التهاب ملتحمه (کنژکتیویت) در کودکان و نوزادان؛ علائم، علت و روشهای درمان
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی: ۲۵ آبان ۱۴۰۵ (۱۶ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مطلب
التهاب ملتحمه یا کنژکتیویت (Conjunctivitis) به التهاب لایه نازک و شفافی گفته میشود که سطح داخلی پلکها و بخش سفید چشم را میپوشاند. قرمزی چشم، اشکریزش، خارش، تورم پلک و ترشحات آبکی یا چرکی از علائم شایع آن هستند. این بیماری میتواند علت ویروسی، باکتریایی، آلرژیک یا تحریکی داشته باشد. التهاب ملتحمه در نوزادان اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بعضی عفونتهای چشمی در روزهای نخست تولد ممکن است به قرنیه آسیب بزنند و به درمان فوری نیاز داشته باشند. انتخاب روش درمان به علت التهاب و سن کودک بستگی دارد و استفاده خودسرانه از قطرههای چشمی یا شیر مادر توصیه نمیشود.
التهاب ملتحمه یا کنژکتیویت چیست؟
ملتحمه غشای نازک و شفافی است که سطح داخلی پلکها و قسمت سفید چشم را میپوشاند. هنگامی که این بافت به دلیل عفونت، حساسیت یا تماس با مواد محرک ملتهب شود، به آن التهاب ملتحمه یا کنژکتیویت میگویند.
این بیماری ممکن است یک چشم یا هر دو چشم را درگیر کند. گاهی با قرمزی و اشکریزش همراه است و گاهی ترشحات غلیظ باعث میشوند پلکها، بهخصوص هنگام بیدار شدن از خواب، به یکدیگر بچسبند.
التهاب ملتحمه در کودکان بزرگتر اغلب به علت عفونتهای ویروسی یا باکتریایی ایجاد میشود؛ اما در نوزادان، بهویژه در ماه اول زندگی، باید با حساسیت بیشتری بررسی شود.
علائم التهاب ملتحمه در کودکان و نوزادان
علائم کنژکتیویت با توجه به علت آن متفاوت است؛ اما موارد زیر از نشانههای شایع این بیماری هستند:
-
قرمزی قسمت سفید چشم
-
اشکریزش بیشتر از حد معمول
-
ترشحات آبکی، مخاطی یا چرکی
-
چسبیدن پلکها به یکدیگر، بهخصوص هنگام بیدار شدن
-
تورم پلکها
-
خارش، سوزش یا احساس ناراحتی در چشم
-
حساسیت به نور در برخی موارد
در نوزادان ممکن است قرمزی چشم، تورم پلکها و ترشحات غلیظ چرکی دیده شود. اگر نوزاد در هفتههای نخست زندگی دچار این علائم شد، نباید برای برطرف شدن خودبهخودی آنها صبر کرد.
انواع التهاب ملتحمه در کودکان
کنژکتیویت با توجه به عامل ایجادکننده به چند نوع تقسیم میشود. تشخیص نوع بیماری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا همه انواع آن به آنتیبیوتیک نیاز ندارند.
۱. التهاب ملتحمه ویروسی
التهاب ملتحمه ویروسی یکی از انواع شایع این بیماری است و معمولاً همراه با سرماخوردگی یا عفونت دستگاه تنفسی فوقانی بروز میکند. ویروسهایی مانند آدنوویروس میتوانند عامل ایجاد آن باشند.
علائم احتمالی عبارتاند از:
-
قرمزی چشم
-
اشکریزش و ترشحات آبکی
-
احساس سوزش یا وجود جسم خارجی در چشم
-
شروع علائم در یک چشم و احتمال درگیری چشم دیگر
-
همراهی با آبریزش بینی، گلودرد یا علائم سرماخوردگی
بیشتر موارد التهاب ملتحمه ویروسی طی یک تا دو هفته بهبود پیدا میکنند؛ هرچند مدت بیماری به نوع ویروس و شرایط کودک بستگی دارد.
آنتیبیوتیکها بر ویروسها اثر ندارند و برای درمان کنژکتیویت ویروسی معمولاً تجویز نمیشوند. تمیز نگه داشتن پلکها، استفاده از کمپرس تمیز و رعایت بهداشت دستها میتواند به کاهش ناراحتی و جلوگیری از انتقال بیماری کمک کند.
۲. التهاب ملتحمه باکتریایی
این نوع التهاب در اثر ورود باکتری به سطح چشم ایجاد میشود و ممکن است با ترشحات غلیظ زرد یا سبز، قرمزی چشم و چسبیدن پلکها همراه باشد.
در برخی موارد یک چشم ابتدا درگیر میشود و سپس چشم دیگر نیز علائم پیدا میکند.
درمان به شدت بیماری، سن کودک و عامل احتمالی عفونت بستگی دارد. پزشک ممکن است در صورت نیاز قطره یا پماد آنتیبیوتیکی تجویز کند. همه موارد التهاب ملتحمه باکتریایی الزاماً به آنتیبیوتیک نیاز ندارند و انتخاب دارو باید با نظر پزشک انجام شود.
نکته مهم: اگر نوزاد در ماه اول زندگی دچار ترشحات چرکی یا قرمزی چشم شود، احتمال عفونتهای خاص دوران نوزادی باید بررسی شود. بعضی از این عفونتها علاوه بر درمان موضعی، به آنتیبیوتیک خوراکی یا تزریقی نیاز دارند.
۳. التهاب ملتحمه آلرژیک
این نوع کنژکتیویت در اثر واکنش سیستم ایمنی به مواد حساسیتزا ایجاد میشود. گرده گیاهان، گردوغبار، موی حیوانات و برخی مواد موجود در محیط میتوانند محرک باشند.
علائم معمول آن عبارتاند از:
-
خارش چشم، که از نشانههای برجسته این نوع التهاب است
-
قرمزی دو چشم
-
اشکریزش
-
تورم پلکها
-
همراهی با عطسه، آبریزش بینی یا سایر علائم آلرژی
برخلاف انواع عفونی، التهاب ملتحمه آلرژیک مسری نیست. کاهش تماس با ماده حساسیتزا و استفاده از کمپرس سرد میتواند به تسکین علائم کمک کند. در صورت نیاز، پزشک داروهای ضدحساسیت یا قطره مناسب را تجویز میکند.
۴. التهاب ملتحمه شیمیایی یا تحریکی
گاهی تماس چشم با مواد محرک یا بعضی قطرههای چشمی باعث قرمزی، اشکریزش و التهاب موقت میشود.
در نوزادان، برخی داروهای چشمی که بلافاصله پس از تولد برای پیشگیری از عفونت استفاده میشوند، ممکن است واکنش تحریکی ایجاد کنند. این حالت معمولاً خفیف و گذراست و اغلب طی ۲۴ تا ۳۶ ساعت برطرف میشود.
بااینحال، تشخیص التهاب شیمیایی از عفونت در نوزاد همیشه ساده نیست. بنابراین در صورت مشاهده قرمزی، تورم یا ترشحات چشم نوزاد باید با پزشک مشورت کرد و نباید صرفاً بر اساس زمان شروع علائم، آن را واکنش طبیعی به قطرههای بدو تولد دانست.
چرا التهاب ملتحمه در نوزادان اهمیت بیشتری دارد؟
التهاب ملتحمه در نوزادان که به آن افتالمی نوزادی (Ophthalmia Neonatorum) نیز گفته میشود، ممکن است به دلیل تحریک شیمیایی، انسداد مجرای اشکی یا انتقال عفونت از مادر به نوزاد هنگام زایمان ایجاد شود.
برخی عفونتهای باکتریایی مانند سوزاک و کلامیدیا میتوانند در روزهای نخست زندگی باعث التهاب شدید چشم شوند.
زمان بروز علائم میتواند در تشخیص علت احتمالی کمککننده باشد:
-
عفونت گونوکوکی: معمولاً در ۲ تا ۵ روز نخست پس از تولد ظاهر میشود و ممکن است با تورم شدید پلکها و ترشحات چرکی فراوان همراه باشد.
-
عفونت کلامیدیایی: اغلب حدود ۵ تا ۱۲ روز پس از تولد بروز میکند و ممکن است علاوه بر چشم، دستگاه تنفسی نوزاد را نیز درگیر کند.
-
التهاب شیمیایی: معمولاً در ساعات یا روز نخست پس از استفاده از داروهای پیشگیریکننده چشمی دیده میشود و اغلب طی مدت کوتاهی برطرف میشود.
عفونت گونوکوکی در صورت درمان نشدن میتواند باعث زخم قرنیه، آسیب جدی به چشم و حتی نابینایی شود. به همین دلیل، ترشحات چرکی یا قرمزی چشم در نوزاد نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
توصیههای مهم برای مراقبت از چشم کودک
اگر کودک دچار ترشحات یا قرمزی چشم شده است، رعایت نکات زیر میتواند به مراقبت ایمنتر کمک کند:
-
پیش از تماس با چشم کودک و پس از آن، دستهای خود را با آب و صابون بشویید.
-
ترشحات اطراف پلک را با گاز استریل یا پارچه تمیز و نرم آغشته به سرم شستوشوی استریل، بهآرامی پاک کنید.
-
برای هر چشم از قسمت تمیز و جداگانه گاز یا پارچه استفاده کنید.
-
از مالیدن یا فشار دادن چشم کودک خودداری کنید.
-
حوله، دستمال و روبالشی کودک را با دیگران مشترک استفاده نکنید.
-
وسایل آلوده به ترشحات چشم را بهطور مرتب بشویید.
-
از مصرف خودسرانه قطره، پماد آنتیبیوتیک یا داروهای قدیمی چشمی خودداری کنید.
توجه: شستوشوی سطح خارجی پلک برای پاک کردن ترشحات با ریختن مایعات یا مواد خانگی داخل چشم متفاوت است. برای شستوشوی چشم نوزاد از محلولهای خانگی یا مواد غیرتجویزشده استفاده نکنید.
درمان التهاب ملتحمه در کودکان
درمان کنژکتیویت به علت ایجادکننده آن بستگی دارد. پزشک با بررسی علائم، معاینه چشم و در صورت نیاز انجام آزمایش از ترشحات، علت احتمالی بیماری را مشخص میکند.
درمان التهاب ملتحمه ویروسی
در بیشتر موارد، التهاب ملتحمه ویروسی بدون نیاز به آنتیبیوتیک بهبود مییابد. اقدامات زیر میتوانند به کاهش ناراحتی کودک کمک کنند:
-
پاک کردن ملایم ترشحات اطراف چشم
-
استفاده از کمپرس تمیز و خنک یا ولرم، متناسب با راحتی کودک
-
جلوگیری از مالیدن چشمها
-
شستوشوی مرتب دستها
-
استفاده نکردن مشترک از حوله و وسایل شخصی
اگر علائم شدیدتر شوند، درد چشم ایجاد شود، بینایی تغییر کند یا بیماری بهبود پیدا نکند، کودک باید دوباره معاینه شود.
درمان التهاب ملتحمه باکتریایی
در صورت تشخیص عفونت باکتریایی، پزشک ممکن است قطره یا پماد آنتیبیوتیکی تجویز کند. نوع دارو و مدت مصرف آن به سن کودک و عامل عفونت بستگی دارد.
برای استفاده از داروی چشمی باید دستور پزشک یا بروشور دارو را رعایت کنید. بهطور کلی:
-
دستهای خود را پیش از استفاده از دارو بشویید.
-
پلک پایین کودک را بهآرامی پایین بکشید.
-
قطره یا مقدار تجویزشده پماد را بدون تماس نوک ظرف با چشم یا مژهها استفاده کنید.
-
پس از مصرف دارو، دستهای خود را دوباره بشویید.
-
داروی تجویزشده را مطابق دستور پزشک مصرف کنید.
از قطرهها و پمادهای قدیمی یا داروهای باقیمانده از درمان قبلی استفاده نکنید. همچنین داروی چشمی کودک را در اختیار فرد دیگری قرار ندهید.
نکته: در عفونتهای خاص نوزادی، مانند التهاب ملتحمه ناشی از کلامیدیا یا گونوکوک، قطره چشمی بهتنهایی کافی نیست و ممکن است درمان سیستمیک، یعنی داروی خوراکی یا تزریقی، لازم باشد.
درمان التهاب ملتحمه آلرژیک
در التهاب ملتحمه آلرژیک، شناسایی و کاهش تماس با ماده حساسیتزا اهمیت دارد. کمپرس سرد میتواند خارش و تورم را کاهش دهد.
در صورت تداوم علائم، پزشک ممکن است قطره ضدحساسیت یا درمان مناسب دیگری را توصیه کند. استفاده از قطرههای ضدحساسیت یا داروهای چشمی بدون تشخیص پزشک، بهخصوص در کودکان خردسال، مناسب نیست.
درمان التهاب ملتحمه شیمیایی
اگر التهاب به دلیل واکنش تحریکی به قطرههای پیشگیریکننده بدو تولد ایجاد شده باشد، معمولاً طی ۲۴ تا ۳۶ ساعت کاهش پیدا میکند و به درمان اختصاصی نیاز ندارد.
بااینحال، چون علائم التهاب شیمیایی ممکن است با عفونت اشتباه گرفته شود، تشخیص آن باید با ارزیابی پزشکی انجام شود.
آیا ریختن شیر مادر در چشم کودک برای درمان کنژکتیویت مفید است؟
خیر. با وجود اینکه گاهی استفاده از شیر مادر برای درمان ترشحات یا قرمزی چشم نوزاد توصیه میشود، شواهد علمی معتبر و راهنماهای پزشکی، ریختن شیر مادر در چشم را بهعنوان درمان التهاب ملتحمه تأیید نمیکنند.
شیر مادر جایگزین قطره یا پماد تجویزشده نیست و نباید باعث بهتأخیر افتادن بررسی پزشکی شود. بهخصوص در نوزادان، چنین اقدامی ممکن است تشخیص و درمان بهموقع عفونتهای جدی را به تعویق بیندازد.
برای پاک کردن ترشحات اطراف چشم، از گاز تمیز و سرم شستوشوی استریل استفاده کنید و درباره درمان اصلی با پزشک مشورت کنید.
چگونه از انتقال التهاب ملتحمه به دیگران جلوگیری کنیم؟
برخی انواع التهاب ملتحمه، بهویژه انواع ویروسی و باکتریایی، مسری هستند و میتوانند از طریق تماس مستقیم با ترشحات چشم یا وسایل آلوده منتقل شوند.
برای کاهش احتمال انتقال عفونت:
-
دستهای کودک و مراقبان را مرتب بشویید.
-
از حوله، روبالشی و دستمال مشترک استفاده نکنید.
-
ترشحات چشم را با وسایل تمیز و یکبارمصرف پاک کنید.
-
از مالیدن چشمها جلوگیری کنید.
-
وسایل شخصی کودک را بهطور مرتب تمیز کنید.
-
درباره زمان بازگشت کودک به مهدکودک یا مدرسه، بهویژه در صورت وجود ترشحات فعال، از پزشک و مقررات مرکز آموزشی راهنمایی بگیرید.
التهاب ملتحمه آلرژیک مسری نیست؛ بنابراین اقدامات پیشگیری از انتقال عفونت برای این نوع بیماری ضرورت ندارد.
چه زمانی التهاب ملتحمه نیاز به مراجعه فوری به پزشک دارد؟
در موارد زیر نباید مراجعه به پزشک را به تعویق انداخت:
-
قرمزی، تورم یا ترشحات غیرطبیعی چشم در نوزاد زیر ۳۰ روز
-
ترشحات چرکی فراوان یا تورم شدید پلکها
-
درد قابل توجه چشم
-
حساسیت شدید به نور
-
تاری دید یا کاهش بینایی
-
کدر شدن سطح شفاف جلوی چشم (قرنیه)
-
تاول یا ضایعات پوستی اطراف چشم
-
تب یا بدحالی عمومی همراه با علائم چشمی
-
بدتر شدن علائم یا بهبود نیافتن با درمان تجویزشده
اگر کودک دچار درد شدید چشم، کاهش بینایی، کدورت قرنیه یا تورم شدید اطراف چشم است، ارزیابی اورژانسی لازم است.
پرسشهای متداول درباره التهاب ملتحمه
آیا التهاب ملتحمه در کودکان خودبهخود درمان میشود؟
بعضی موارد التهاب ملتحمه ویروسی یا تحریکی خفیف ممکن است بدون درمان اختصاصی بهبود پیدا کنند. بااینحال، علت بیماری باید با توجه به سن کودک و علائم بررسی شود. التهاب چشم در نوزادان نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
آیا التهاب ملتحمه کودکان مسری است؟
انواع ویروسی و باکتریایی میتوانند مسری باشند و از طریق تماس با ترشحات چشم یا وسایل آلوده منتقل شوند. نوع آلرژیک و شیمیایی مسری نیستند.
آیا برای درمان التهاب ملتحمه باید از قطره آنتیبیوتیک استفاده کرد؟
خیر. آنتیبیوتیک فقط در برخی عفونتهای باکتریایی کاربرد دارد و بر التهاب ویروسی یا آلرژیک اثری ندارد. نوع دارو و ضرورت مصرف آن باید توسط پزشک مشخص شود.
آیا میتوان چشم نوزاد را با شیر مادر شستوشو داد؟
خیر. ریختن شیر مادر در چشم نوزاد روش درمانی تأییدشدهای برای التهاب ملتحمه نیست. برای پاک کردن ترشحات اطراف چشم از گاز تمیز و سرم شستوشوی استریل استفاده کنید و در صورت وجود علائم با پزشک تماس بگیرید.
التهاب چشم نوزاد چند روز پس از تولد خطرناک است؟
هرگونه قرمزی، تورم یا ترشح غیرطبیعی چشم در ۳۰ روز نخست زندگی باید فوراً توسط پزشک بررسی شود. بعضی عفونتها در روزهای دوم تا پنجم و برخی دیگر در روزهای پنجم تا دوازدهم پس از تولد ظاهر میشوند و ممکن است به درمان اختصاصی نیاز داشته باشند.
جمعبندی
التهاب ملتحمه یا کنژکتیویت یکی از مشکلات شایع چشمی در کودکان است که میتواند به دلایل ویروسی، باکتریایی، آلرژیک یا تحریکی ایجاد شود. بیشتر موارد در کودکان بزرگتر با مراقبت مناسب بهبود پیدا میکنند؛ اما التهاب چشم در نوزادان، بهویژه در ماه اول زندگی، اهمیت بیشتری دارد و باید سریع بررسی شود. تشخیص علت بیماری، پرهیز از مصرف خودسرانه دارو و رعایت بهداشت دستها و وسایل شخصی، از مهمترین اقدامات برای مراقبت از چشم کودک هستند.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص پزشک نیست.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتر احمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی: ۲۵ آبان ۱۴۰۵ (۱۶ نوامبر ۲۰۲۶)