هدف از مراقبت‌های دوران بارداری چیست؟

مراقبت منظم دوران بارداری با چند هدف اصلی انجام می‌شود:

حفظ سلامت مادر در طول بارداری
بررسی رشد و وضعیت سلامت جنین
شناسایی عوامل خطر و بیماری‌های مادر
انجام غربالگری‌ها و آزمایش‌های مورد نیاز
آموزش مادر درباره تغذیه، فعالیت، داروها، علائم هشدار و آمادگی برای زایمان
فراهم کردن امکان تشخیص و درمان زودهنگام عوارض بارداری

زمان و تعداد ویزیت‌ها برای همه زنان یکسان نیست و بر اساس سابقه پزشکی، عوامل خطر، نوع بارداری و شرایط مادر و جنین تنظیم می‌شود. ACOG در راهنمای جدید خود بر یک برنامه مراقبتی متناسب با نیازهای هر فرد تأکید کرده است.

مراقبت بارداری

اولین ملاقات با پزشک در بارداری چه زمانی است؟

بهتر است مراقبت‌های بارداری در سه‌ماهه اول آغاز شوند. ACOG توصیه می‌کند ارزیابی اولیه، در صورت امکان، پیش از هفته ۱۰ بارداری انجام شود؛ با این حال اگر مادر دیرتر متوجه بارداری شده است، شروع مراقبت در هر زمانی بهتر از تأخیر بیشتر است.

اولین مراجعه معمولاً شامل گفت‌وگو درباره موارد زیر است:

تاریخ آخرین قاعدگی و برآورد سن بارداری
بارداری‌ها و زایمان‌های قبلی
سابقه سقط یا عوارض بارداری
بیماری‌های زمینه‌ای
داروها و مکمل‌های مصرفی
سابقه خانوادگی برخی بیماری‌ها
وضعیت واکسیناسیون
عوامل اجتماعی، تغذیه‌ای و روانی مؤثر بر سلامت مادر

پزشک یا ماما همچنین وزن، فشار خون و سایر علائم حیاتی را ارزیابی می‌کند و بر اساس شرایط مادر، آزمایش‌ها و بررسی‌های لازم را درخواست می‌کند.

تعداد ویزیت‌های دوران بارداری چقدر است؟

دیگر یک برنامه ثابت مانند «تا هفت ماهگی ماهی یک‌بار، سپس هر ۱۵ روز و در پایان هر هفته» برای همه مادران توصیه نمی‌شود.

تعداد و زمان ویزیت‌ها به سلامت مادر، سن بارداری، سابقه بارداری، چندقلویی و سایر عوامل خطر بستگی دارد. زنان دارای بارداری پرخطر ممکن است به ویزیت‌ها و بررسی‌های بیشتری نیاز داشته باشند.

بنابراین برنامه دقیق پیگیری باید توسط پزشک یا ماما تعیین شود.

اندازه‌گیری وزن در دوران بارداری

وزن مادر در طول بارداری یکی از شاخص‌هایی است که برای ارزیابی وضعیت تغذیه و روند افزایش وزن بررسی می‌شود.

مقدار مناسب افزایش وزن به شاخص توده بدنی پیش از بارداری، تعداد جنین‌ها و شرایط فردی بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان برای همه زنان مقدار یکسانی را توصیه کرد.

در سه‌ماهه اول، برخی زنان به دلیل تهوع و استفراغ ممکن است کمی وزن کم کنند؛ اما کاهش وزن قابل توجه، استفراغ شدید یا ناتوانی در خوردن و نوشیدن نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.

آیا اندازه‌گیری قد در بارداری ضروری است؟

قد معمولاً در ابتدای مراقبت‌های بارداری اندازه‌گیری می‌شود و برای محاسبه BMI و ارزیابی وضعیت تغذیه‌ای مادر کاربرد دارد.

اما نمی‌توان فقط بر اساس قد مادر اندازه لگن یا توانایی او برای زایمان واژینال را پیش‌بینی کرد. تصمیم درباره روش زایمان بر اساس مجموعه‌ای از عوامل پزشکی و شرایط مادر و جنین انجام می‌شود.

اندازه‌گیری فشار خون در دوران بارداری

فشار خون در ویزیت‌های دوران بارداری به‌طور منظم بررسی می‌شود، زیرا فشار خون بالا می‌تواند یکی از نشانه‌های اختلالات بارداری مانند پره‌اکلامپسی باشد.

عدد فشار خون طبیعی برای همه افراد دقیقاً ۱۲۰ روی ۷۰ نیست. فشار خون بر اساس چند عامل و در کنار علائم و روند تغییرات آن تفسیر می‌شود.

به‌طور کلی، فشار خون ۱۴۰/۹۰ میلی‌متر جیوه یا بیشتر در دو نوبت با فاصله مناسب می‌تواند در تعریف فشار خون بالا در بارداری قرار گیرد و نیاز به ارزیابی دارد. فشار خون بسیار بالا، یعنی ۱۶۰/۱۱۰ یا بیشتر، یک وضعیت شدید و نیازمند ارزیابی فوری است.

اگر مادر دچار سردرد شدید، اختلال دید، درد قسمت بالای شکم، تنگی نفس یا تورم ناگهانی صورت و دست‌ها شود، باید سریعاً با پزشک تماس بگیرد.

بررسی تورم پاها و دست‌ها

تورم خفیف پاها و قوزک‌ها، به‌خصوص در نیمه دوم بارداری و در پایان روز، نسبتاً شایع است. اما تورم ناگهانی یا شدید، به‌خصوص در دست‌ها و صورت، می‌تواند یکی از علائم هشدار پره‌اکلامپسی باشد.

به همین دلیل پزشک علاوه بر مشاهده تورم، فشار خون و در صورت نیاز آزمایش‌های مربوط به پره‌اکلامپسی را نیز بررسی می‌کند.

آیا معاینه داخلی در اولین مراجعه بارداری لازم است؟

معاینه لگنی یا داخلی برای همه زنان باردار و در هر ویزیت ضروری نیست. انجام این معاینه به شرایط مادر و علت مراجعه بستگی دارد.

ممکن است در برخی شرایط برای بررسی خونریزی، درد، احتمال پارگی کیسه آب، عفونت، وضعیت دهانه رحم یا سایر مشکلات نیاز به معاینه باشد.

پاپ اسمیر نیز فقط در صورت مناسب بودن زمان غربالگری دهانه رحم و بر اساس سابقه فرد انجام می‌شود و صرفاً به دلیل بارداری نیاز به انجام آن در اولین ویزیت وجود ندارد.

آزمایش‌های لازم در دوران بارداری چیست؟

برنامه آزمایش‌ها بر اساس شرایط مادر و راهنمای مراقبت بارداری تنظیم می‌شود. بعضی بررسی‌ها تقریباً برای همه زنان باردار انجام می‌شوند و بعضی دیگر به عوامل خطر یا نتایج آزمایش‌های قبلی بستگی دارند.

آزمایش ادرار در بارداری

بررسی ادرار می‌تواند برای ارزیابی عفونت ادراری و بعضی مشکلات دیگر انجام شود. کشت ادرار نیز در اوایل بارداری برای شناسایی باکتریوری بدون علامت اهمیت دارد، زیرا عفونت ادراری درمان‌نشده می‌تواند عوارضی برای بارداری ایجاد کند.

وجود پروتئین در ادرار نیز به‌تنهایی به معنی بیماری کلیه نیست. پروتئین ادرار در کنار فشار خون و سایر یافته‌ها تفسیر می‌شود و در صورت شک به پره‌اکلامپسی ممکن است بررسی دقیق‌تری انجام شود.

آزمایش خون در بارداری

در ابتدای بارداری معمولاً مجموعه‌ای از آزمایش‌های خون برای بررسی سلامت مادر و شناسایی برخی عوامل خطر انجام می‌شود.

از جمله این بررسی‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

گروه خونی و Rh

گروه خونی و وضعیت Rh مادر مشخص می‌شود. اگر مادر Rh منفی باشد و شرایط خاصی وجود داشته باشد، ممکن است برای پیشگیری از ایجاد آنتی‌بادی‌های Rh به مراقبت و در برخی موارد تزریق ایمونوگلوبولین Rh نیاز داشته باشد.

گروه خونی مادر همچنین برای برنامه‌ریزی مراقبت‌های پزشکی اهمیت دارد، اما ارتباط آن با زردی نوزاد به شرایط ناسازگاری خونی مادر و جنین مربوط است و صرفاً دانستن گروه خونی به‌تنهایی به معنی وجود خطر نیست.

شمارش سلول‌های خون و کم‌خونی

آزمایش خون برای بررسی هموگلوبین و سایر شاخص‌های خونی انجام می‌شود تا کم‌خونی و بعضی اختلالات خونی شناسایی شوند.

کم‌خونی در بارداری شایع است و ممکن است با خستگی، ضعف یا تنگی نفس همراه باشد. در صورت تشخیص کم‌خونی، علت آن و نیاز به مکمل آهن یا درمان دیگر بررسی می‌شود.

HIV، هپاتیت B، هپاتیت C و سیفلیس

غربالگری برخی عفونت‌ها بخش مهمی از مراقبت بارداری است. CDC توصیه می‌کند در هر بارداری، زنان از نظر HIV، هپاتیت B، هپاتیت C و سیفلیس غربالگری شوند. شناسایی زودهنگام این عفونت‌ها می‌تواند امکان درمان مادر و کاهش خطر انتقال عفونت به نوزاد را فراهم کند.

بررسی ایمنی در برابر سرخجه

ممکن است وضعیت ایمنی مادر در برابر سرخجه بررسی شود. ابتلا به سرخجه در دوران بارداری می‌تواند برای جنین خطرناک باشد.

واکسن MMR که شامل واکسن سرخجه است، در دوران بارداری تزریق نمی‌شود؛ اگر مادر ایمنی نداشته باشد، واکسیناسیون معمولاً بعد از زایمان انجام می‌شود.

غربالگری دیابت بارداری

در زنان دارای عوامل خطر، بررسی قند خون ممکن است زودتر انجام شود. در بیشتر زنان، اگر دیابت در اوایل بارداری تشخیص داده نشده باشد، غربالگری دیابت بارداری معمولاً در هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ انجام می‌شود.

دیابت بارداری ممکن است علامت مشخصی نداشته باشد و به همین دلیل غربالگری آن اهمیت دارد.

غربالگری ژنتیکی در بارداری

امروزه گزینه‌های مختلفی برای غربالگری اختلالات کروموزومی وجود دارد. ACOG توصیه می‌کند گزینه‌های غربالگری و آزمایش‌های تشخیصی پیش از تولد به همه زنان باردار، صرف‌نظر از سن یا میزان خطر اولیه، توضیح داده شود.

آزمایش‌های غربالگری می‌توانند احتمال بعضی اختلالات را تخمین بزنند، اما غربالگری با تشخیص قطعی تفاوت دارد. برای مثال، آزمایش DNA آزاد جنینی یا cfDNA یکی از حساس‌ترین روش‌های غربالگری برای برخی اختلالات کروموزومی است، اما نتیجه آن تشخیص قطعی محسوب نمی‌شود.

شنیدن ضربان قلب جنین

ضربان قلب جنین در مراقبت‌های بارداری بررسی می‌شود، اما زمان قابل تشخیص شدن آن به نوع دستگاه و سن بارداری بستگی دارد.

دستگاه داپلر دستی می‌تواند در بسیاری از بارداری‌ها از حدود ۱۰ تا ۱۲ هفتگی صدای قلب جنین را تشخیص دهد، اما ممکن است در بعضی زنان دیرتر قابل شنیدن باشد. سونوگرافی نیز می‌تواند فعالیت قلبی جنین را زودتر نشان دهد.

بنابراین اگر در یک زمان مشخص صدای قلب با دستگاه دستی پیدا نشد، به‌تنهایی به معنی وجود مشکل برای جنین نیست و ممکن است به سن بارداری، وضعیت جنین یا شرایط معاینه مربوط باشد.

چکاب مادر باردار

در هر ویزیت چه سؤال‌هایی از پزشک بپرسیم؟

مراقبت بارداری فقط انجام آزمایش نیست. مادر باید هر علامت یا نگرانی جدیدی را با پزشک یا ماما در میان بگذارد.

بهتر است پیش از مراجعه سؤال‌های خود را یادداشت کنید؛ برای مثال:

آیا افزایش وزن من مناسب است؟
آیا داروها و مکمل‌های مصرفی من برای بارداری مناسب هستند؟
آیا آزمایش یا غربالگری جدیدی نیاز دارم؟
آیا علائم فعلی من طبیعی هستند؟
چه واکسن‌هایی در بارداری برای من توصیه می‌شوند؟
در صورت بروز چه علائمی باید فوراً مراجعه کنم؟

سونوگرافی در دوران بارداری چیست؟

سونوگرافی از امواج صوتی برای ایجاد تصویر از جنین و ساختارهای داخل رحم استفاده می‌کند و یکی از ابزارهای مهم مراقبت بارداری است.

سونوگرافی ممکن است از روی شکم یا در بعضی مراحل و شرایط از راه واژن انجام شود. نوع سونوگرافی و زمان انجام آن به هدف بررسی و سن بارداری بستگی دارد.

در سونوگرافی واژینال، پروب مخصوص داخل واژن قرار می‌گیرد و این روش در صورت انجام توسط فرد آموزش‌دیده، روش رایجی برای بررسی اوایل بارداری است.

اولین سونوگرافی بارداری چه زمانی انجام می‌شود؟

همه زنان الزاماً به یک سونوگرافی در هفته‌های بسیار ابتدایی نیاز ندارند. سونوگرافی سه‌ماهه اول ممکن است برای اهدافی مانند:

تأیید محل بارداری
تخمین یا تأیید سن بارداری
بررسی تعداد جنین‌ها
ارزیابی بعضی مشکلات اولیه
کمک به بررسی برخی اختلالات کروموزومی در غربالگری سه‌ماهه اول

انجام شود.

ACOG اشاره می‌کند که یک سونوگرافی استاندارد در هر بارداری معمولاً در هفته‌های ۱۸ تا ۲۲ انجام می‌شود و سونوگرافی سه‌ماهه اول بسته به شرایط ممکن است انجام شود.

سونوگرافی هفته ۱۱ تا ۱۴ بارداری

در این بازه ممکن است سونوگرافی سه‌ماهه اول، از جمله بررسی ضخامت فضای پشت گردن یا NT، در چارچوب غربالگری برخی اختلالات کروموزومی انجام شود.

این بررسی بسته به برنامه غربالگری انتخاب‌شده انجام می‌شود و به‌تنهایی تشخیص قطعی ناهنجاری ژنتیکی محسوب نمی‌شود.

سونوگرافی آنومالی یا بررسی ساختاری جنین

سونوگرافی دقیق ساختاری جنین معمولاً در هفته‌های ۱۸ تا ۲۲ بارداری انجام می‌شود.

در این بررسی، ساختارهای مختلف بدن جنین، رشد او، مغز، ستون فقرات، قلب، شکم، اندام‌ها و برخی اندام‌های دیگر بررسی می‌شوند. محل جفت و مقدار مایع آمنیوتیک نیز می‌تواند مورد ارزیابی قرار گیرد.

در صورت وجود عامل خطر یا یافته غیرطبیعی، ممکن است سونوگرافی‌های تخصصی یا تکراری بیشتری لازم باشد.

آیا با سونوگرافی می‌توان جنس جنین را مشخص کرد؟

جنس جنین ممکن است در سونوگرافی مشخص شود، اما زمان و میزان دقت آن به وضعیت جنین، کیفیت تصویر و سن بارداری بستگی دارد.

در سونوگرافی آناتومیک سه‌ماهه دوم، معمولاً امکان مشاهده ویژگی‌های جنسی جنین بیشتر است، اما همیشه نمی‌توان با قطعیت از روی تصویر سونوگرافی جنس جنین را تعیین کرد.

آیا سونوگرافی برای مادر و جنین بی‌خطر است؟

سونوگرافی پزشکی سال‌هاست در مراقبت‌های بارداری استفاده می‌شود و زمانی که با اندیکاسیون مناسب و توسط فرد آموزش‌دیده انجام شود، به‌طور کلی روش ایمنی محسوب می‌شود. با این حال، بهتر است سونوگرافی فقط در صورت نیاز پزشکی یا طبق برنامه مراقبت بارداری انجام شود.

همچنین نباید از سونوگرافی‌های غیرپزشکی صرفاً برای گرفتن عکس یا فیلم یادگاری به‌طور مکرر استفاده کرد.

آیا نیاز به سونوگرافی‌های متعدد وجود دارد؟

خیر. تعداد سونوگرافی برای همه بارداری‌ها یکسان نیست.

در بعضی زنان یک سونوگرافی استاندارد در سه‌ماهه دوم کافی است، در حالی که در صورت وجود دیابت، فشار خون، اختلال رشد جنین، چندقلویی، خونریزی یا سایر عوامل خطر، ممکن است بررسی‌های تخصصی بیشتری لازم شود.

اهمیت پیگیری رشد و حرکات جنین

با پیشرفت بارداری، رشد جنین و وضعیت او در ویزیت‌های منظم بررسی می‌شود. پس از حدود هفته ۲۴، اندازه‌گیری ارتفاع رحم یا fundal height می‌تواند یکی از روش‌های غربالگری رشد جنین باشد و در صورت وجود نگرانی ممکن است سونوگرافی برای بررسی رشد درخواست شود.

پس از زمانی که مادر الگوی حرکتی معمول جنین را شناخت، کاهش یا تغییر واضح حرکات نسبت به الگوی معمول اهمیت دارد و نباید منتظر یک عدد ثابت یا گذشت ۴۸ ساعت ماند.

اگر احساس کردید جنین کمتر از معمول حرکت می‌کند یا حرکات او متوقف شده است، باید همان زمان با پزشک، ماما یا مرکز زایمان تماس بگیرید تا وضعیت جنین ارزیابی شود.

سوالات متداول

اولین مراجعه بارداری چه زمانی باید باشد؟

بهتر است مراقبت‌های بارداری در سه‌ماهه اول آغاز شوند و در صورت امکان ارزیابی اولیه پیش از هفته ۱۰ انجام شود. اگر بارداری دیرتر تشخیص داده شد، مراجعه را به تأخیر نیندازید.

آیا باید در همه ویزیت‌ها معاینه داخلی انجام شود؟

خیر. معاینه داخلی یا لگنی فقط در صورت وجود دلیل پزشکی یا نیاز به بررسی انجام می‌شود و برای همه ویزیت‌ها ضروری نیست.

آیا فشار خون ۱۲۰ روی ۷۰ تنها فشار خون طبیعی در بارداری است؟

خیر. فشار خون در بارداری بر اساس عدد، روند تغییرات و علائم مادر تفسیر می‌شود. فشار خون ۱۴۰/۹۰ یا بالاتر نیازمند ارزیابی برای فشار خون بالا است و فشار خون ۱۶۰/۱۱۰ یا بیشتر یک وضعیت شدید محسوب می‌شود.

سونوگرافی آنومالی در چه هفته‌ای انجام می‌شود؟

سونوگرافی استاندارد بررسی ساختار جنین معمولاً در هفته‌های ۱۸ تا ۲۲ بارداری انجام می‌شود.

آیا اولین سونوگرافی همه زنان باید قبل از ۱۲ هفته باشد؟

خیر. سونوگرافی سه‌ماهه اول برای همه زنان الزاماً یکسان نیست و بر اساس شرایط و هدف بررسی انجام می‌شود. یک سونوگرافی استاندارد در سه‌ماهه دوم معمولاً در هفته‌های ۱۸ تا ۲۲ انجام می‌شود.

آزمایش دیابت بارداری چه زمانی انجام می‌شود؟

در صورت نداشتن عوامل خطر یا نتیجه غیرطبیعی در بررسی زودهنگام، غربالگری دیابت بارداری معمولاً در هفته‌های ۲۴ تا ۲۸ انجام می‌شود.

آیا آزمایش HIV، هپاتیت و سیفلیس در بارداری لازم است؟

بله. CDC غربالگری HIV، هپاتیت B، هپاتیت C و سیفلیس را در هر بارداری توصیه می‌کند.

اگر صدای قلب جنین با داپلر شنیده نشود، یعنی مشکلی وجود دارد؟

نه لزوماً. تشخیص صدای قلب با داپلر به سن بارداری، موقعیت جنین و عوامل دیگر بستگی دارد. در صورت شک، پزشک می‌تواند از روش‌های مناسب دیگری مانند سونوگرافی استفاده کند.

آیا کاهش حرکات جنین تا ۴۸ ساعت جای نگرانی ندارد؟

خیر. منتظر ماندن ۴۸ ساعت توصیه مناسبی نیست. پس از شکل‌گیری الگوی حرکتی معمول، کاهش محسوس یا تغییر حرکات جنین باید همان زمان به پزشک یا مرکز زایمان اطلاع داده شود.

جمع‌بندی

مراقبت از مادر و جنین در دوران بارداری مجموعه‌ای از ویزیت‌های منظم، کنترل وضعیت مادر، آزمایش‌های لازم، غربالگری بیماری‌ها، بررسی رشد جنین و آموزش علائم هشدار است.

بهتر است مراقبت بارداری در سه‌ماهه اول شروع شود. در ویزیت‌ها، وزن، فشار خون و وضعیت عمومی مادر بررسی می‌شود و بر اساس شرایط فرد، آزمایش‌های خون و ادرار، غربالگری عفونت‌ها، بررسی دیابت بارداری و غربالگری‌های ژنتیکی انجام می‌شوند.

سونوگرافی نیز بر اساس هدف و سن بارداری انجام می‌شود. سونوگرافی سه‌ماهه اول ممکن است برای تعیین سن بارداری یا بررسی‌های اولیه انجام شود و سونوگرافی ساختاری جنین معمولاً در هفته‌های ۱۸ تا ۲۲ انجام می‌شود.

مهم‌تر از همه، مادر باید علائمی مانند خونریزی، خروج مایع از واژن، سردرد شدید، اختلال دید، تورم ناگهانی، تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه یا کاهش محسوس حرکات جنین را جدی بگیرد و برای بررسی آن‌ها با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرد.