علائم زردی در نوزاد؛ از کجا بفهمیم نوزاد زردی دارد؟
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)
خلاصه مطلب:
زردی نوزاد یکی از مشکلات شایع روزهای ابتدایی تولد است که به دلیل افزایش بیلیروبین در خون ایجاد میشود. زرد شدن پوست و سفیدی چشم، از مهمترین علائم آن هستند. زردی معمولاً ابتدا در صورت دیده میشود و ممکن است به قسمتهای دیگر بدن گسترش پیدا کند؛ اما شدت بیماری را نمیتوان فقط از روی رنگ پوست تشخیص داد. خوابآلودگی غیرطبیعی، شیر نخوردن، گریه با صدای زیر، تغییر رنگ ادرار و مدفوع و زرد شدن در ۲۴ ساعت اول تولد از علائمی هستند که نیاز به بررسی پزشکی دارند.
علائم زردی در نوزاد چیست؟
زردی نوزاد (Neonatal Jaundice) زمانی اتفاق میافتد که مقدار بیلیروبین خون از حد معمول بیشتر شود. بیلیروبین مادهای زردرنگ است که هنگام تجزیه گلبولهای قرمز تولید میشود. کبد نوزاد باید این ماده را پردازش کند تا از طریق صفرا و مدفوع از بدن خارج شود.
از آنجا که کبد نوزاد در روزهای ابتدایی زندگی هنوز به بلوغ کامل نرسیده است، ممکن است نتواند بیلیروبین را بهاندازه کافی سریع دفع کند.
مهمترین علائم زردی نوزاد عبارتاند از:
-
زرد شدن پوست صورت و بدن
-
زرد شدن سفیدی چشمها
-
زرد دیده شدن داخل دهان و زیر زبان
-
خوابآلودگی بیشتر از حد معمول
-
کاهش تمایل به شیر خوردن
-
مکیدن ضعیف یا تغذیه نامناسب
-
ادرار تیره و غیرمعمول
-
مدفوع بسیار کمرنگ یا سفید گچی
البته همه نوزادان مبتلا به زردی این علائم را بهطور همزمان ندارند. بعضی نوزادان فقط تغییر رنگ پوست و چشم دارند، درحالیکه در موارد شدید ممکن است علائم عصبی نیز ظاهر شود.
زردی نوزاد از کجا شروع میشود؟
زردی معمولاً ابتدا در صورت و پیشانی نوزاد دیده میشود. با افزایش بیلیروبین، ممکن است زردی در گردن، قفسه سینه، شکم، دستها و پاها نیز قابل مشاهده باشد.
در بعضی نوزادان، زردی ابتدا در سفیدی چشمها یا داخل دهان جلب توجه میکند.
بااینحال، گسترش رنگ زرد در بدن معیار قابل اعتمادی برای تعیین عدد بیلیروبین نیست. ممکن است نوزادی با ظاهر نسبتاً طبیعی، بیلیروبین بالایی داشته باشد. بنابراین تشخیص شدت زردی به آزمایش نیاز دارد.
چگونه زردی را روی پوست نوزاد تشخیص دهیم؟
اگر به زردی نوزاد مشکوک هستید، میتوانید در محیطی با نور طبیعی و مناسب، پوست او را بررسی کنید.
برای این کار:
۱. نوزاد را در نور مناسب قرار دهید و لباس قسمت موردنظر را کنار بزنید.
۲. به رنگ پوست پیشانی، بینی، قفسه سینه و شکم توجه کنید.
۳. بهآرامی با انگشت روی پیشانی یا قفسه سینه فشار دهید و پس از برداشتن انگشت، رنگ پوست را مشاهده کنید.
۴. سفیدی چشمها و داخل دهان را نیز بررسی کنید.
اگر پوست پس از برداشتن فشار زرد به نظر میرسد یا سفیدی چشمها تغییر رنگ داده است، احتمال زردی وجود دارد و باید با پزشک مشورت کنید.
نکته: این روش فقط برای مشاهده احتمالی زردی است و نمیتواند مقدار بیلیروبین یا شدت بیماری را مشخص کند. تشخیص زردی در نوزادان با پوست تیره نیز ممکن است دشوارتر باشد؛ بنابراین نباید فقط به مشاهده پوست اکتفا کرد.
تفاوت علائم زردی خفیف و شدید نوزاد
زردی خفیف و شدید ممکن است در ظاهر شبیه یکدیگر باشند، اما شدت افزایش بیلیروبین و وضعیت عمومی نوزاد تفاوت زیادی دارد.
علائم زردی خفیف
در زردی خفیف ممکن است نوزاد:
-
فقط در صورت و سفیدی چشمها زردی داشته باشد.
-
هوشیاری و فعالیت طبیعی داشته باشد.
-
بهخوبی شیر بخورد.
-
تعداد دفعات ادرار و مدفوع متناسب با سن داشته باشد.
-
روند وزنگیری مناسبی داشته باشد.
با وجود این علائم، اندازهگیری بیلیروبین همچنان اهمیت دارد؛ زیرا ظاهر نوزاد بهتنهایی شدت زردی را مشخص نمیکند.
علائم زردی شدید
در صورت افزایش قابلتوجه بیلیروبین، ممکن است علائم زیر ظاهر شوند:
-
گسترش زردی به شکم، دستها و پاها
-
خوابآلودگی شدید و دشواری در بیدار کردن نوزاد
-
مکیدن ضعیف یا امتناع از شیر خوردن
-
گریه با صدای زیر و غیرمعمول
-
کاهش فعالیت و شل شدن غیرطبیعی بدن
-
سفتی عضلات و قوس برداشتن سر و بدن به سمت عقب
-
حرکات غیرطبیعی یا تشنج
این علائم میتوانند نشانه درگیری سیستم عصبی به دلیل افزایش شدید بیلیروبین باشند و نیاز به ارزیابی اورژانسی دارند.
رنگ ادرار و مدفوع در نوزاد مبتلا به زردی چگونه است؟
تغییر رنگ ادرار و مدفوع میتواند سرنخ مهمی برای تشخیص بعضی انواع زردی باشد.
ادرار نوزاد: ادرار نوزاد در روزهای ابتدایی معمولاً روشن است. اگر ادرار به رنگ زرد تیره یا قهوهای درآمد و پوشک را رنگی کرد، بهخصوص اگر زردی پوست نیز وجود داشته باشد، باید نوزاد از نظر افزایش بیلیروبین مستقیم و مشکلات کبدی یا صفراوی بررسی شود.
مدفوع نوزاد: مدفوع نوزاد در روزهای اول از مکونیوم تیره به رنگهای سبز و سپس زرد تغییر میکند. اگر مدفوع سفید، خاکستری روشن یا شبیه گچ باشد، علامت هشدار مهمی است و باید سریع بررسی شود.
مدفوع بسیار کمرنگ و ادرار تیره ممکن است نشانه اختلال در جریان صفرا باشند و نباید بهعنوان زردی معمول نوزادی نادیده گرفته شوند.
علائم زردی در ۲۴ ساعت اول تولد
اگر پوست یا سفیدی چشم نوزاد در ۲۴ ساعت اول پس از تولد زرد شود، باید فوراً بررسی پزشکی انجام شود.
این نوع زردی ممکن است با عواملی مانند موارد زیر ارتباط داشته باشد:
-
ناسازگاری گروه خونی مادر و نوزاد
-
تخریب سریع گلبولهای قرمز
-
کمبود آنزیم G6PD
-
عفونت نوزادی
-
برخی بیماریهای زمینهای
در این شرایط باید بیلیروبین سرم خون بدون تأخیر اندازهگیری شود و پزشک علت زردی را بررسی کند. نباید منتظر ماند تا زردی بیشتر شود یا به قسمتهای دیگر بدن برسد.
چه زمانی علائم زردی نوزاد خطرناک است؟
در صورت مشاهده هرکدام از علائم زیر، نوزاد باید فوراً در مرکز درمانی ارزیابی شود:
-
زردی در ۲۴ ساعت اول تولد
-
خوابآلودگی شدید یا سخت بیدار شدن
-
شیر نخوردن یا مکیدن بسیار ضعیف
-
گریه با صدای زیر و غیرعادی
-
شل شدن یا سفت شدن غیرطبیعی بدن
-
قوس برداشتن سر و بدن به سمت عقب
-
تشنج یا حرکات غیرطبیعی
-
تب ۳۸ درجه یا بالاتر یا دمای پایین غیرطبیعی
-
اختلال تنفس یا وقفه تنفسی
-
کاهش شدید ادرار یا نداشتن پوشک خیس
-
مدفوع سفید یا بسیار کمرنگ و ادرار تیره
در صورت بروز علائم عصبی، اختلال تنفس یا بیحالی شدید، مراجعه به اورژانس را به تأخیر نیندازید.
زردی نوزاد چگونه تشخیص داده میشود؟
برای تشخیص دقیق زردی، پزشک علاوه بر معاینه، مقدار بیلیروبین خون نوزاد را بررسی میکند.
دو روش اصلی برای اندازهگیری بیلیروبین وجود دارد:
۱. اندازهگیری بیلیروبین از طریق پوست
در این روش از دستگاهی به نام بیلیروبینمتر استفاده میشود. دستگاه با تاباندن نور مخصوص به پوست، مقدار تقریبی بیلیروبین را تخمین میزند.
این روش بدون خونگیری انجام میشود و برای غربالگری بسیاری از نوزادان مناسب است؛ اما در شرایط خاص باید نتیجه با آزمایش خون تأیید شود.
۲. آزمایش خون بیلیروبین
در این روش نمونه خون نوزاد برای اندازهگیری بیلیروبین تام و در صورت نیاز بیلیروبین مستقیم بررسی میشود.
نتیجه آزمایش باید با توجه به سن نوزاد برحسب ساعت، سن بارداری هنگام تولد و عوامل خطر تفسیر شود.
در نوزادانی که پیش از هفته ۳۵ بارداری متولد شدهاند، اندازهگیری بیلیروبین خون اهمیت ویژهای دارد و روش پوستی بهتنهایی برای تصمیمگیری کافی نیست.
زردی نوزاد از چند روزگی شروع میشود؟
زردی فیزیولوژیک معمولاً پس از ۲۴ ساعت اول زندگی ظاهر میشود و در بسیاری از نوزادان رسیده، در روزهای سوم تا پنجم به بیشترین میزان خود میرسد.
پس از آن، سطح بیلیروبین بهتدریج کاهش پیدا میکند.
در نوزادان نارس، زمان شروع، اوج و برطرف شدن زردی میتواند متفاوت باشد و معمولاً به پایش بیشتری نیاز است.
زردی در ۲۴ ساعت اول تولد طبیعی محسوب نمیشود و باید سریع بررسی شود.
زردی نوزاد تا چند روز طبیعی است؟
در بسیاری از نوزادان رسیده، زردی طی حدود دو هفته کاهش پیدا میکند؛ اما در بعضی نوزادان، بهخصوص نوزادانی که با شیر مادر تغذیه میشوند، ممکن است مدت بیشتری ادامه داشته باشد.
اگر زردی طولانی شود، پزشک باید علت آن را بررسی کند.
بهطور کلی، زردی بیش از ۱۴ روز در نوزادان رسیده و بیش از ۲۱ روز در نوزادان نارس نیازمند بررسی بیشتر است. در این شرایط اندازهگیری بیلیروبین مستقیم اهمیت دارد.
اگر ادرار تیره یا مدفوع سفید و گچی وجود دارد، نباید برای رسیدن به این زمانها صبر کرد.
آیا زردی نوزاد باعث آسیب مغزی میشود؟
در بیشتر نوزادان، زردی با تشخیص و مراقبت مناسب بدون عارضه جدی برطرف میشود.
اما اگر بیلیروبین غیرمستقیم به مقدار بسیار بالا برسد، ممکن است وارد بافت مغز شود و باعث انسفالوپاتی حاد بیلیروبین شود.
در موارد شدید، این وضعیت میتواند به کرنایکتروس منجر شود؛ نوعی آسیب دائمی مغزی که ممکن است مشکلات حرکتی، اختلال شنوایی و اختلال در تکامل عصبی ایجاد کند.
به همین دلیل، تشخیص زودهنگام و پیگیری سطح بیلیروبین اهمیت زیادی دارد.
سؤالات متداول درباره علائم زردی نوزاد
اولین نشانه زردی در نوزاد چیست؟
معمولاً زرد شدن پوست صورت و سفیدی چشمها اولین نشانه قابل مشاهده است. این تغییر رنگ ممکن است بهتدریج در قسمتهای دیگر بدن نیز دیده شود.
از کجا بفهمیم زردی نوزاد کم شده است؟
کم شدن زردی پوست میتواند نشانه بهبود باشد، اما برای اطمینان از کاهش بیلیروبین باید آزمایش انجام شود. تغییر ظاهری پوست بهتنهایی معیار کافی برای پایان درمان نیست.
آیا زردی نوزاد باعث خوابآلودگی میشود؟
خوابآلودگی ممکن است در نوزاد مبتلا به زردی دیده شود؛ اما خوابآلودگی شدید، دشواری در بیدار کردن و کاهش تمایل به شیر خوردن علائم هشدار هستند و نیاز به ارزیابی فوری دارند.
آیا زردی نوزاد از روی چشم مشخص میشود؟
بله، زرد شدن سفیدی چشمها یکی از علائم زردی است. بااینحال، مشاهده چشم نیز مقدار بیلیروبین را مشخص نمیکند و آزمایش لازم است.
آیا زردی نوزاد در خواب هم مشخص است؟
بله، تغییر رنگ پوست و چشم در زمان خواب نیز وجود دارد؛ اما برای بررسی بهتر باید نوزاد در نور مناسب و با مشاهده پوست و سفیدی چشمها معاینه شود.
آیا زردی نوزاد باعث بیقراری میشود؟
بعضی نوزادان ممکن است در اثر بیماری زمینهای یا ناراحتی بیقرار شوند. گریه غیرمعمول، بهخصوص گریه با صدای زیر، میتواند علامت هشدار افزایش شدید بیلیروبین باشد.
آیا زردی نوزاد بدون آزمایش مشخص میشود؟
زردی ممکن است از روی تغییر رنگ پوست و چشم مشکوک شود، اما تشخیص مقدار بیلیروبین و تصمیم درباره نیاز به درمان فقط با مشاهده ظاهری امکانپذیر نیست.
جمعبندی
زردی نوزاد معمولاً با زرد شدن پوست و سفیدی چشمها مشخص میشود و ممکن است در روزهای ابتدایی تولد ظاهر شود. بااینحال، شدت زردی را نمیتوان فقط از روی رنگ پوست یا گسترش آن در بدن تشخیص داد.
اگر نوزاد در ۲۴ ساعت اول تولد زرد شد، شیر نخورد، بهسختی بیدار شد یا علائم غیرطبیعی دیگری داشت، باید سریع ارزیابی پزشکی انجام شود.
مهمترین اقدام والدین، توجه به علائم، اطمینان از تغذیه مناسب و انجام آزمایش و پیگیری طبق توصیه پزشک است.
بررسی و تأیید پزشکی: دکتراحمدشاه فرهت
تخصص: فوقتخصص نوزادان
تاریخ آخرین بررسی پزشکی: ۱۲ آبان ۱۴۰۵ (۳ نوامبر ۲۰۲۶)
منابع علمی:
-
NHS – Jaundice in Babies؛ علائم، تغییر رنگ پوست و چشم و نشانههای اورژانسی.
-
HealthyChildren – Jaundice in Newborns؛ راهنمای والدین آکادمی اطفال آمریکا.
-
NICE – Jaundice in Newborn Babies؛ تشخیص، آزمایش و بررسی زردی.
-
Royal Children's Hospital – Jaundice in Early Infancy؛ علائم زردی غیرطبیعی و نشانههای هشدار.
-
American Academy of Pediatrics – Hyperbilirubinemia؛ راهنمای بالینی مدیریت بیلیروبین.