راهنمای حمام کردن نوزاد؛ از اولین حمام تا مراقبت از پوست

حمام کردن نوزاد یکی از تجربه‌های شیرین روزهای اول والدگری است؛ فرصتی برای تماس نزدیک، آرامش و آشنایی تدریجی کودک با آب. بااین‌حال، پوست ظریف نوزاد و توانایی محدود او در تنظیم دمای بدن باعث می‌شود حمام کردن به دقت و رعایت نکات ایمنی نیاز داشته باشد.

والدین معمولاً درباره زمان اولین حمام، دمای مناسب آب، تعداد دفعات استحمام، انتخاب شامپو و نحوه شستن سر و بدن نوزاد سؤال دارند. خبر خوب این است که حمام کردن نوزاد به وسایل پیچیده یا محصولات متعدد نیاز ندارد؛ آماده کردن وسایل، استفاده از آب مناسب و حمایت مداوم از سر و بدن کودک، مهم‌ترین اصول این کار هستند.

در این مقاله، روش صحیح حمام کردن نوزاد، مراقبت از بند ناف، انتخاب شوینده مناسب و نکاتی را که برای حفظ سلامت پوست و ایمنی کودک باید بدانید، بررسی می‌کنیم.

اولین حمام نوزاد چه زمانی باید انجام شود؟

بر اساس توصیه سازمان جهانی بهداشت، بهتر است اولین حمام نوزاد سالم و ترم حداقل تا ۲۴ ساعت پس از تولد به تعویق بیفتد. حمام زودهنگام می‌تواند احتمال کاهش دمای بدن را افزایش دهد و تماس پوست‌به‌پوست مادر و نوزاد و شروع شیردهی را مختل کند.

روی پوست نوزاد ممکن است ماده‌ای سفید و چرب به نام «ورنیکس» (Vernix caseosa) وجود داشته باشد. این لایه در دوران بارداری پوست نوزاد را می‌پوشاند و به حفظ رطوبت و محافظت از پوست کمک می‌کند؛ بنابراین لازم نیست برای پاک کردن کامل آن عجله کنید.

اگر نوزاد نارس است، وزن کمی دارد یا شرایط پزشکی خاصی دارد، زمان و روش حمام باید با توجه به وضعیت او و توصیه تیم درمان تعیین شود.

نوزاد چند بار در هفته به حمام نیاز دارد؟

حمام روزانه برای بیشتر نوزادان ضروری نیست. معمولاً دو تا سه بار حمام در هفته کافی است؛ البته صورت، دست‌ها، گردن و ناحیه پوشک باید در صورت نیاز تمیز شوند.

حمام کردن بیش از حد، به‌ویژه همراه با شوینده‌های نامناسب، ممکن است باعث خشکی یا تحریک پوست شود. اگر نوزاد زیاد عرق کرده، شیر روی بدنش ریخته یا پوشک او نشت کرده است، می‌توانید همان قسمت را به‌آرامی تمیز کنید و لازم نیست هر بار تمام بدنش را بشویید.

بهترین زمان حمام کردن، وقتی است که نوزاد بیدار و نسبتاً آرام باشد. بلافاصله پس از شیر خوردن، زمانی که کودک گرسنه است یا وقتی بسیار خسته و بی‌قرار است، حمام کردن ممکن است برای او ناخوشایند باشد.

وسایل لازم برای حمام کردن نوزاد

پیش از شروع، تمام وسایل مورد نیاز را در دسترس قرار دهید تا هنگام حمام مجبور نشوید از کودک فاصله بگیرید.

وسایل ضروری عبارت‌اند از:

وان مخصوص نوزاد یا لگن تمیز و مناسب
آب گرم با دمای مناسب
حوله نرم و تمیز
پارچه یا لیف بسیار نرم
پوشک تمیز
لباس مناسب و تمیز
شوینده ملایم مخصوص نوزاد، در صورت نیاز

در هفته‌های نخست، آب ساده معمولاً برای شست‌وشوی پوست نوزاد کافی است. استفاده از عطر، محصولات معطر، اسکراب و شوینده‌های قوی توصیه نمی‌شود.

مهم‌ترین نکته ایمنی: نوزاد را حتی برای چند ثانیه در وان تنها نگذارید. اگر وسیله‌ای را فراموش کرده‌اید یا لازم است به جایی بروید، کودک را از آب خارج کنید و در مکانی امن قرار دهید یا او را همراه خود ببرید.

دمای مناسب آب برای حمام نوزاد چقدر است؟

آب حمام باید گرم و دلپذیر باشد، نه داغ. دمای حدود ۳۷ تا ۳۸ درجه سانتی‌گراد معمولاً برای حمام نوزاد مناسب است؛ بااین‌حال، اندازه‌گیری دمای آب با دماسنج مخصوص حمام می‌تواند به کاهش خطر سوختگی کمک کند.

برای آماده کردن آب:

ابتدا آب سرد را داخل وان بریزید و سپس آب گرم اضافه کنید.
آب را به‌خوبی مخلوط کنید تا نقاط بسیار داغ باقی نماند.
دمای آب را با دماسنج بررسی کنید.
پیش از قرار دادن نوزاد، دوباره مطمئن شوید که آب بیش از حد گرم نیست.

بررسی آب با آرنج یا مچ دست می‌تواند یک ارزیابی اولیه باشد، اما جای دماسنج را نمی‌گیرد. هرگز نوزاد را هنگام باز بودن شیر آب در وان قرار ندهید؛ زیرا دمای آب ممکن است ناگهان تغییر کند.

همچنین محیط حمام باید به‌اندازه کافی گرم باشد تا نوزاد هنگام خیس بودن بدن سرد نشود.

آیا نوزاد قبل از افتادن بند ناف می‌تواند حمام کند؟

تا زمانی که بند ناف نیفتاده و محل آن بهبود نیافته است، بهتر است به‌جای قرار دادن نوزاد در وان، از روش شست‌وشوی اسفنجی یا موضعی استفاده کنید. در این روش، بدن کودک را با پارچه نرم و مرطوب تمیز می‌کنید و اجازه نمی‌دهید محل بند ناف برای مدت طولانی خیس بماند.

برای مراقبت از بند ناف:

فقط در صورت آلودگی، اطراف آن را با آب تمیز کنید.
پس از تمیز کردن، ناحیه را به‌آرامی خشک کنید.
بدون تجویز پزشک از روغن، پودر، کرم یا مواد ضدعفونی‌کننده روی بند ناف استفاده نکنید.
پوشک را طوری ببندید که روی بند ناف فشار وارد نکند و هوا بتواند به ناحیه برسد.

اگر اطراف بند ناف قرمز شده، ترشح چرکی دارد، بوی نامطبوع ایجاد شده یا نوزاد تب دارد، با پزشک تماس بگیرید.

پس از افتادن بند ناف و بهبود کامل محل آن، می‌توانید با رعایت اصول ایمنی، حمام در وان را آغاز کنید.

روش صحیح حمام کردن نوزاد

روش صحیح حمام کردن نوزاد تازه متولدشده

حمام نوزاد بهتر است کوتاه، آرام و با حرکات ملایم انجام شود. برای جلوگیری از سرد شدن بدن، فقط بخشی از بدن را که در حال شستن آن هستید در معرض هوا قرار دهید.

مرحله اول: آماده کردن محیط

پیش از شروع، در و پنجره را در صورت وجود جریان هوای سرد ببندید و تمام وسایل را کنار دست خود قرار دهید. تلفن همراه را کنار بگذارید تا توجه شما کاملاً به کودک باشد.

اگر برای اولین بار نوزاد را حمام می‌کنید، بهتر است از فرد باتجربه‌ای کمک بگیرید؛ اما مسئولیت نگه داشتن کودک باید همیشه به‌طور کامل بر عهده یک بزرگسال هوشیار باشد.

مرحله دوم: شستن صورت و چشم‌ها

ابتدا صورت نوزاد را با پارچه نرم و آب تمیز کنید. برای پاک کردن اطراف هر چشم از قسمت تمیز پارچه استفاده کنید و از مالش شدید بپرهیزید.

برای تمیز کردن صورت معمولاً نیازی به صابون نیست. همچنین آب یا پارچه را به داخل چشم‌ها، دهان و بینی کودک وارد نکنید.

مرحله سوم: شستن سر و موها

سر نوزاد را به‌خوبی با دست حمایت کنید و با مقدار کمی آب ولرم، موها و پوست سر را به‌آرامی تمیز کنید. در هفته‌های نخست معمولاً آب ساده کافی است.

اگر از شوینده استفاده می‌کنید، باید مخصوص نوزاد، ملایم و ترجیحاً بدون عطر باشد. پس از شست‌وشو، مواد باقی‌مانده را به‌آرامی آبکشی کنید و مراقب باشید سر نوزاد سرد نشود.

لازم نیست برای جلوگیری از عفونت، گوش‌ها را کاملاً خشک یا از ورود هر قطره آب به آن‌ها جلوگیری کنید؛ نکته مهم این است که آب را به داخل مجرای گوش نریزید و گوش را با گوش‌پاک‌کن تمیز نکنید.

مرحله چهارم: شستن بدن نوزاد

بدن کودک را به‌آرامی و به‌ترتیب بشویید. به این نواحی توجه ویژه داشته باشید:

گردن و چین‌های پوستی آن
زیر بغل
دست‌ها و بین انگشتان
قفسه سینه و شکم
پاها و بین انگشتان پا
پشت بدن
ناحیه پوشک

از لیف زبر، فشار زیاد و مالش مکرر پوست خودداری کنید. برای پاک کردن آلودگی‌ها معمولاً پارچه نرم و آب کافی است.

مرحله پنجم: شستن ناحیه تناسلی

برای تمیز کردن ناحیه پوشک، از آب تمیز و حرکت‌های ملایم استفاده کنید.

در نوزادان دختر، ناحیه تناسلی را از جلو به عقب تمیز کنید تا آلودگی مدفوع به سمت مجرای ادرار منتقل نشود.

در نوزادان پسری که ختنه نشده‌اند، پوست ختنه‌گاه را به زور عقب نکشید. در این سن کافی است بخش بیرونی آلت تناسلی را مانند سایر قسمت‌های بدن با آب تمیز کنید. عقب کشیدن اجباری پوست می‌تواند باعث درد، پارگی و خونریزی شود.

اگر نوزاد ختنه شده است، مراقبت از ناحیه جراحی باید مطابق دستور پزشک انجام شود.

مرحله ششم: آبکشی و بیرون آوردن نوزاد

باقی‌مانده شوینده را با آب ولرم و به‌آرامی پاک کنید. سر و گردن کودک را پیوسته حمایت کنید و مراقب باشید صورت او زیر آب نرود.

سپس نوزاد را با هر دو دست و به‌آرامی از وان خارج کنید و فوراً در حوله نرم بپیچید.

هیچ‌گاه به دلیل اینکه نوزاد در آب آرام است یا به نظر می‌رسد می‌تواند سر خود را نگه دارد، حمایت از او را متوقف نکنید.

چگونه نوزاد را بعد از حمام خشک کنیم؟

پس از حمام، حوله را به‌آرامی روی پوست بگذارید و رطوبت را بگیرید؛ پوست نوزاد را با شدت مالش ندهید.

به‌خصوص چین‌های پوستی را با دقت خشک کنید، از جمله:

زیر گردن
زیر بغل
پشت گوش‌ها
کشاله ران
بین چین‌های ران و پاها

باقی ماندن رطوبت در چین‌های پوستی می‌تواند احتمال تحریک پوست را افزایش دهد. پس از خشک کردن، پوشک و لباس مناسب را تن نوزاد کنید و او را در محیطی با دمای مناسب نگه دارید.

برای خشک کردن موها از حوله نرم استفاده کنید و از باد داغ سشوار نزدیک سر یا بدن نوزاد بپرهیزید.

چه شامپو و صابونی برای نوزاد مناسب است؟

پوست نوزاد نسبت به پوست بزرگسالان ظریف‌تر است و در هفته‌های نخست همچنان در حال تکامل است. بنابراین، استفاده از محصولات متعدد برای حمام کردن ضروری نیست.

در ماه اول زندگی، آب ساده معمولاً بهترین انتخاب برای شست‌وشوی پوست و مو است. پس از آن نیز، در صورت نیاز به شوینده، محصولی انتخاب کنید که:

مخصوص نوزادان باشد.
ملایم و ترجیحاً بدون عطر باشد.
برای پوست حساس مناسب باشد.
به‌آسانی آبکشی شود.

اگر نوزاد پوست خشک، اگزما یا حساسیت پوستی دارد، بهتر است درباره انتخاب شوینده و مرطوب‌کننده مناسب با پزشک مشورت کنید.

اگر روی سر نوزاد پوسته‌های زرد یا قهوه‌ای وجود دارد چه کنیم؟

پوسته‌های زرد، سفید یا قهوه‌ای روی پوست سر نوزاد ممکن است ناشی از وضعیتی به نام «درماتیت سبورئیک شیرخواران» یا کلاه گهواره‌ای باشند. این وضعیت معمولاً شایع و بی‌خطر است، اما نباید پوسته‌ها را با ناخن جدا کرد یا پوست سر را به‌شدت مالش داد.

برای مراقبت از پوست سر، می‌توانید از شست‌وشوی ملایم و در صورت نیاز از محصول مناسب توصیه‌شده برای نوزاد استفاده کنید. از به‌کار بردن خودسرانه روغن زیتون یا روغن‌های معطر برای نرم کردن پوسته‌ها خودداری کنید؛ بعضی روغن‌ها ممکن است وضعیت پوست را بدتر کنند.

اگر پوست سر قرمز، متورم، ترشح‌دار یا دردناک است، یا پوسته‌ها به قسمت‌های دیگر بدن گسترش یافته‌اند، با پزشک مشورت کنید.

آیا حمام کردن نوزاد باعث سرماخوردگی می‌شود؟

خیر. سرماخوردگی معمولاً بر اثر عفونت ویروسی ایجاد می‌شود، نه صرفاً به دلیل حمام کردن. بااین‌حال، نوزاد می‌تواند هنگام خیس بودن بدن یا قرار گرفتن در محیط سرد، گرمای بدن خود را از دست بدهد.

برای کاهش این خطر، محیط را گرم نگه دارید، حمام را کوتاه انجام دهید، پس از بیرون آوردن کودک او را سریع خشک کنید و لباس مناسب بپوشانید.

اگر نوزاد تب دارد یا حال عمومی خوبی ندارد، تصمیم درباره حمام کردن باید با توجه به وضعیت او گرفته شود. در نوزاد زیر سه ماه، دمای ۳۸ درجه سانتی‌گراد یا بالاتر نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است؛ حمام کردن نباید جایگزین بررسی علت تب شود.

اشتباهات رایج هنگام حمام کردن نوزاد

برای حفظ سلامت و ایمنی کودک، از این اشتباهات پرهیز کنید:

تنها گذاشتن نوزاد در آب: حتی مقدار کم آب هم می‌تواند خطر غرق‌شدگی ایجاد کند. همیشه دست و توجه خود را به کودک اختصاص دهید.
استفاده از آب داغ: پوست نوزاد به‌آسانی می‌سوزد؛ دمای آب را پیش از حمام بررسی کنید.
حمام طولانی: شست‌وشوی کوتاه و ملایم معمولاً کافی است.
استفاده از شوینده‌های قوی یا معطر: این محصولات می‌توانند پوست را خشک یا تحریک کنند.
مالش شدید پوست یا جدا کردن پوسته‌های سر: این کار ممکن است به پوست آسیب برساند.
عقب کشیدن اجباری پوست ختنه‌گاه: این کار می‌تواند باعث آسیب و خونریزی شود.
حمام دادن در حالی که وسایل آماده نیستند: آماده کردن همه وسایل پیش از شروع، از رها کردن ناخواسته کودک جلوگیری می‌کند.
استفاده از وان روی سطح ناپایدار: وان باید روی سطح محکم و ایمن قرار گیرد.

پرسش‌های متداول درباره حمام کردن نوزاد

آیا می‌توان نوزاد را هر روز حمام کرد؟

حمام روزانه برای بیشتر نوزادان ضروری نیست و ممکن است باعث خشکی پوست شود. معمولاً دو تا سه بار در هفته کافی است؛ اما در صورت آلودگی، صورت، دست‌ها و ناحیه پوشک را می‌توان به‌صورت موضعی تمیز کرد.

آیا می‌توان قبل از افتادن بند ناف، نوزاد را در وان حمام کرد؟

بهتر است تا افتادن بند ناف و بهبود محل آن از شست‌وشوی اسفنجی یا موضعی استفاده کنید. این روش به تمیز ماندن کودک کمک می‌کند و مانع خیس ماندن بند ناف می‌شود.

بهترین زمان حمام کردن نوزاد چه موقع است؟

زمانی را انتخاب کنید که نوزاد بیدار و آرام باشد؛ نه زمانی که بسیار گرسنه یا خسته است. بهتر است بلافاصله پس از شیر خوردن نیز حمام نکنید.

آیا برای حمام نوزاد حتماً باید شامپو استفاده کرد؟

خیر. در هفته‌های نخست، آب ساده معمولاً برای تمیز کردن پوست و مو کافی است. در صورت نیاز به شوینده، محصولی ملایم و مناسب نوزاد انتخاب کنید.

آیا لازم است هنگام حمام، گوش نوزاد را کاملاً خشک کنیم؟

کافی است قسمت بیرونی گوش را به‌آرامی با حوله نرم خشک کنید. گوش‌پاک‌کن یا وسایل دیگر را داخل مجرای گوش نبرید؛ زیرا ممکن است به آن آسیب برسانند.

اگر نوزاد هنگام حمام گریه کند چه کنیم؟

ابتدا مطمئن شوید آب گرم و مناسب است، محیط سرد نیست و کودک گرسنه یا بیش از حد خسته نیست. حمام را کوتاه‌تر کنید و با صدای آرام با او صحبت کنید. اگر کودک همچنان ناراحت است، می‌توانید فعلاً از شست‌وشوی موضعی استفاده کنید و در زمان دیگری دوباره حمام را امتحان کنید.

جمع‌بندی

حمام کردن نوزاد به رعایت چند اصل ساده اما مهم نیاز دارد: اولین حمام نوزاد سالم را حداقل ۲۴ ساعت به تعویق بیندازید، تا زمان بهبود محل بند ناف از شست‌وشوی اسفنجی استفاده کنید، دمای آب را بررسی کنید و همه وسایل را پیش از شروع آماده نگه دارید.

حمام کوتاه با آب ساده، شوینده ملایم در صورت نیاز و خشک کردن آرام چین‌های پوستی معمولاً برای مراقبت از پوست نوزاد کافی است. مهم‌تر از همه، هرگز نوزاد را حتی برای لحظه‌ای در آب تنها نگذارید.