آفت دهان کودک؛ علت، علائم و روش‌های درمان

آفت دهان یکی از علت‌های احتمالی زخم و درد داخل دهان کودکان است. این زخم‌ها معمولاً کوچک، گرد و سفید یا زردرنگ هستند و حاشیه‌ای قرمز دارند. آفت ممکن است هنگام غذا خوردن، نوشیدن یا مسواک زدن باعث درد و ناراحتی کودک شود.

بیشتر آفت‌های ساده بدون درمان اختصاصی و طی یک تا دو هفته بهبود می‌یابند؛ بااین‌حال، هر زخمی که داخل دهان کودک ایجاد می‌شود لزوماً آفت نیست. بعضی عفونت‌های ویروسی، مشکلات دندانی و بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند باعث ایجاد زخم دهان شوند. در این مقاله با علت‌های احتمالی آفت دهان کودک، روش‌های کاهش درد و نشانه‌هایی که به ارزیابی پزشکی نیاز دارند آشنا می‌شوید.

آفت دهان کودک چیست؟

آفت دهان یا زخم آفتی، زخمی سطحی و معمولاً دردناک است که در بافت نرم داخل دهان ایجاد می‌شود. این زخم‌ها بیشتر در قسمت داخلی لب‌ها و گونه‌ها، زیر یا کناره‌های زبان و گاهی روی لثه‌ها دیده می‌شوند.

آفت ساده معمولاً ویژگی‌های زیر را دارد:

• شکل گرد یا بیضی و اندازه کوچک دارد.

• مرکز آن سفید یا زرد و اطراف آن قرمز است.

• هنگام خوردن غذاهای ترش، شور یا تند درد بیشتری ایجاد می‌کند.

• معمولاً یک یا چند زخم محدود است.

• اغلب با تب یا علائم عمومی بیماری همراه نیست.

آفت‌های معمولی مسری نیستند و از طریق تماس، بوسیدن یا استفاده مشترک از ظروف به دیگران منتقل نمی‌شوند.

آیا آفت دهان در کودکان شایع است؟

آفت دهان می‌تواند در کودکان نیز ایجاد شود، اما شیوع و شکل بروز آن با افزایش سن متفاوت است. در کودکان خردسال، زخم‌های دهانی ممکن است به علت عفونت‌های ویروسی، آسیب بافت دهان یا مشکلات دیگری ایجاد شده باشند. بنابراین، به‌خصوص در نوزادان و کودکانی که هنوز نمی‌توانند محل درد خود را توضیح دهند، بهتر است علت زخم با دقت بررسی شود.

تفاوت آفت دهان و تبخال در کودکان چیست؟

آفت و تبخال هر دو می‌توانند دردناک باشند، اما علت و ویژگی‌های متفاوتی دارند.

اگر کودک تب، التهاب گسترده لثه، زخم‌های متعدد یا تاول روی لب دارد، نباید بدون معاینه فرض کرد که مشکل او آفت ساده است.

علت آفت دهان کودک چیست؟

علت دقیق آفت در بسیاری از موارد مشخص نیست. بااین‌حال، بعضی عوامل می‌توانند در ایجاد یا عود آن نقش داشته باشند.

۱. آسیب به بافت داخل دهان

گاز گرفتن تصادفی گونه یا زبان، مسواک زدن خشن، برخورد غذاهای سفت با بافت دهان و برخی اقدامات دندان‌پزشکی ممکن است با ایجاد زخم یا تحریک بافت دهان همراه باشند.

۲. زمینه خانوادگی

آفت‌های مکرر در بعضی خانواده‌ها بیشتر دیده می‌شوند. این موضوع می‌تواند نشان‌دهنده نقش عوامل ژنتیکی و استعداد فردی باشد، اما به این معنا نیست که آفت حتماً ارثی است.

۳. کمبود بعضی مواد مغذی

کمبود آهن، ویتامین B12، فولات و گاهی روی می‌تواند با آفت‌های مکرر ارتباط داشته باشد. بااین‌حال، وجود آفت به‌تنهایی به معنای کمبود ویتامین یا مواد معدنی نیست.

اگر کودک مرتب دچار زخم دهان می‌شود، رژیم غذایی محدودی دارد یا علائمی مانند رنگ‌پریدگی، خستگی یا اختلال رشد نشان می‌دهد، پزشک ممکن است بررسی تغذیه‌ای یا آزمایش‌های لازم را پیشنهاد کند. مکمل‌ها نباید بدون تشخیص و توصیه مناسب به کودک داده شوند.

۴. استرس و خستگی

در بعضی افراد، دوره‌های استرس ممکن است با عود آفت همراه باشند. بااین‌حال، استرس تنها علت آفت نیست و نمی‌توان هر زخم دهانی را به اضطراب یا خستگی کودک نسبت داد.

۵. حساسیت یا تحریک ناشی از غذاها

غذاهای ترش، تند، شور یا زبر ممکن است زخم موجود را تحریک کنند و درد آن را افزایش دهند. برخی مواد غذایی نیز ممکن است در بعضی کودکان محرک عود باشند؛ اما این موضوع به‌تنهایی وجود آلرژی غذایی را ثابت نمی‌کند.

۶. بیماری‌های زمینه‌ای

آفت‌های مکرر، شدید یا طولانی‌مدت گاهی با بیماری‌هایی مانند سلیاک، بیماری‌های التهابی روده یا برخی اختلالات سیستم ایمنی ارتباط دارند. این بیماری‌ها علت شایع هر آفت ساده‌ای نیستند؛ اما در صورت وجود علائم همراه، بررسی پزشکی اهمیت دارد.

علائم آفت دهان در کودکان چیست؟

مهم‌ترین نشانه، وجود یک یا چند زخم کوچک و دردناک در داخل دهان است. کودک ممکن است هنگام غذا خوردن گریه کند، از خوردن غذاهای معمول خودداری کند یا به دلیل درد کمتر مسواک بزند.

سایر نشانه‌های احتمالی عبارت‌اند از:

• حساسیت زخم هنگام تماس با غذا یا مسواک

• کاهش موقت اشتها

• ناراحتی هنگام جویدن یا بلع غذا

• شکایت از سوزش داخل دهان

تب بالا، التهاب شدید لثه، تاول‌های متعدد، بثورات پوستی یا بدحالی عمومی از علائم معمول آفت ساده نیستند و ممکن است به علت دیگری اشاره کنند.

درمان آفت دهان کودک چگونه است؟

در بیشتر موارد، آفت ساده به‌مرور بهبود می‌یابد و درمان با هدف کاهش درد، حفظ آب بدن و جلوگیری از تحریک بیشتر زخم انجام می‌شود.

۱. غذاهای نرم و خنک به کودک بدهید

غذاهای نرم و خنک معمولاً راحت‌تر خورده می‌شوند. بسته به سن و توانایی جویدن کودک، می‌توانید از گزینه‌هایی مانند ماست ساده، پوره، فرنی خنک‌شده یا غذاهای نرم و ولرم استفاده کنید.

غذاهای بسیار داغ، تند، شور، ترش و خوراکی‌های زبر یا ترد ممکن است درد را بیشتر کنند. اگر مرکبات یا آب‌میوه‌های اسیدی باعث سوزش می‌شوند، تا زمان بهبود زخم از آن‌ها پرهیز کنید.

۲. مراقب دریافت مایعات باشید

هنگام آفت دهان، نوشیدن مایعات از خوردن غذای جامد مهم‌تر است. آب خنک و سایر مایعات مناسب سن کودک را در دفعات کم و مکرر پیشنهاد دهید.

برای نوزادان، تغذیه با شیر مادر یا شیرخشک باید متناسب با شرایط کودک ادامه پیدا کند. اگر مکیدن از سینه یا شیشه دردناک است، درباره روش مناسب تغذیه با پزشک مشورت کنید.

کاهش واضح ادرار، خشکی دهان، نبود اشک هنگام گریه یا ناتوانی در نوشیدن مایعات می‌تواند نشانه کم‌آبی باشد و به ارزیابی سریع نیاز دارد.

۳. بهداشت دهان را با ملایمت رعایت کنید

مسواک نرم و حرکات آرام می‌توانند به حفظ بهداشت دهان کمک کنند. لازم نیست زخم را با مسواک یا گوش‌پاک‌کن لمس کنید؛ این کار ممکن است درد و تحریک آن را افزایش دهد.

اگر کودک به‌اندازه‌ای بزرگ است که بتواند محلول را بدون بلعیدن در دهان بچرخاند و بیرون بریزد، پزشک یا دندان‌پزشک ممکن است شست‌وشوی مناسب را پیشنهاد کند. محلول‌های دهان‌شویه معمولی ممکن است سوزش ایجاد کنند و برای کودکان خردسال مناسب نیستند.

۴. درباره داروهای تسکین‌دهنده با پزشک مشورت کنید

اگر درد باعث ناراحتی قابل‌توجه کودک شده است، پزشک می‌تواند با توجه به سن، وزن و وضعیت سلامت او درباره استفاده از مسکن مناسب راهنمایی کند. استامینوفن یا در برخی کودکان ایبوپروفن ممکن است گزینه باشند، اما انتخاب دارو و مقدار آن باید متناسب با شرایط کودک باشد.

به کودکان آسپرین ندهید، مگر در شرایط خاصی که پزشک متخصص صریحاً تجویز کرده باشد.

از ژل‌های بی‌حس‌کننده حاوی بنزوکائین یا لیدوکائین و محصولات مخصوص دندان‌درآوردن برای درمان خودسرانه زخم دهان کودک استفاده نکنید. این محصولات، به‌ویژه در کودکان خردسال، می‌توانند عوارض جدی داشته باشند. در صورت نیاز، پزشک ممکن است درمان موضعی متناسب با سن کودک تجویز کند.

۵. از درمان‌های خانگی تحریک‌کننده خودداری کنید

استفاده از پراکسید هیدروژن یا آب‌اکسیژنه، الکل و مواد محرک روی زخم دهان کودک توصیه نمی‌شود؛ این مواد ممکن است بافت آسیب‌دیده را تحریک کنند یا در صورت بلعیدن مشکل‌ساز شوند.

همچنین استفاده از شیر منیزیوم، پمادهای دهانی یا ترکیبات دارویی بدون بررسی سن کودک و نظر پزشک مناسب نیست. طبیعی یا خانگی بودن یک روش لزوماً به معنای بی‌خطر بودن آن برای کودک نیست.

آفت دهان کودک چند روز طول می‌کشد؟

آفت‌های کوچک و معمولی اغلب طی ۷ تا ۱۴ روز بهبود می‌یابند. درد ممکن است پیش از بسته‌شدن کامل زخم کمتر شود. آفت‌های بزرگ‌تر یا عمیق‌تر می‌توانند مدت بیشتری باقی بمانند.

اگر زخم پس از دو هفته بهبود نیافته، بزرگ‌تر شده، مرتب عود می‌کند یا با علائم دیگری همراه است، کودک باید توسط پزشک یا دندان‌پزشک ارزیابی شود.

چه زمانی برای آفت دهان کودک باید به پزشک مراجعه کرد؟

هرچند بیشتر آفت‌های ساده خطرناک نیستند، بعضی علائم به بررسی پزشکی نیاز دارند.

در این شرایط کودک را سریع ارزیابی کنید

• کودک نمی‌تواند مایعات کافی بنوشد یا نشانه‌های کم‌آبی دارد.

• تب همراه با زخم‌های متعدد، التهاب شدید لثه یا بدحالی عمومی وجود دارد.

• صورت یا لثه متورم شده یا درد شدید دندان در کنار زخم دیده می‌شود.

• زخم پس از مصرف داروی جدید ظاهر شده است.

• زخم‌های دهانی همراه با بثورات پوستی یا زخم در قسمت‌های دیگر بدن هستند.

اگر کودک دچار مشکل تنفسی، ناتوانی در بلع بزاق یا کاهش سطح هوشیاری شده است، باید فوراً کمک پزشکی دریافت کند.

در این شرایط برای معاینه وقت بگیرید

• زخم بیش از دو هفته باقی مانده است.

• آفت‌ها مرتب تکرار می‌شوند یا تعداد آن‌ها زیاد است.

• کودک به دلیل درد، تغذیه مناسبی ندارد.

• زخم غیرمعمول، بزرگ، خونریزی‌دهنده یا رو به بدترشدن است.

• همراه زخم، کاهش وزن، خستگی غیرعادی یا اختلال رشد دیده می‌شود.

پزشک بر اساس سن کودک، ظاهر زخم‌ها، سابقه بیماری و علائم همراه تشخیص می‌دهد که آیا مراقبت خانگی کافی است یا بررسی بیشتری لازم است.

پرسش‌های متداول درباره آفت دهان کودک

آیا آفت دهان کودک مسری است؟

خیر، آفت معمولی مسری نیست. اما زخم‌های ناشی از بعضی عفونت‌ها، از جمله تبخال دهانی، ممکن است مسری باشند؛ بنابراین تشخیص علت زخم اهمیت دارد.

آیا آفت دهان در نوزادان طبیعی است؟

زخم دهان در نوزادان ممکن است علت‌های متفاوتی داشته باشد و نباید بدون بررسی، آفت فرض شود. اگر نوزاد زخم دهانی دارد، شیر خوردنش کم شده یا تب و علائم بیماری دارد، با پزشک مشورت کنید.

برای آفت دهان کودک چه غذایی مناسب است؟

غذاهای نرم، خنک و غیرترش معمولاً بهتر تحمل می‌شوند. ماست ساده، پوره و غذاهای نرم متناسب با سن کودک می‌توانند گزینه‌های مناسبی باشند. از خوراکی‌های تند، شور، اسیدی و زبر که درد را افزایش می‌دهند پرهیز کنید.

آیا کمبود ویتامین باعث آفت دهان می‌شود؟

کمبود آهن، ویتامین B12 و فولات می‌تواند با آفت‌های مکرر ارتباط داشته باشد؛ اما همه آفت‌ها ناشی از کمبود مواد مغذی نیستند. در صورت تکرار زخم‌ها، پزشک درباره نیاز به آزمایش تصمیم می‌گیرد.

آیا می‌توان برای درمان آفت از ژل دندان‌درآوردن استفاده کرد؟

خیر، نباید خودسرانه از ژل‌های دندان‌درآوردن یا بی‌حس‌کننده‌های دهانی برای درمان آفت استفاده کرد. بعضی از این محصولات حاوی ترکیباتی هستند که برای کودکان خردسال خطرناک‌اند. در صورت درد شدید، درمان مناسب باید با توجه به سن کودک و نظر پزشک انتخاب شود.

جمع‌بندی

آفت دهان کودک معمولاً زخمی کوچک و دردناک است که طی یک تا دو هفته خودبه‌خود بهبود می‌یابد. ارائه غذاهای نرم و خنک، حفظ دریافت مایعات و پرهیز از مواد تحریک‌کننده به کاهش ناراحتی کودک کمک می‌کند. از استفاده خودسرانه از آب‌اکسیژنه، ژل‌های بی‌حس‌کننده و داروهای موضعی پرهیز کنید. اگر زخم‌ها مکرر یا طولانی‌مدت هستند یا با تب، بدحالی و نشانه‌های کم‌آبی همراه‌اند، ارزیابی پزشکی ضروری است.

منابع علمی

American Academy of Pediatrics – Mouth Ulcers

American Academy of Pediatrics – Mouth Sores: Child Care and Schools

MedlinePlus – Mouth Sores

NHS – Mouth Ulcers

American Academy of Pediatrics – Teething Pain Relief

تاریخ آخرین به‌روزرسانی علمی: ۲۹ مهر ۱۴۰۵ (۲۱ اکتبر ۲۰۲۶)