کم‌خونی در نوزادان و کودکان؛ علت‌ها، علائم، تشخیص و درمان

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۵ آبان ۱۴۰۵ (۲۷ اکتبر ۲۰۲۶)

خلاصه مطلب:

 کم‌خونی یعنی کمبود هموگلوبین یا گلبول قرمز در خون. شایع‌ترین علت آن در نوزادان و کودکان کمبود آهن است، اما تالاسمی، کمبود G6PD (فاویسم)، کمبود ویتامین B12 و فولات، خونریزی و بیماری‌های مزمن هم می‌توانند علت باشند. بسیاری از کودکان کم‌خون علامتی ندارند، پس آزمایش خون مهم‌ترین راه تشخیص است. آکادمی کودکان آمریکا (AAP) در راهنمای جدید ۲۰۲۶ خود آزمایش CBC و فریتین را برای همه‌ی شیرخواران توصیه می‌کند؛ بین ۹ تا ۱۲ ماهگی برای شیرخوار با شیر مادر و بین ۱۵ تا ۱۸ ماهگی برای شیرخوار با شیر خشک. قطره آهن، رژیم غذایی مناسب و پیگیری با پزشک، پایه‌ی پیشگیری و درمان است.

رنگ‌پریدگی، بی‌حالی و بی‌اشتهایی کودک هر مادری را نگران می‌کند، و سؤال‌های زیادی پیش می‌آید: آیا کم‌خونی است؟ قطره آهن چه زمانی شروع شود؟ آیا قطره آهن ضرر دارد؟ تالاسمی چه فرقی با فقر آهن دارد؟ در این مطلب به همه‌ی این سؤال‌ها ساده و کاربردی جواب می‌دهیم.

پاسخ کوتاه به پرسش‌های پرتکرار والدین

کم‌خونی در نوزادان و کودکان یعنی چه؟

هموگلوبین پروتئینی در گلبول قرمز است که اکسیژن را به بدن می‌رساند. وقتی هموگلوبین کم شود، بدن اکسیژن کافی نمی‌گیرد و کم‌خونی ایجاد می‌شود. مقدار طبیعی هموگلوبین با سن تغییر می‌کند و در نوزاد تازه‌متولد بالاتر از کودک است. طبق تعریف سازمان جهانی بهداشت، هموگلوبین کمتر از ۱۱ گرم در دسی‌لیتر در ۶ تا ۵۹ ماهگی، کمتر از ۱۱٫۵ در ۵ تا ۱۱ سالگی و کمتر از ۱۲ در ۱۲ تا ۱۴ سالگی کم‌خونی محسوب می‌شود. عدد را همیشه پزشک بر اساس سن و آزمایشگاه تفسیر می‌کند.

علت‌های کم‌خونی در نوزادان و کودکان

کمبود آهن؛ شایع‌ترین علت

چند عامل باعث کمبود آهن می‌شود:

• ذخیره‌ی کم هنگام تولد: نوزاد نارس یا کم‌وزن، دوقلو، یا مادر مبتلا به کم‌خونی در بارداری.
• شیر مادر بدون مکمل آهن: شیر مادر بهترین غذاست، اما آهن کمی دارد؛ ذخیره‌ی آهن نوزاد در حدود ۴ تا ۶ ماهگی کم می‌شود.
• شیر گاو قبل از ۱۲ ماهگی: آهن کمی دارد و می‌تواند جای غذاهای غنی از آهن را بگیرد.
• مصرف زیاد شیر بعد از یک سالگی: کودک سیر می‌شود و غذای آهن‌دار کمتر می‌خورد.
• رژیم کم‌گوشت، گیاهخواری بدون برنامه یا غذاخوری سلیقه‌ای.
• خونریزی پنهان (مثلاً از دستگاه گوارش) یا انگل روده.
• مشکل جذب آهن، مثل بیماری سلیاک.
• رشد سریع در شیرخوارگی و نوجوانی؛ در دختران نوجوان، قاعدگی هم اضافه می‌شود.

تالاسمی

تالاسمی بیماری ارثی است و در ایران شناخته‌شده است. دو والد حامل می‌توانند فرزند مبتلا داشته باشند. در تالاسمی مینور (حامل) معمولاً علامت جدی نیست، اما آزمایش خون شبیه فقر آهن است (گلبول‌های کوچک). در تالاسمی ماژور علائم معمولاً چند ماه پس از تولد با رنگ‌پریدگی شدید، ضعف و بزرگی شکم شروع می‌شود و درمان تخصصی لازم است. به همین دلیل بدون آزمایش، به کودکی که کم‌خونی دارد قطره آهن زیاد نمی‌دهند؛ ابتدا باید فقر آهن از تالاسمی جدا شود.

کمبود G6PD (فاویسم)

در این بیماری ارثی، گلبول‌ها در مواجهه با باقلا، بعضی داروها، نفتالین (گلوله‌ی ضد بید) یا عفونت‌ها شکسته می‌شوند. علائم: رنگ‌پریدگی ناگهانی، زردی، ادرار تیره و بی‌حالی. اگر بعد از خوردن باقلا یا تماس با نفتالین این علائم پیدا شد، فوراً به اورژانس مراجعه کنید. اگر فرزندتان G6PD دارد، فهرست داروهای ممنوع را از پزشک بگیرید.

کم‌خونی فیزیولوژیک و کم‌خونی نارسی

در نوزاد ترم سالم، هموگلوبین در حدود ۶ تا ۱۲ هفتگی کاهش طبیعی پیدا می‌کند و معمولاً درمانی نمی‌خواهد. در نوزاد نارس این کاهش زودتر و شدیدتر است و نوزاد نارس معمولاً زیر نظر پزشک مکمل آهن می‌گیرد.

علائم کم‌خونی در نوزادان و کودکان

اغلب کودکان کم‌خون علامت مشخصی ندارند. علائم شایع:

• رنگ‌پریدگی پوست، لب‌ها، کف دست و داخل پلک پایین
• بی‌حالی، خستگی زودرس و کم‌تحرکی
• بدخلقی و بی‌قراری
• بی‌اشتهایی و کم شدن وزن‌گیری
• دست و پای سرد
• تپش قلب و تنفس تند
• عفونت‌های مکرر
• میل به خوردن چیزهای غیرخوراکی مثل یخ، خاک یا نشاسته
• ضعف تمرکز و یادگیری، و در موارد شدید تأخیر رشد

رنگ‌پریدگی به‌تنهایی کافی نیست؛ بعضی کودکان به‌طور طبیعی پوست روشن دارند. تشخیص با آزمایش است.

چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟

• نوزاد نارس یا کم‌وزن
• شیرخوار با شیر مادر بدون مکمل آهن بعد از ۴ تا ۶ ماهگی
• کودکی که قبل از ۱۲ ماهگی شیر گاو گرفته
• کودک با رژیم کم‌گوشت یا گیاهخوار
• کودک مبتلا به بیماری گوارشی مزمن
• خانواده‌ای با سابقه‌ی تالاسمی یا G6PD
• دختران نوجوان با قاعدگی سنگین

تشخیص کم‌خونی: چه آزمایش‌هایی لازم است؟

• شمارش کامل سلول‌های خون (CBC): هموگلوبین و اندازه‌ی گلبول‌ها (MCV و RDW).
• فریتین سرم: نشانه‌ی ذخیره‌ی آهن. بر اساس راهنمای ۲۰۲۶ AAP، فریتین ۲۰ نانوگرم بر میلی‌لیتر یا کمتر در کودکان تا ۱۰ سالگی با کمبود آهن همخوانی دارد.
• در صورت نیاز: آزمایش آهن و TIBC، الکتروفورز هموگلوبین (تالاسمی)، آزمایش G6PD، ویتامین B12 و فولات و آزمایش مدفوع.

زمان غربالگری: AAP توصیه می‌کند شیرخوار با شیر مادر بین ۹ تا ۱۲ ماهگی و شیرخوار با شیر خشک بین ۱۵ تا ۱۸ ماهگی آزمایش شود. در دختران نوجوان با قاعدگی هم غربالگری پیشنهاد می‌شود. کودک پرخطر ممکن است زودتر یا دوباره آزمایش شود.

درمان کم‌خونی و قطره آهن

درمان به علت بستگی دارد:

• فقر آهن: مکمل آهن (قطره یا قرص) برای چند ماه و رژیم غنی از آهن. پیگیری با آزمایش لازم است. اگر فریتین بعد از ۳ ماه هنوز پایین بود، پزشک ممکن است مصرف را تمدید کند.
• کمبود B12 یا فولات: مکمل مناسب با تجویز پزشک.
• تالاسمی ماژور و کم‌خونی‌های همولیتیک: درمان تخصصی و گاهی تزریق خون.
• علت زمینه‌ای (انگل، خونریزی، بیماری مزمن): درمان همان علت.

قطره آهن؛ از چه زمانی و چطور؟

راهنمای AAP می‌گوید شیرخوار ترم که فقط شیر مادر می‌خورد باید تا حدود ۴ تا ۶ ماهگی مکمل آهن شروع کند و نوزاد نارس تا ۲ هفتگی. در بسیاری از منابع ایرانی شروع از ۶ ماهگی ذکر می‌شود. زمان دقیق، نوع قطره و مقدار را فقط پزشک مشخص می‌کند و بر اساس وزن کودک است. شیرخوار با شیر خشک غنی‌شده با آهن معمولاً قطره جدا لازم ندارد، مگر پزشک بگوید.

نکته‌های مصرف:

• قطره را بین وعده‌ها و در گوشه‌ی دهان بدهید. اگر معده کودک ناراحت می‌شود، با غذا بدهید و به پزشک بگویید.
• مصرف همزمان با شیر، لبنیات و چای جذب آهن را کم می‌کند.
• ویتامین C (مثل آب پرتقال، برای کودک بالای ۶ ماه) جذب را بیشتر می‌کند.
• بعد از قطره، دهان و دندان کودک را با پارچه‌ی نرم یا مسواک تمیز کنید تا لک نشود.
• مدفوع تیره بعد از مصرف آهن طبیعی است.
• یبوست، تهوع یا دل‌درد از عوارض شایع است؛ با پزشک مشورت کنید.
• مصرف زیاد آهن خطرناک است. قطره را دور از دسترس کودک نگه دارید و دوز را خودسرانه زیاد نکنید. اگر کودک مقدار زیادی خورد، فوراً با اورژانس ۱۱۵ یا مرکز سموم ۱۴۹۰ تماس بگیرید.

تغذیه برای پیشگیری از کم‌خونی

بعد از شروع غذای کمکی (حدود ۶ ماهگی) غذاهای غنی از آهن را زود وارد برنامه کنید:

برای کودک کوچک، میوه‌ی خشک (مثل برگه‌ی زردآلو) را له یا پوره کنید تا خفگی نشود. شیر گاو را بعد از ۱۲ ماهگی شروع کنید و مصرف زیاد آن را محدود نگه دارید تا جای غذا را نگیرد.

پیشگیری از کم‌خونی

• بستن دیرهنگام بند ناف هنگام تولد (در صورت صلاح پزشک و ماما)
• درمان کم‌خونی مادر در بارداری
• مکمل آهن برای نوزاد نارس و شیرخوار با شیر مادر طبق نظر پزشک
• ندادن شیر گاو قبل از ۱۲ ماهگی
• رژیم متنوع و غنی از آهن بعد از ۶ ماهگی
• آزمایش‌های غربالگری در زمان توصیه‌شده
• آزمایش غربالگری تالاسمی و G6PD در خانواده‌های پرخطر

چه زمانی باید فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کرد؟

• رنگ‌پریدگی شدید یا کبودی لب‌ها
• تنفس تند، تپش قلب یا ضعف شدید
• خواب‌آلودگی زیاد و بیدار نشدن
• زردی ناگهانی با ادرار تیره بعد از باقلا، دارو یا نفتالین
• خونریزی یا مدفوع سیاه قیری و خونی
• تب طولانی یا کبودی‌های بی‌دلیل
• درد استخوان یا بزرگی شکم
• مصرف بیش از حد قطره آهن

سؤالات متداول والدین

علائم کم‌خونی در نوزاد چیست؟

رنگ‌پریدگی، بی‌حالی، کم‌شیرخوری، بدخلقی و وزن‌گیری کم از علائم شایع است. بسیاری از موارد علامت ندارند و فقط با آزمایش پیدا می‌شوند.

رنگ‌پریدگی همیشه کم‌خونی است؟

خیر. بعضی کودکان پوست روشن دارند. برای تشخیص آزمایش CBC لازم است.

هموگلوبین طبیعی نوزاد و کودک چقدر است؟

با سن فرق می‌کند. در نوزاد تازه‌متولد بالاتر است و بعداً کاهش می‌یابد. پزشک عدد را با سن و آزمایشگاه مقایسه می‌کند.

قطره آهن از چه ماهگی شروع شود؟

راهنمای AAP برای شیرخوار با شیر مادر حدود ۴ تا ۶ ماهگی را توصیه می‌کند و در بسیاری از منابع ایرانی از ۶ ماهگی ذکر شده است. زمان دقیق را پزشک شما تعیین می‌کند.

قطره آهن تا چه سنی ادامه دارد؟

بستگی به نظر پزشک دارد. در برنامه‌های رایج، تا زمانی که کودک غذای غنی از آهن به اندازه‌ی کافی بخورد یا طبق دستور پزشک ادامه می‌یابد.

عوارض قطره آهن چیست؟

یبوست، مدفوع تیره، تهوع، دل‌درد و لک دندان. بیشتر آنها قابل کنترل‌اند.

چطور از سیاه شدن دندان با قطره آهن جلوگیری کنم؟

قطره را در گوشه‌ی دهان بدهید و بعد دهان و دندان را با پارچه‌ی نرم یا مسواک تمیز کنید.

اگر کودک کم‌خونی نداشته باشد، قطره آهن ضرر دارد؟

مقدار پیشگیرانه‌ی تجویزشده معمولاً بی‌خطر است. اما بدون نظر پزشک دوز را بالا نبرید، چون آهن زیاد خطرناک است.

تفاوت تالاسمی مینور و فقر آهن چیست؟

در هر دو گلبول‌ها کوچک‌اند. در فقر آهن، فریتین پایین است و با آهن بهتر می‌شود. در تالاسمی مینور، نیاز به الکتروفورز هموگلوبین است. بدون آزمایش خودسرانه آهن ندهید.

فاویسم یا G6PD چه علائمی دارد؟

رنگ‌پریدگی ناگهانی، زردی، ادرار تیره و ضعف بعد از باقلا، بعضی داروها یا نفتالین. این وضعیت فوریت پزشکی است.

آیا کودک خاک یا یخ می‌خورد؛ یعنی کم‌خونی؟

میل به خوردن خاک، یخ یا نشاسته ممکن است با فقر آهن همراه باشد. به پزشک بگویید و آزمایش بدهید.

کم‌خونی فیزیولوژیک نوزاد نگران‌کننده است؟

در نوزاد ترم سالم معمولاً طبیعی و موقتی است. اگر نوزاد نارس است یا علامت دارد، پزشک پیگیری می‌کند.

شیر گاو چه زمانی شروع شود؟

بعد از ۱۲ ماهگی. شیر گاو قبل از آن آهن کمی دارد و برای نوزاد مناسب نیست. بعد از یک سالگی هم مصرف زیاد آن را محدود نگه دارید.

شیرخوار با شیر خشک هم قطره آهن لازم دارد؟

شیر خشک غنی‌شده با آهن معمولاً آهن کافی دارد. اگر پزشک تجویز نکرد، نیازی نیست.

بهترین غذاهای غنی از آهن چیست؟

گوشت قرمز، مرغ، ماهی، حبوبات پخته‌ی له‌شده، زرده‌ی تخم‌مرغ پخته و غلات غنی‌شده. همراه آن‌ها منبع ویتامین C بدهید.

کم‌خونی بر رشد و یادگیری کودک اثر دارد؟

کمبود آهن شدید یا طولانی می‌تواند بر انرژی، تمرکز و رشد اثر بگذارد. تشخیص و درمان به‌موقع از این مشکل جلوگیری می‌کند.

جمع‌بندی

کم‌خونی در نوزادان و کودکان شایع و در بیشتر موارد قابل پیشگیری و درمان است. شایع‌ترین علت، کمبود آهن است، اما تالاسمی، G6PD و کمبود ویتامین‌ها هم باید در نظر گرفته شوند. آزمایش به‌موقع، رژیم غنی از آهن، قطره آهن طبق نظر پزشک و پیگیری آزمایشگاهی، چهار پایه‌ی اصلی‌اند. اگر کودک رنگ‌پریده، بی‌حال یا بی‌اشتهاست، منتظر نمانید و با پزشک اطفال مشورت کنید.

این مطلب جنبه‌ی آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست. دوز هر دارو را پزشک تعیین می‌کند.

بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت

تخصص: فوق‌تخصص نوزادان

تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۵ آبان ۱۴۰۵ (۲۷ اکتبر ۲۰۲۶)

منابع علمی

1. AAP Clinical Report 2026: Prevention, Screening, Diagnosis, and Treatment of Iron Deficiency and Iron Deficiency Anemia in Infants, Children, and Adolescents
2. AAP News: AAP report on iron deficiency includes expanded screening based on age, risk factors
3. HealthyChildren.org (AAP): Iron Deficiency and Iron Deficiency Anemia, AAP Updates Guidance
4. Mayo Clinic: Iron deficiency in children, prevention tips for parents
5. Children's National Hospital: Pediatric Anemia (iron-deficiency)
6. Cedars-Sinai: Iron-Deficiency Anemia in Children