مراقبت از نوزاد نارس؛ تغذیه، خواب، رشد و مراقبت در خانه
تولد نوزاد نارس می‌تواند برای والدین همراه با نگرانی‌های زیادی باشد. نوزادی که پیش از تکمیل ۳۷ هفته بارداری متولد شده است، ممکن است به دلیل نارس بودن برخی اندام‌ها و سیستم‌های بدن، در روزها و هفته‌های اول زندگی به مراقبت و پیگیری بیشتری نیاز داشته باشد.
با این حال، نارس بودن به معنی بیمار بودن دائمی نوزاد نیست. بسیاری از نوزادان نارس با مراقبت مناسب، تغذیه کافی و پیگیری منظم، به‌خوبی رشد می‌کنند.
در این مقاله با مهم‌ترین نکات مراقبت از نوزاد نارس در بیمارستان و پس از ترخیص، تغذیه، شیر مادر، مراقبت کانگورویی، خواب ایمن، پیگیری رشد و علائم هشدار آشنا می‌شوید.
نوزاد نارس چیست؟
نوزاد نارس یا Preterm به نوزادی گفته می‌شود که قبل از ۳۷ هفته کامل بارداری متولد شود.
نارس بودن درجات مختلفی دارد و هرچه سن بارداری هنگام تولد کمتر باشد، احتمال نیاز به مراقبت‌های تخصصی بیشتر است.
به همین دلیل مراقبت از یک نوزاد متولدشده در ۳۶ هفتگی با نوزادی که در ۲۸ هفتگی متولد شده، یکسان نیست و برنامه تغذیه، تنفس، کنترل دما و پیگیری پزشکی باید متناسب با شرایط همان نوزاد تعیین شود.
چرا نوزاد نارس به مراقبت بیشتری نیاز دارد؟
برخی نوزادان نارس ممکن است هنوز در کنترل دمای بدن، تنفس، تغذیه و هماهنگی مکیدن و بلع به بلوغ کامل نرسیده باشند.
از مشکلاتی که در برخی نوزادان نارس دیده می‌شود می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- مشکلات تنفسی
- آپنه یا وقفه‌های تنفسی
- دشواری در مکیدن و تغذیه
- کاهش یا ناپایداری دمای بدن
- زردی
- مشکلات افزایش وزن
- کم‌خونی
- افزایش خطر برخی عفونت‌ها
- رتینوپاتی نوزادان نارس (ROP) در نوزادان پرخطر
- نیاز به پیگیری رشد و تکامل
آپنه نوزادان نارس می‌تواند با کاهش ضربان قلب و افت اکسیژن همراه باشد و در بیمارستان با مانیتورهای مخصوص تحت نظر قرار می‌گیرد.
بنابراین مراقبت از نوزاد نارس باید بر اساس سن بارداری، وزن هنگام تولد، وضعیت تنفسی، نحوه تغذیه و بیماری‌های همراه تنظیم شود.
مراقبت از نوزاد نارس در بیمارستان
بعضی نوزادان نارس پس از تولد برای مدتی در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان (NICU) یا بخش مراقبت ویژه نوزادان نارس بستری می‌شوند.
در این دوره ممکن است موارد زیر تحت نظر باشد:
کنترل دمای بدن
نوزادان نارس توانایی کمتری برای حفظ دمای بدن دارند و ممکن است به انکوباتور، تخت گرم‌کن یا روش‌های دیگر کنترل دما نیاز داشته باشند.
یک دمای ثابت مانند ۳۴ تا ۳۶ درجه برای اتاق نوزاد توصیه عمومی نیست. دمای مناسب بر اساس وضعیت نوزاد، وزن، سن بارداری و شرایط محیطی تعیین می‌شود.
پس از ترخیص نیز نباید نوزاد را بیش از حد گرم کرد یا با لباس و پتوهای متعدد پوشاند.
کنترل تنفس و اکسیژن
اگر نوزاد دچار مشکل تنفسی باشد، ممکن است به اکسیژن، CPAP یا سایر روش‌های حمایت تنفسی نیاز داشته باشد. برخی نوزادان نارس نیز به دلیل آپنه تحت پایش قلب و تنفس قرار می‌گیرند.
پیشگیری از عفونت
سیستم ایمنی نوزاد هنوز در حال تکامل است و نوزاد نارس ممکن است آسیب‌پذیرتر باشد.
برای کاهش خطر عفونت:
- قبل از لمس نوزاد دست‌ها را بشویید.
- افراد بیمار را از تماس نزدیک با نوزاد دور نگه دارید.
- از بوسیدن صورت و دست‌های نوزاد توسط افراد مختلف خودداری کنید.
- واکسیناسیون و ویزیت‌های برنامه‌ریزی‌شده را به تعویق نیندازید.
- درباره پیشگیری از بیماری‌های تنفسی فصلی مانند RSV از پزشک کودک سؤال کنید.
مراقبت کانگورویی برای نوزاد نارس چیست؟
مراقبت کانگورویی (Kangaroo Mother Care یا KMC) یکی از مهم‌ترین مراقبت‌های مبتنی بر شواهد برای نوزادان نارس و کم‌وزن است.
در این روش، نوزاد با پوشش مناسب، به شکل ایمن و مستقیم روی قفسه سینه والد قرار می‌گیرد تا تماس پوست با پوست برقرار شود.
راهنمای جدید WHO در سال ۲۰۲۵ توصیه می‌کند مراقبت کانگورویی برای نوزادان نارس و کم‌وزن تا حد امکان هرچه زودتر پس از تولد آغاز شود؛ البته اگر نوزاد نتواند به‌تنهایی تنفس کند یا از نظر گردش خون ناپایدار باشد، ابتدا باید وضعیت پزشکی او تثبیت شود.
مزایای احتمالی مراقبت کانگورویی شامل کمک به:
- تنظیم دمای بدن
- ارتباط والد و نوزاد
- تغذیه با شیر مادر
- آرامش نوزاد
- ثبات وضعیت فیزیولوژیک
- و پیامدهای بهتر برای نوزادان نارس و کم‌وزن
است.
مدت و نحوه انجام مراقبت کانگورویی باید بر اساس وضعیت نوزاد و دستور تیم درمان تعیین شود.
تغذیه نوزاد نارس
تغذیه یکی از مهم‌ترین بخش‌های مراقبت از نوزاد نارس است.
هدف فقط سیر شدن نوزاد نیست؛ بلکه باید انرژی، پروتئین، آهن، مواد معدنی و سایر مواد مغذی لازم برای رشد مغز، استخوان‌ها و بدن تأمین شود.
شیر مادر برای نوزاد نارس
شیر مادر، در صورت امکان، گزینه بسیار ارزشمندی برای تغذیه نوزاد نارس است.
اگر نوزاد هنوز توانایی مکیدن مستقیم از سینه را نداشته باشد، ممکن است شیر دوشیده‌شده مادر با روش مناسب و طبق نظر تیم درمان به او داده شود.
در برخی نوزادان بسیار نارس یا کم‌وزن، شیر مادر به‌تنهایی ممکن است از نظر بعضی مواد مغذی برای رشد سریع مورد نیاز کافی نباشد؛ در این شرایط پزشک یا متخصص تغذیه ممکن است تقویت‌کننده شیر مادر (Human Milk Fortifier) را توصیه کند. این تصمیم باید فردی و بر اساس وزن، سن بارداری و روند رشد نوزاد باشد.
آیا تغذیه نوزاد نارس همیشه باید هر ۲ تا ۳ ساعت باشد؟
خیر.
در نسخه‌های قدیمی‌تر معمولاً یک برنامه ثابت «هر ۲ تا ۳ ساعت» توصیه می‌شد، اما نیاز تغذیه‌ای نوزاد نارس به شرایط پزشکی او بستگی دارد.
برخی نوزادان می‌توانند بر اساس علائم گرسنگی تغذیه شوند و برخی دیگر، به‌ویژه در روزهای اول یا در صورت مشکلات رشد و تغذیه، به برنامه دقیق‌تری نیاز دارند.
روش تغذیه ممکن است شامل:
- شیر خوردن مستقیم از سینه
- شیر دوشیده‌شده
- تغذیه با فنجان یا روش‌های مناسب دیگر
- تغذیه با لوله معده
- یا در شرایط خاص تغذیه وریدی
باشد.
برنامه تغذیه باید توسط تیم درمان تعیین شود و با رشد و توانایی مکیدن و بلع نوزاد تغییر کند.
مکمل‌های نوزاد نارس
برخی نوزادان نارس ممکن است به مکمل‌هایی مانند آهن یا ویتامین D نیاز داشته باشند.
WHO برای نوزادان نارس یا کم‌وزن که با شیر انسان تغذیه می‌شوند و منبع دیگری برای آهن دریافت نمی‌کنند، مکمل آهن خوراکی را توصیه کرده است. درباره ویتامین D نیز بسته به شرایط نوزاد و منابع دریافت آن، مکمل ممکن است مورد نیاز باشد.
دوز مکمل‌ها را نباید خودسرانه تعیین کرد؛ زیرا نیاز نوزاد به وزن، سن بارداری، نوع تغذیه، آزمایش‌ها و وضعیت پزشکی او بستگی دارد.
چگونه بفهمیم نوزاد نارس به اندازه کافی تغذیه می‌شود؟
پزشک برای بررسی کفایت تغذیه فقط به یک علامت مانند تعداد ادرار توجه نمی‌کند.
مواردی مانند:
- روند وزن‌گیری
- قد و طول بدن
- دور سر
- میزان دریافت شیر
- تحمل تغذیه
- تعداد پوشک خیس و مدفوع
- سطح هوشیاری و رفتار نوزاد
- و وضعیت عمومی
در کنار هم بررسی می‌شوند.
رشد نوزاد در طول زمان مهم‌تر از یک عدد منفرد است.
رشد نوزاد نارس چگونه بررسی می‌شود؟
رشد نوزاد نارس باید به‌صورت منظم بررسی شود.
وزن، طول قد و دور سر معمولاً در ویزیت‌های پیگیری اندازه‌گیری می‌شوند و پزشک روند آنها را در نمودار رشد مناسب بررسی می‌کند. برای بسیاری از ارزیابی‌های رشد و تکامل، استفاده از سن اصلاح‌شده اهمیت دارد.
سن اصلاح‌شده نوزاد نارس چیست؟
برای مثال اگر نوزادی در ۳۲ هفتگی متولد شده باشد، حدود ۸ هفته زودتر از موعد ۴۰ هفتگی به دنیا آمده است.
سن اصلاح‌شده تقریباً از این فرمول به دست می‌آید:
سن اصلاح‌شده = سن واقعی نوزاد − تعداد هفته‌های نارس بودن
به عنوان مثال، اگر نوزاد ۴ ماهه باشد و ۸ هفته زودتر متولد شده باشد، سن اصلاح‌شده او حدود ۲ ماه در نظر گرفته می‌شود.
سن اصلاح‌شده برای ارزیابی رشد و تکامل در سال‌های اول اهمیت دارد و AAP استفاده از آن را در ارزیابی‌های تکاملی تا حدود ۲ سالگی توصیه می‌کند.
بنابراین مقایسه نوزاد نارس با یک نوزاد ترم هم‌سن، بدون در نظر گرفتن سن اصلاح‌شده، می‌تواند باعث نگرانی بی‌دلیل والدین شود.
خواب ایمن نوزاد نارس
نوزاد نارس نیز باید اصول خواب ایمن را رعایت کند و حتی به دلیل خطر بیشتر مشکلات مرتبط با خواب، توجه به این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد. مرور جدید AAP در سال ۲۰۲۶ نیز بر اهمیت انتقال سیستماتیک نوزادان نارس از محیط NICU به شیوه خواب ایمن تأکید کرده است.
اصول مهم:
- نوزاد برای خواب به پشت قرار داده شود.
- سطح خواب صاف و سفت باشد.
- تشک استاندارد و متناسب با تخت استفاده شود.
- بالش، عروسک، پتوهای شل، ضربه‌گیر تخت و وسایل نرم در محل خواب قرار نگیرد.
- نوزاد روی مبل، صندلی یا تخت بزرگسالان به‌عنوان محل خواب رها نشود.
- محیط خواب نوزاد از دود سیگار و سایر منابع دود دور باشد.
آیا نوزاد نارس باید به پهلو یا روی شکم بخوابد؟
برای خواب، قرار دادن نوزاد به شکم یا پهلو توصیه نمی‌شود؛ خواب به پشت وضعیت استاندارد ایمن است.
اگر نوزاد به دلیل یک بیماری خاص نیاز به وضعیت متفاوتی داشته باشد، این تصمیم باید توسط پزشک گرفته شود.
آیا نوزاد نارس به غربالگری چشم نیاز دارد؟
برخی نوزادان نارس در معرض خطر رتینوپاتی نوزادان نارس (ROP) قرار دارند.
اما همه نوزادان نارس الزاماً نیازمند غربالگری چشم یکسان نیستند. تصمیم برای غربالگری بر اساس عواملی مانند سن بارداری، وزن هنگام تولد و شرایط بالینی نوزاد انجام می‌شود.
ROP در بسیاری از موارد خودبه‌خود برطرف می‌شود، اما موارد شدید ممکن است نیاز به درمان داشته باشند و در صورت عدم درمان می‌توانند به مشکلات جدی بینایی منجر شوند.
بنابراین اگر پزشک برای معاینه چشم نوزاد نارس وقت تعیین کرده است، انجام آن را به تعویق نیندازید.
شنوایی و سایر غربالگری‌ها را فراموش نکنید
نوزاد نارس نیز باید غربالگری‌های معمول نوزادان را طبق برنامه دریافت کند.
بسته به شرایط نوزاد ممکن است نیاز به:
- غربالگری شنوایی
- غربالگری بیماری‌های متابولیک نوزادی
- بررسی بینایی
- بررسی کم‌خونی
- آزمایش‌های تکمیلی
- یا سایر بررسی‌های تخصصی
وجود داشته باشد.
اگر نتیجه غربالگری نیاز به پیگیری داشته باشد، آن را به معنی تشخیص قطعی بیماری در نظر نگیرید؛ بلکه معمولاً به آزمایش یا ارزیابی تکمیلی نیاز است.
واکسیناسیون نوزاد نارس
نارس بودن به‌تنهایی دلیل برای به تعویق انداختن واکسن‌ها نیست.
طبق راهنمای CDC، بیشتر نوزادان نارس باید واکسن‌ها را بر اساس سن تقویمی و تقریباً مطابق برنامه معمول دریافت کنند، نه اینکه واکسیناسیون آنها تا رسیدن به وزن خاصی عقب بیفتد. یکی از استثناهای مهم، تصمیم‌گیری درباره دوز اول واکسن هپاتیت B در برخی نوزادان با وزن کمتر از ۲۰۰۰ گرم است که به وضعیت مادر از نظر HBsAg و زمان ترخیص نیز بستگی دارد.
بنابراین برنامه واکسیناسیون نوزاد نارس باید با پزشک و بر اساس شرایط او تنظیم شود.
مراقبت از نوزاد نارس بعد از ترخیص از بیمارستان
ترخیص به معنی پایان مراقبت‌های ویژه نیست؛ بلکه شروع مرحله جدیدی از پیگیری است.
بعد از ترخیص ممکن است نوزاد نیاز داشته باشد توسط پزشک اطفال یا متخصص نوزادان از نظر موارد زیر بررسی شود:
- وزن‌گیری و رشد
- تغذیه
- شنوایی
- بینایی
- رشد حرکتی
- تکامل شناختی و ارتباطی
- وضعیت تنفسی
- کم‌خونی و کمبودهای تغذیه‌ای
- داروها و مکمل‌ها
- و بیماری‌های خاص مرتبط با نارس بودن
AAP نیز در پیگیری نوزادان ترخیص‌شده از NICU بر ارزیابی رشد و تغذیه، پیگیری شنوایی و در صورت نیاز چشم‌پزشکی و ارزیابی تکامل تأکید دارد.
چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟
در نوزاد نارس، بعضی علائم نیازمند ارزیابی سریع هستند.
اگر نوزاد دچار موارد زیر شد، با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید و در شرایط شدید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید:
- مشکل یا افزایش واضح تلاش برای تنفس
- کبودی لب‌ها یا پوست
- وقفه تنفسی غیرعادی
- بی‌حالی شدید یا سخت بیدار شدن
- تغذیه نکردن یا کاهش واضح توان مکیدن
- استفراغ مکرر یا غیرطبیعی
- تب یا پایین بودن غیرعادی دمای بدن
- کاهش واضح تعداد پوشک‌های خیس
- تشنج
- زردی رو به افزایش یا تغییر وضعیت عمومی نوزاد
- کاهش وزن یا وزن‌گیری نامناسب طبق نظر پزشک
در نوزادان بسیار کم‌سن، تب یا افت دمای بدن هر دو می‌توانند نشانه بیماری جدی باشند و نباید بدون مشورت پزشکی نادیده گرفته شوند.
مراقبت از نوزاد نارس در خانه؛ چک‌لیست والدین
بعد از ترخیص بهتر است والدین این موارد را در برنامه خود داشته باشند:
☑ برنامه تغذیه نوزاد را طبق دستور پزشک دنبال کنید.
☑ وزن‌گیری را در ویزیت‌های مشخص بررسی کنید.
☑ مکمل‌ها را دقیقاً طبق دستور مصرف کنید.
☑ مراقبت کانگورویی را در صورت تأیید تیم درمان ادامه دهید.
☑ خواب ایمن را رعایت کنید.
☑ واکسن‌ها را طبق برنامه دریافت کنید.
☑ معاینات چشم و شنوایی را در صورت نیاز انجام دهید.
☑ رشد و تکامل نوزاد را با در نظر گرفتن سن اصلاح‌شده بررسی کنید.
☑ از تماس نوزاد با افراد بیمار تا حد امکان جلوگیری کنید.
☑ علائم هشدار تنفسی و تغذیه‌ای را بشناسید.
☑ دارو یا مکمل جدید را بدون مشورت پزشک شروع نکنید.
آیا نوزاد نارس همیشه در آینده مشکل رشدی خواهد داشت؟
خیر.
نوزادان نارس طیف بسیار متنوعی از پیامدهای رشد و تکامل دارند. شدت نارس بودن، وزن تولد، مشکلات پزشکی، وضعیت تغذیه، شرایط خانوادگی و دریافت مراقبت و مداخلات به‌موقع همگی می‌توانند در روند رشد مؤثر باشند.
برخی نوزادان نارس ممکن است کاملاً مطابق انتظار رشد کنند و برخی دیگر به پیگیری یا حمایت بیشتری در زمینه حرکتی، گفتاری، شنوایی، بینایی یا سایر حوزه‌های تکاملی نیاز داشته باشند.
به همین دلیل پیگیری منظم و شناسایی زودهنگام مشکلات، مهم‌تر از پیش‌بینی قطعی آینده بر اساس نارس بودن است.
سوالات متداول درباره مراقبت از نوزاد نارس
نوزاد نارس تا چه زمانی نیاز به مراقبت ویژه دارد؟
مدت مراقبت ویژه برای همه نوزادان یکسان نیست. بعضی نوزادان مدت کوتاهی بستری می‌شوند و برخی نوزادان بسیار نارس ممکن است هفته‌ها یا ماه‌ها به مراقبت بیمارستانی نیاز داشته باشند.
آیا شیر مادر برای نوزاد نارس مناسب است؟
بله. شیر مادر در صورت امکان یکی از مهم‌ترین گزینه‌های تغذیه نوزاد نارس است. در بعضی نوزادان بسیار نارس یا کم‌وزن ممکن است تقویت شیر مادر نیز لازم باشد.
آیا نوزاد نارس باید بیشتر از نوزاد معمولی غذا بخورد؟
الگوی تغذیه به سن بارداری، وزن، توانایی مکیدن و وضعیت پزشکی نوزاد بستگی دارد. نباید بدون نظر پزشک مقدار یا دفعات شیر را تغییر داد.
آیا نوزاد نارس باید به شکم بخوابد؟
خیر. برای خواب، نوزاد باید به پشت و روی سطح صاف و سفت قرار گیرد؛ مگر اینکه پزشک برای شرایط پزشکی خاص دستور دیگری داده باشد.
سن اصلاح‌شده نوزاد نارس تا چه زمانی اهمیت دارد؟
سن اصلاح‌شده در ارزیابی رشد و تکامل در سال‌های اول اهمیت دارد و AAP استفاده از آن را در ارزیابی تکاملی تا حدود ۲ سالگی مطرح می‌کند.
آیا همه نوزادان نارس باید معاینه چشم شوند؟
خیر. نیاز به غربالگری ROP بر اساس سن بارداری، وزن هنگام تولد و عوامل خطر بالینی تعیین می‌شود. پزشک نوزاد مشخص می‌کند که آیا معاینه چشم تخصصی لازم است یا خیر.
جمع‌بندی
مراقبت از نوزاد نارس فقط به دوران بستری در بیمارستان محدود نمی‌شود. تغذیه مناسب، شیر مادر، مراقبت کانگورویی، خواب ایمن، پیشگیری از عفونت، واکسیناسیون و پیگیری رشد و تکامل از مهم‌ترین بخش‌های مراقبت پس از تولد هستند.
نیازهای هر نوزاد نارس متفاوت است و نمی‌توان برای همه نوزادان یک برنامه ثابت برای تغذیه، خواب، مکمل یا ویزیت تعیین کرد.
اگر نوزاد نارس شما پس از ترخیص وزن‌گیری مناسبی ندارد، در تغذیه مشکل دارد، دچار مشکلات تنفسی می‌شود یا در مورد رشد و تکامل او نگرانی دارید، بهتر است ارزیابی توسط پزشک اطفال یا متخصص نوزادان انجام شود.
مهم‌ترین نکته برای والدین این است که نارس بودن پایان مسیر نیست؛ بلکه نیازمند مراقبت و پیگیری دقیق‌تر در ماه‌های اول زندگی است.
تاریخ آخرین به‌روزرسانی: ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ (۱۵ سپتامبر ۲۰۲۶)
