کمردرد کودکان؛ علت، علائم خطرناک و روش‌های درمان

کمردرد در کودکان می‌تواند به دلایل مختلفی از جمله کشیدگی عضلات، فعالیت‌های ورزشی، مشکلات ساختاری ستون فقرات یا برخی بیماری‌های زمینه‌ای ایجاد شود. اگرچه بسیاری از موارد کمردرد در کودکان و نوجوانان به علل عضلانی و مشکلات قابل‌کنترل مربوط هستند، درد مداوم، کمردرد شبانه یا همراهی درد با علائم دیگری مانند تب، ضعف پاها و اختلال در راه‌رفتن نیازمند بررسی پزشکی است.

برخلاف تصور بعضی از والدین، کمردرد فقط مختص بزرگسالان نیست. کودکان در سنین مختلف ممکن است از درد پایین کمر، درد پشت یا حتی دردی که به باسن و پاها انتشار پیدا می‌کند شکایت داشته باشند. علت کمردرد در یک کودک سه‌ساله ممکن است با علت آن در یک نوجوان ورزشکار متفاوت باشد؛ بنابراین سن کودک، مدت درد، شدت علائم و سابقه آسیب اهمیت زیادی دارند.

در این مقاله، علت کمردرد کودکان، علائم هشداردهنده، بیماری‌های احتمالی ستون فقرات، روش‌های تشخیص و درمان و راهکارهای پیشگیری از کمردرد را بررسی می‌کنیم.

علت کمردرد در کودکان چیست؟

علت کمردرد کودکان با توجه به سن، محل درد، نوع فعالیت و علائم همراه متفاوت است. مهم‌ترین علت‌ها عبارت‌اند از کشیدگی عضلات، آسیب‌های ورزشی، ناهنجاری‌های ستون فقرات، آسیب‌های استخوانی، عفونت و در موارد نادر، بیماری‌های جدی‌تر.

۱. کشیدگی یا اسپاسم عضلات کمر

کشیدگی عضلات و بافت‌های اطراف ستون فقرات یکی از علت‌های شایع کمردرد در کودکان و نوجوانان است. این مشکل ممکن است پس از فعالیت ورزشی شدید، بلندکردن جسم سنگین، حرکات ناگهانی یا تمرین‌های تکراری ایجاد شود.

علائم معمول عبارت‌اند از:

درد در عضلات اطراف ستون فقرات
حساسیت موضعی هنگام لمس
افزایش درد با بعضی حرکات
بهبود تدریجی با کاهش فعالیت‌های تشدیدکننده

در موارد خفیف، درد ممکن است طی چند روز تا چند هفته کاهش پیدا کند. بااین‌حال، اگر درد شدید باشد، بدتر شود یا با علائم هشداردهنده همراه باشد، نباید آن را صرفاً به کشیدگی عضلات نسبت داد.

۲. قوز پشت یا کیفوز

کیفوز به افزایش انحنای ستون فقرات در ناحیه پشت گفته می‌شود. بعضی از انواع کیفوز در نوجوانی ایجاد می‌شوند و ممکن است با تغییر وضعیت بدن، خشکی ستون فقرات و کمردرد یا درد قسمت بالایی پشت همراه باشند.

یکی از انواع آن، کیفوز شوئرمن است که در دوران رشد دیده می‌شود و با تغییرات ساختاری مهره‌ها ارتباط دارد.

وجود قوز به‌تنهایی به معنای بیماری نیست؛ اما اگر انحنای پشت واضح، پیشرونده یا همراه با درد مداوم باشد، بررسی پزشک ضروری است.

۳. اسپوندیلولیز؛ آسیب فشاری مهره‌های ستون فقرات

اسپوندیلولیز نوعی آسیب در بخشی از مهره به نام پارس اینترآرتیکولاریس است که ممکن است بر اثر فشارهای تکراری ایجاد شود. این مشکل در نوجوانانی که ورزش‌هایی با خم‌کردن مکرر کمر به عقب، چرخش تنه یا فشار زیاد به ستون فقرات انجام می‌دهند، بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

ورزش‌هایی مانند ژیمناستیک، شیرجه و برخی رشته‌های پربرخورد می‌توانند در ایجاد این آسیب نقش داشته باشند.

علائم احتمالی عبارت‌اند از:

درد پایین کمر که با فعالیت تشدید می‌شود.
افزایش درد هنگام خم‌کردن کمر به عقب.
کاهش درد با محدودکردن فعالیت تشدیدکننده.
گاهی انتشار درد به باسن یا پا.

تشخیص بر اساس شرح‌حال، معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری انجام می‌شود. در بسیاری از موارد، درمان غیرجراحی شامل تعدیل فعالیت ورزشی و فیزیوتراپی تحت نظر متخصص کافی است.

۴. اسپوندیلولیستزیس؛ سرخوردگی مهره‌های ستون فقرات

اسپوندیلولیستزیس به جابه‌جایی یک مهره نسبت به مهره مجاور گفته می‌شود. این وضعیت ممکن است در برخی کودکان و نوجوانان به دنبال نقص ساختاری یا آسیب فشاری مهره ایجاد شود.

بعضی از افراد هیچ علامتی ندارند، اما در موارد دیگر ممکن است کمردرد، خشکی کمر یا درد هنگام فعالیت ایجاد شود. اگر سرخوردگی مهره با فشار بر ساختارهای عصبی همراه باشد، احتمال بروز درد انتشاری، گزگز یا ضعف اندام تحتانی نیز وجود دارد.

شدت علائم و میزان جابه‌جایی مهره در انتخاب روش درمان اهمیت دارند؛ بنابراین همه موارد به جراحی نیاز ندارند.

عفونت ستون فقرات

۵. عفونت دیسک یا مهره‌های ستون فقرات

دیسکیت به التهاب یا عفونت دیسک بین مهره‌ای گفته می‌شود و استئومیلیت مهره‌ای به عفونت استخوان مهره اشاره دارد. این بیماری‌ها در کودکان کم‌سن نیز ممکن است رخ دهند.

علائم در کودکان خردسال همیشه واضح نیستند و ممکن است به شکل‌های زیر ظاهر شوند:

بی‌قراری یا تحریک‌پذیری غیرمعمول
امتناع از راه‌رفتن یا حرکت‌دادن کمر
لنگیدن
درد کمر یا شکم
خشکی ستون فقرات
تب، که ممکن است وجود نداشته باشد

عفونت ستون فقرات می‌تواند از طریق جریان خون به مهره یا دیسک برسد، اما نمی‌توان هر مورد کمردرد را به عفونت دندان، مثانه یا روده نسبت داد. تشخیص عفونت به ارزیابی بالینی و در صورت نیاز آزمایش و تصویربرداری وابسته است.

اگر کودک کمردرد همراه با تب، بی‌حالی، لنگیدن یا امتناع از راه‌رفتن دارد، باید سریع ارزیابی شود.

۶. فتق دیسک و فشار بر عصب‌ها

فتق دیسک در کودکان نسبت به بزرگسالان کمتر شایع است، اما ممکن است پس از آسیب یا به دلایل دیگر رخ دهد.

در این وضعیت، بیرون‌زدگی بخشی از دیسک می‌تواند به ساختارهای عصبی فشار وارد کند. علائم احتمالی شامل درد پایین کمر، انتشار درد به باسن یا پا، گزگز و گاهی ضعف عضلانی است.

وجود درد پا به‌تنهایی تشخیص فتق دیسک را قطعی نمی‌کند. پزشک با بررسی علائم عصبی و معاینه تعیین می‌کند که آیا تصویربرداری مانند MRI لازم است یا خیر.

۷. تومورهای ستون فقرات و بیماری‌های خونی

تومورها و بیماری‌های بدخیم از علت‌های کم‌شیوع کمردرد کودکان هستند، اما در صورت وجود علائم هشداردهنده باید در ارزیابی پزشکی در نظر گرفته شوند.

درد مداوم و پیشرونده، درد شبانه، کاهش وزن غیرقابل‌توضیح، ضعف اندام‌ها یا اختلال در راه‌رفتن از نشانه‌هایی هستند که ممکن است بررسی بیشتر را ضروری کنند.

برخی بیماری‌های خونی، از جمله لوسمی، نیز می‌توانند با درد استخوانی یا کمردرد همراه باشند. بااین‌حال، وجود کمردرد به‌تنهایی به معنای ابتلا به سرطان نیست و تشخیص تنها پس از بررسی‌های پزشکی امکان‌پذیر است.

برای آشنایی بیشتر با مشکلات استخوانی دوران کودکی، مقاله بیماری‌های استخوان در کودکان، انواع و درمان آن‌ها را مطالعه کنید.

۸. اسکولیوز و سایر ناهنجاری‌های ستون فقرات

اسکولیوز به انحنای جانبی ستون فقرات گفته می‌شود. این وضعیت در بسیاری از کودکان بدون درد است، اما در صورت وجود درد مداوم، تغییر شکل قابل‌توجه یا علائم عصبی، بررسی دقیق اهمیت دارد.

تغییر شکل ستون فقرات همیشه علت کمردرد نیست؛ پزشک باید مشخص کند که آیا درد ناشی از ناهنجاری ساختاری است یا علت دیگری دارد.

۹. کمردرد ناشی از وضعیت بدنی و کوله‌پشتی سنگین

نشستن طولانی‌مدت در وضعیت نامناسب، کمبود فعالیت بدنی یا حمل وسایل سنگین ممکن است با دردهای عضلانی و ناراحتی کمر ارتباط داشته باشد. بااین‌حال، شواهد علمی درباره رابطه مستقیم کوله‌پشتی سنگین با کمردرد در کودکان یکدست نیست و نباید هر نوع کمردردی را به کوله‌پشتی نسبت داد.

اگر کودک هنگام حمل کوله‌پشتی به جلو خم می‌شود، برای نگه‌داشتن آن تقلا می‌کند یا از درد شانه و کمر شکایت دارد، وزن و نحوه قرارگیری کوله‌پشتی باید بررسی شود.

علت کمردرد در کودکان بر اساس سن چیست؟

سن کودک یکی از عوامل مهم در تشخیص علت کمردرد است. البته هیچ سنی به‌تنهایی علت بیماری را مشخص نمی‌کند و معاینه و بررسی علائم همراه اهمیت بیشتری دارند.

کمردرد در کودک سه‌ساله: عفونت دیسک یا مهره‌ها، آسیب و برخی مشکلات دیگر باید در صورت وجود علائم مشکوک بررسی شوند. امتناع از راه‌رفتن، بی‌قراری غیرمعمول یا تب همراه با درد اهمیت ویژه‌ای دارد.
کمردرد در کودکان زیر پنج سال: به دلیل احتمال بیشتر برخی علل زمینه‌ای و دشواری توصیف درد توسط کودک، ارزیابی پزشکی زودهنگام توصیه می‌شود.
کمردرد در کودکان دبستانی: کشیدگی عضلات، فعالیت بدنی، آسیب و مشکلات مرتبط با وضعیت بدن از علل احتمالی هستند.
کمردرد در نوجوانان: آسیب‌های ورزشی، اسپوندیلولیز، تغییرات ساختاری ستون فقرات و دردهای عضلانی از علت‌های مهم به شمار می‌روند.

اگر کودک نمی‌تواند محل درد یا شدت آن را توضیح دهد، به تغییر رفتار، نحوه راه‌رفتن، تمایل به حرکت و واکنش او هنگام بلندشدن یا نشستن توجه کنید.

درمان کمردرد کودکان چگونه است؟

درمان به علت درد بستگی دارد. به همین دلیل، پیش از شروع درمان اختصاصی باید مشخص شود که کمردرد ناشی از کشیدگی عضلات است یا به بیماری دیگری مربوط می‌شود.

۱. استراحت نسبی و تعدیل فعالیت

در کمردردهای خفیف عضلانی، کاهش موقت فعالیت‌هایی که درد را تشدید می‌کنند ممکن است کمک‌کننده باشد. استراحت مطلق و طولانی‌مدت معمولاً ضروری نیست و بازگشت تدریجی به فعالیت‌های معمول، متناسب با شدت علائم، اهمیت دارد.

اگر درد پس از ورزش ایجاد شده است، کودک باید تا زمان بهبود از حرکاتی که درد را تشدید می‌کنند پرهیز کند.

۲. کمپرس سرد یا گرم

در برخی دردهای عضلانی، کمپرس سرد یا گرم ممکن است به کاهش ناراحتی کمک کند. از یک لایه پارچه بین کمپرس و پوست استفاده کنید و از تماس مستقیم یخ یا وسیله بسیار داغ با پوست کودک خودداری کنید.

انتخاب کمپرس به شرایط کودک و علت احتمالی درد بستگی دارد. اگر درد شدید است یا علائم هشداردهنده وجود دارد، کمپرس نباید مراجعه پزشکی را به تأخیر بیندازد.

۳. فیزیوتراپی و تمرین‌های مناسب

در برخی موارد، پزشک یا فیزیوتراپیست ممکن است تمرین‌های تقویت عضلات مرکزی بدن، بهبود انعطاف‌پذیری و اصلاح الگوهای حرکتی را توصیه کند.

تمرین‌ها باید با توجه به سن کودک و علت درد انتخاب شوند. اگر احتمال شکستگی فشاری مهره، عفونت یا آسیب جدی وجود دارد، انجام خودسرانه تمرین‌های کمر مناسب نیست.

۴. داروهای مسکن

در صورت نیاز، پزشک ممکن است داروی مسکن یا ضدالتهاب مناسب سن و وزن کودک را توصیه کند. انتخاب دارو، مقدار مصرف و مدت استفاده باید بر اساس شرایط کودک باشد.

به کودک داروهای بزرگسالان را خودسرانه ندهید و از مصرف طولانی‌مدت مسکن‌ها بدون نظر پزشک پرهیز کنید.

چه زمانی برای کمردرد کودک باید به پزشک مراجعه کنیم؟

در موارد زیر، ارزیابی پزشکی اهمیت دارد:

کمردردی که بیش از چند روز ادامه پیدا می‌کند، رو به تشدید است یا فعالیت‌های روزانه را محدود می‌کند.
درد مداوم یا شبانه، به‌ویژه اگر کودک را از خواب بیدار کند.
کمردردی که بیش از چهار هفته ادامه داشته باشد.
تب، کاهش وزن غیرقابل‌توضیح یا بی‌حالی همراه با درد.
انتشار درد به پا، بی‌حسی، گزگز یا ضعف عضلانی.
لنگیدن یا امتناع کودک از راه‌رفتن.
کمردرد در کودک خردسال، به‌خصوص زیر پنج سال.
درد پس از ضربه شدید یا آسیب ورزشی قابل‌توجه.

در صورت بروز ضعف ناگهانی یا پیشرونده پاها، اختلال جدید در کنترل ادرار یا مدفوع، ناتوانی در راه‌رفتن یا آسیب شدید، مراجعه به اورژانس ضروری است.

پرسش‌های متداول درباره کمردرد کودکان

آیا کمردرد در کودکان طبیعی است؟

کمردرد در کودکان و نوجوانان رخ می‌دهد و همیشه به معنای بیماری جدی نیست. بااین‌حال، درد مداوم، درد شبانه، علائم عصبی یا علائم عمومی مانند تب باید بررسی شوند.

علت کمردرد کودک سه‌ساله چیست؟

کشیدگی عضلات، آسیب و برخی بیماری‌های زمینه‌ای از علت‌های احتمالی هستند. در این سن، به‌ویژه اگر کودک تب دارد، لنگ می‌زند یا از راه‌رفتن خودداری می‌کند، باید سریع‌تر به پزشک مراجعه کرد.

آیا کوله‌پشتی سنگین باعث کمردرد کودکان می‌شود؟

رابطه مستقیم وزن کوله‌پشتی و کمردرد در مطالعات علمی کاملاً یکدست نیست، اما کیف سنگین یا نامناسب می‌تواند باعث ناراحتی و دشواری در حمل شود. کاهش وزن کیف و استفاده صحیح از بندها توصیه می‌شود.

آیا برای هر نوع کمردرد کودک باید MRI انجام شود؟

خیر. MRI برای همه کودکان لازم نیست. پزشک بر اساس شرح‌حال، معاینه و وجود علائم هشداردهنده درباره ضرورت تصویربرداری تصمیم می‌گیرد.

برای کمردرد کودکان کمپرس سرد بهتر است یا گرم؟

هر دو ممکن است در برخی دردهای عضلانی به کاهش ناراحتی کمک کنند، اما انتخاب آن‌ها به شرایط کودک بستگی دارد. کمپرس را مستقیماً روی پوست قرار ندهید و در صورت وجود علائم هشداردهنده، ارزیابی پزشکی را در اولویت قرار دهید.

جمع‌بندی

کمردرد کودکان می‌تواند ناشی از کشیدگی عضلات، فعالیت ورزشی، آسیب‌های فشاری مهره‌ها، ناهنجاری‌های ستون فقرات یا بیماری‌های زمینه‌ای باشد. برای انتخاب روش درمان، ابتدا باید علت درد مشخص شود.

در کمردردهای خفیف عضلانی، تعدیل فعالیت و بازگشت تدریجی به حرکت ممکن است کافی باشد؛ اما درد شبانه، تب، ضعف یا بی‌حسی پاها، اختلال در راه‌رفتن و مشکلات جدید ادرار یا مدفوع نیازمند توجه فوری هستند. تشخیص زودهنگام علت‌های جدی و پرهیز از درمان خودسرانه، به حفظ سلامت کودک کمک می‌کند.