دریافت کنند. انتخاب روش به توانایی و وضعیت پزشکی نوزاد بستگی دارد و باید با نظر تیم درمان انجام شود.
وقتی نوزاد از نظر پزشکی آماده باشد، تماس پوست‌به‌پوست و تلاش برای شیردهی مستقیم ممکن است بخشی از برنامه مراقبت باشد. درباره زمان شروع و چگونگی انجام آن از پرستار یا پزشک نوزاد راهنمایی بگیرید.
اگر نوزاد فعلاً از سینه شیر نمی‌خورد، چه کار کنم؟
اگر نوزاد به‌دلیل نارس‌بودن یا بستری‌بودن فعلاً نمی‌تواند از سینه شیر بخورد، دوشیدن شیر می‌تواند به فراهم‌کردن شیر برای او و حفظ تحریک تولید شیر کمک کند. زمان شروع و دفعات دوشیدن برای همه مادران یکسان نیست؛ بهتر است برنامه را با توجه به وضعیت شما و نوزادتان از تیم نوزادان یا مشاور شیردهی بپرسید.
برای دوشیدن شیر:
- پیش از شروع، دست‌ها را بشویید و قطعات پمپ را مطابق دستور سازنده تمیز کنید.
- از پمپ و اندازه سری مناسب استفاده کنید. اگر دوشیدن دردناک است یا پوست آسیب می‌بیند، از مشاور شیردهی کمک بگیرید.
- ظرف شیر را با تاریخ و ساعت دوشیدن برچسب بزنید.
- شیوه و مدت نگهداری شیر را با دستور بیمارستان هماهنگ کنید؛ نگهداری شیر در خانه و بخش نوزادان ممکن است دستورالعمل‌های متفاوتی داشته باشد.
- اگر درباره مقدار شیر یا نحوه استفاده از پمپ نگرانی دارید، آن را با تیم مراقبت در میان بگذارید.
از کجا بفهمم نوزاد شیر کافی دریافت می‌کند؟
کافی‌بودن دریافت شیر فقط با مدت مکیدن یا میزان شیر دوشیده‌شده مشخص نمی‌شود. تیم درمان رشد و وزن نوزاد، وضعیت عمومی، دفعات و کیفیت تغذیه و کیفیت تغذیه و نشانه‌های بالینی دیگر را در کنار هم بررسی می‌کند در بیمارستان است، درباره شیوه ثبت وعده‌ها و شاخص‌های مورد توجه از پرستار یا پزشک بپرسید.
پس از ترخیص نیز در صورت نگرانی درباره تغذیه، وزن‌گیری، تعداد پوشک‌های خیس یا توانایی مکیدن نوزاد با پزشک او تماس بگیرید. برای نوزاد نارس، پیگیری‌های بعد از ترخیص و مراجعه به ویزیت‌های تعیین‌شده اهمیت ویژه‌ای دارد.
آیا نوزاد نارس به مکمل یا غنی‌سازی شیر نیاز دارد؟
برخی نوزادان نارس ممکن است بر اساس وزن، رشد یا شرایط پزشکی به مکمل یا غنی‌سازی شیر نیاز داشته باشند؛ برخی دیگر ممکن است به آن نیاز نداشته باشند. این تصمیم باید توسط پزشک نوزاد یا تیم نوزادان گرفته شود.
بدون نظر تیم درمان، مکملی را به شیر اضافه نکنید و مقدار یا نوع شیر را تغییر ندهید. درباره هر مکمل، از جمله ویتامین‌ها یا مواد معدنی، از پزشک بپرسید که آیا برای نوزاد شما لازم است و چه مقدار باید مصرف شود.
آیا شنبلیله یا داروها شیر را زیاد می‌کنند؟
شنبلیله و برخی فرآورده‌های گیاهی به‌عنوان شیرافزا معرفی می‌شوند، اما شواهد اثربخشی آن‌ها قطعی نیست و ممکن است عوارض یا تداخل دارویی داشته باشند. از سوی دیگر، داروهایی مانند دومپریدون یا متوکلوپرامید برای افزایش شیر نباید خودسرانه مصرف شوند؛ تصمیم درباره مصرف دارو بر عهده پزشک است.
اگر فکر می‌کنید شیرتان کم است، ابتدا با مشاور شیردهی یا پزشک علت‌های قابل‌بررسی را مرور کنید؛ برای نمونه، نحوه گرفتن سینه، مکیدن نوزاد، دفعات تخلیه شیر و تنظیم پمپ. مصرف گیاهان دارویی، مکمل‌ها یا داروها را پیش از مشورت با پزشک آغاز نکنید.
چه زمانی باید سریع کمک پزشکی بگیرم؟
اگر نوزاد به‌سختی بیدار می‌شود، نمی‌تواند شیر بخورد، تنفس دشوار یا غیرعادی دارد، رنگ پوست یا لب‌هایش کبود شده یا حال عمومی‌اش به‌سرعت تغییر کرده است، فوراً با تیم درمان تماس بگیرید یا به مرکز درمانی مراجعه کنید. در صورت بستری‌بودن نوزاد، هر تغییر نگران‌کننده را بی‌درنگ به پرستار اطلاع دهید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا همه نوزادان نارس می‌توانند مستقیم از سینه شیر بخورند؟
خیر. توانایی مکیدن و بلع نوزادان نارس متفاوت است. بعضی نوزادان می‌توانند از سینه شیر بخورند و بعضی دیگر ابتدا به روش تغذیه دیگری نیاز دارند. تیم درمان درباره آمادگی نوزاد و روش مناسب راهنمایی می‌کند.
چند بار در روز باید شیر بدوشم؟
دفعات دوشیدن به این بستگی دارد که نوزاد چقدر و با چه روشی تغذیه می‌شود، وضعیت مادر چگونه است و برنامه بیمارستان چیست. یک عدد ثابت برای همه مادران مناسب نیست؛ برنامه را از تیم مراقبت نوزاد یا مشاور شیردهی دریافت کنید.
آیا کم‌بودن شیر دوشیده‌شده یعنی شیر مادر برای نوزاد کافی نیست؟
نه لزوماً. مقدار شیر در پمپ به‌تنهایی نشان نمی‌دهد نوزاد از سینه چه مقدار شیر دریافت می‌کند یا تولید شیر مادر کافی است یا نه. ارزیابی تغذیه نوزاد و روند وزن‌گیری را به پزشک یا مشاور شیردهی بسپارید.
برای غنی‌کردن شیر مادر چه چیزی اضافه کنم؟
بدون تجویز تیم درمان چیزی به شیر اضافه نکنید. نیاز به غنی‌سازی یا مکمل به شرایط نوزاد بستگی دارد و باید با دستور دقیق پزشک انجام شود.
جمع‌بندی
شیر مادر خودِ مادر می‌تواند بخش مهمی از تغذیه نوزاد نارس باشد، اما روش تغذیه و نیازهای هر نوزاد باید جداگانه ارزیابی شود. اگر نوزاد فعلاً از سینه شیر نمی‌خورد، درباره دوشیدن و نگهداری شیر از تیم درمان راهنمایی بگیرید. مکمل‌ها، غنی‌سازی شیر، گیاهان شیرافزا و داروها را بدون مشورت با پزشک به کار نبرید.
منابع برای مطالعه بیشتر
- سازمان جهانی بهداشت، راهنمای مراقبت از نوزادان نارس یا کم‌وزن: WHO recommendations for care of the preterm or low-birth-weight infant
- مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا، اصول تغذیه نوزاد: CDC Newborn Breastfeeding Basics
- پایگاه LactMed، اطلاعات علمی درباره شنبلیله و شیردهی: Fenugreek – Drugs and Lactation Database
